L. Annaei Senecae Opera quae supersunt

261쪽

. 232 L. ANNALI SENECAE

natoris condicio et sapientis. huic enim propositum est in vita agenda non utique, quod temptat, efficere, Sed omnia recte facere. gubernatori propositum est utique navem in portum perducere. artes miniStrae Sunt. praestare debent, quod promittunt: sapientia domina rectrix-33que est. artes serviunt vitae, Sapientia imperat. Ego aliter respondendum iudico: nec artem gubernatoris deteriorem ulla tempestate fieri nec ipsam administrationem artis. Gubernator tibi non felicitatem promisit, sed utilem

operam et navis regendae scientiam. haec eo magis asparet, quo illi magis aliqua fortuita vis obstitit. 9ui hoe

potuit dicere, Neptune, numquam hanc navem nisi rectam suidebi l arti satisfecit: tempestas non Opus gubernato-' 34ris inpedit, Sed Successum. hQuid ergo 3 inquit, non n0cet gubernalori ea res, quae illum tenere portum vetat quae conatus eius inritos efficit 3 quae aut refert illum aut detinet et exarmat 3 Non inaequam gubernatori, Sed tamquam naviganti noeet. alioquin gubernatoris artem adeo non inpedit, ut ostendat: tranquillo enim, ut aiunt, quilibet gubernator est. navigio ista obsunt, non rectori

35 eiuS, qua rector eSt. Duas personas habet gubernator ralteram communem cum omnibus, qui eandem conscenderunt naVem, qua ipse quoque vector eSt, alteram prO- priam, qua gubernator est. tempestas tamquam vectori

36 noeet, non tamquam gubernatori. Deinde gubernatoris ars alienum bonum est: ad eos, quOS vehit, pertinet, quomodo medici ad eos, quos curat: Sapientia commune hOnum est et eorum, cum quibus vivit, et proprium ipsius. itaque gubernatori fortasse noceat, cum eius ministerium 37 aliis promissum tempestate inpeditur: sapienti non nocetur a paupertate, non a dolore, non ab aliis tempestatibus vitae. non enim prohibentur opera eius omnia, Sed tantum ad alios pertinentia: ipse semper in actu eSt, in es- sectu tunc maximus, cum illi sortuna se obpoSuit. tunc ipsius sapientiae negotium agit, quam diximus et alienum38 bonum esse et suum. Praeterea ne aliis quidem tunc prodesse prohibetur, cum illum aliquae neceSSitates Premunt. Propter paupertatem prohibetur docere, quemad-

262쪽

modum tractanda respublica Sit, at illud docet, quemadmodum sit tractanda paupertaS. per totam vitam opus eius extenditur. Ita nulla fortuna, nulla res actus Sapientis excludit. id enim ipsum agit, quo alia agere prohibetur. Ad utrOSque casus aptUS est, bonorum reetor et malorum victor. Sie, inquam, Se exercuit, ut virtutem tam 39 in secundis quam in adversis exhiberet nee materiam

eius, sed ipsam intueretur. itaque nec paupertas illum nec dolor nec quicquid aliud inperitos avertit et praecipites agit, prohibet. Tu illum premi putas malis 3 utitur. Non ex ebore tantum Phidias sciebat sacere simulacra: 40saciebat ex aere. si marmor illi, si adhuc viliorem materiam obtulisses, secisset, quale ex illa seri optimum posset: sic sapiens virtutem, Si licebit, in divitiis explieahit, si minus, in paupertate. Si poterit, in patria, Si minus, in exilio. si poterit, imperator, si minus, mileS. Si poterit, integer, si minus, debilis. quamcumque fortunam aeceperit, aliquid ex illa memorabile essiciet. Certi sunt do- 4imitores serarum, qui saevissima animalia et ad occursum expavescentia hominem pati subigunt nec asperitatem excussisse contenti usque in contubernium mitigant: leonibus magister manum insertat. osculatur tigrim Suus custos. elephantem minimus Aethiops iubet subsidere in genua et ambulare per funem: sic sapiens artifex est domandi mala. dolor, egestas, ignominia, carcer, eXilium et ubique horrenda, cum ad hunc pervenere, manSueta

sunt. Vale.

263쪽

AD LUCILIUM

LIBER XIII.

1 In ipsa Scipionis Africani villa iacens

haec tibi scribo adoratis manibus eius et arca, quam sepulchrum esse tanti viri suspicor. animum quidem eius in coelum, ex quo erat, redisse persuadeo mihi, non quia magnos exercitus duxit, hos enim et Cambyses suriosus ae furore feliciter usus habuit, sed ob egregiam moderationem pietatemque, squamJ magis in illo admirabilem, cum reliquit patriam, quam eum defendit: aut Sci-2 pio Romae deesse debebat aut Roma sine libertate. -Νihil, inquit, volo derogare legibus, nihil institutis. aequum inter omnes cives ius sit. utere sine me beneficio meo, patria. causa tibi libertatis sui, ero et argumentum: meo, 3 si plus tibi quam expedit, crevi. Puidni ego admirer hanc magnitudinem animi, qua in exilium v0luntarium Secessit et civitatem exoneravit' eo perducta res erat, ut aut libertas Scipioni aut Scipio libertati saceret iniuriam neutrum sas erati itaque locum dedit legibus et se Lite num recepit tam suum exilium reipublicae inputaturus 4 quam Hannibalis. Vidi villam structam lapide quadrato,

murum circumdatum Silvae, turres quoque in propugnaculum Villae utrimque subrectas, cisternam aedificiis ac viridibus subditam, quae sufficere in usum vel exercitus P0sset, balneolum angustum, tenebricosum eX eon Suetudine antiqua: non videbatur maioribus no Stris caldum 5niSi obscurum. Magnu ergo me voluptas subiit contemplantem mores Scipionis ac nostro St

264쪽

EPISTUL. M0 R. LIB. XIII. EP. 1. 86.3 235 in hoc angulo ille Carthaginis horror, cui Roma debet,

quod tantum semel capta est, abluebat corpus laboribus rusticis sessum. exercebat enim opere Se terramque, ut mos fuit priscis, ipse subigebat. sub hoc ille tecto tam sordido stetit. hoc illum pavimentum tam vile sustinuit rat nunc quis est, qui Sic lavari sustineat pauper sibi vi-6detur ae sordidus, nisi parietes magnis et pretiosis orbibus refulserunt, nisi Alexandrina marmora Numidicis crustis distincta sunt, nisi illis undique operosa et in picturae modum Variata circumlitio praetexitur, nisi vitro absconditur eumera, nisi Thasius lapis, quondam rarum in aliquo spectaculum templo, piscinas nostras circumdedit, in quas multa sudatione corpora exsani uta demittimus, nisi aquam argentea epitonia suderunt. et adhuc 7 plebeias fistulas loquori quid, cum ad balnea libertinorum pervenero ' quantum statuarum, quantum columnarum est nihil sustinentium, sed in ornamentum positarum inpensae causal quantum aquarum per gradus cum Dagore labentium t eo deliciarum pervenimus, ut nisi gemmas calcare nolimus. In hoc balneo Scipionis minimae 8 sunt rimae magis quam senestrae muro lapideo exsectae, ut sine iniuria munimenti lumen admitterent: at nunc blattaria vocant balnea, si qua non ita aptata sunt, ut totius diei solem senestris amplissimis recipiant, nisi et lavantur simul et colorantur, nisi ex solio agros et maria prospiciunt. itaque quae concursum et admirationem habuerant, eum dedicarentur, in antiquorum numerum reiciuntur, cum aliquid novi luxuria commenta est, quo ipsa se obrueret. At olim et pauca erant balnea nec ullo 9

cultu exornata. cur enim ornaretur res quadrantaria et in uSum, non oblectamentum reperta non subindebatur aqua nec recens semper velut ex calido sonte currebat, nee referre credebant, in quam perlucida sordeS de- Ponerent. Sed, di boni, quam iuvat illa balnea intrare ob-10 Scura et gregali tectorio indueta, quae scires calonem tibi aedilem aut Fabium Maximum aut ex Corneliis aliquem manu sua temperasse' nam hoc quoque nobilissimi aediles iungebantur ossicio intrandi ea loca, quae

265쪽

populum receptabant, exigendique munditias et utilem ac salubrem temperaturam, non hanc, quae nuper inventa est similis incendio, adeo quidem, ut convictum in aliquo scelere servum vivum lavari oporteat. nihil mihi videtur 11 iam interesse, ardeat balneum an caleat. Puantae nune aliquis rusticitatis damnat Scipionem, quod non in caldarium suum Ialis specularibus diem admiserat quod non in multa luce decoquebatur et exspectabat, ut in balneo concoqueret. O hominem calamitosumi nesciit vivere. non saccata aqua Iavabatur, sed Saepe turbida et, cum plueret vehementius, paene Iutulenta. nec multum eius intererat, an Sic lavaretur: Veniebat enim ut sudorem ib12lic ablueret, non ut unguentum. Puas nune quorumdam suturas voces credis -Non invideo Scipioni: vere in exilio vixit, qui sie lavabatur. immo, Si Seias, non cotidie lavabatur. nam, Ut aiunt, qui pris eos mores urbis tradiderunt, brachia et crura cotidie abluebant, quae Sei- licet sordes opere collegerant: ceterum toti nundinis lavabantur. Hoc loco dicet aliquis: Aliquet mihi inmundissimos fuisse. luid putas illos oluisse' militiam, laborem, Virum. 90Stquam munda balnea inventa sunt, Spur-13ciores Sunt. Descripturus infamem et nimiis notabilem

deliciis Horatius Flaccus quid ait

pastillos Buccillus olet. Dares nunc Buccillum: perinde esset, ac si hircum oleret: Gargonii loco esset, quem idem Horatius Buccillo ob νο- Suit. Parum est sumere unguentum, nisi bis die terquerenOVatur, ne eVanescat in corpore. quid, quod itidemJ1 hoc odore, tamquam Suo gloriantur 2 Haec si tibi nimium

tristia videbuntur, villae inpulabis, in qua didici ah A egi alo, diligentissimo patre familiae, is enim huius

agri nunc PoSseSSOr est, quamvis vetus arbu Stum posse transferri. hoc nobis senibus discere neces- Sarium est, quorum nemo non olivetum alteri ponit. quod vidi illum arborum trimum et quadrimum fastidiendi Du-1b eius autumno deponere. te quoque proteget illa, quae tarda venit, seris factura nepotibus umbram,

ut ait Vergilius noster, qui non quid verissime, Sed quid

266쪽

deeentissime diceretur adspexit nec agricolas docere voluit, sed legentes delectare. nam, ut alia omnia trans- 16 eam, hoc quod mihi hodie neceSSe fuit deprehendere, um Scribam: vere fabis satio est: tunc te quoque, medica, putres accipiunt sulci et milio venit annua cura. An uno tempore ista ponenda sint et an utriusque verna

sit satio, hinc aestimes licet: Iunius mensis est, quo tibi scribo, iam proclivus in Iulium: eodem die vidi labam

metentes, milium Serentes. Ad olivetum revertar, quod IIvidi duobus modis depositum: magnarum arborum truncos circumcisis ramis et ad unum redactis pedem cum rapo suo transtulit amputatis radicibus, relicto tantum capite ipSo, ex quo illae pependerant. hoe simo tinctum in scrobem demisit, deinde terram non adgessit tantum, Sed calcavit et pressit. Negat quicquam esse 18hac, ut ait, Spissatione efficacius: videlicet frigus excludit et Ventum. minus praeterea moVetur et Ob hoc nascentes radices prodire patitur ae Solum ad prehendere, quas necesse est cereaS adhue et precario haerentes levis quoque revellat agitatio. rapum autem arboris, antequam obruat, radit. ex omni enim materia, quae nudata eSt, ut ait, radices exeunt novae. Non plures autem Super terram eminere debet truncus quam tres aut quatuor pedes. Statim enim ab imo vestietur nec magna parSquemadmodum in olivetis veteribus arida et retorrida erit. Alter ponendi modus hic suit: ramos sortes nee cor-19ticis duri, quales esse novellarum arborum Solent, eodem

genero deposuit. hi paulo tardiuS surgunt, sed cum tamquam a planta proceSSerint, nihil habent in se horridum aut triste. Illud etiamnunc vidi, vitem ex arbu-20Sto Suo anno Sam transferri. huius capillamenta quoque, Si fieri poteSt, colligenda sunt. deinde liberalius Sternenda vitis, ut etiam ex corpore radicescati et vidi non tantum mense Februario positas, sed etiam Martio

exactor tenent et conplexae sunt non Suas ulmos. Om-2lneS autem istas arbores, quae, ut ita di eam, grandiscapiae Sunt, ait aqua adiuvandas cisternina, quae si prodest, ha-

267쪽

bemus pluviam in nostra potestate. Plura te docere non cogito, ne quemadmodum Aegialus me sibi adversarium paravit, Sic ego parem te mihi. Vale.

SENEcA LUCILIO SUO SALUTEM.

I Naufragium, antequam navem adscenderem, secit quomodo acciderit, non adicio, ne et hoc putes inter Stoica paradoxa ponendum, quorum nullum esse salsum nec tam mirabile quam prima facie videtur, cum Volueris, adprobabo, immo etiam si nolueris: interim hoc me iter docuit, quam multa haberemus Supervacua et quam facile iudicio possemus deponere, quae, si quando necessitas abstulit, non Sen-2 timus ablata. Cum paucissimis ServiS, quo S unum capere vehiculum potuit, Sine ullis rebus, nisi quae corpore nostro continebantur, ego et Maximus meus biduum iam beatissimum agimus. culcita in terra iacet, ego in culcita. ex duabus penulis altera Stragulum, altera oper-3torium facta est. de prandio nihil detrahi potuiti paratum fuit non magis hora, nusquam sine cariciS, DUSquam

sine pugillaribus: illae, si panem habeo, pro pulmentario Sunt, si non habeo, pro pane. cotidie mihi annum novum faciunt, quem ego faustum et felicem reddo bonis cogitationibus et animi magnitudine, qui numquam maior eSt,

quam ubi aliena seposuit et secit sibi pacem nihil timen- 4 do, secit sibi divitias nihil concupiscendo. Vehiculum, in

quod inpositus sum, rusticum eSt. mulae Vivere ambulando testantur. mulio excalceatuS, non propter aeSta

lem. Vix a me obtineo, ut hoc vehiculum velim videri meum: durat adhuc perversa recti verecundia. quotiens in aliquem comitatum lautiorem incidimus, invitus erubesco, quod argumentum est ista, quae probo, quae laudo, nondum habere certam sedem et inmobilem. qui 5 sordido vehiculo erubescit, pretioso gloriabitur. Parum adhuc proseci. nondum audeo frugalitatem palam ferre. etiamnune curo opiniones viatorum i contra totius generis humani opiniones mittenda vox erati hinSanitiS, erratiS,

268쪽

stupetis ad supervacua, neminem aestimatis Suo. cum ad patrimonium ventum est, diligentissimi conputatores sic rationem ponitis Singulorum, quibus aut pecuniam credituri estis aut beneficia. nam haec quoque iam eX- pensa sertis: late possidet, sed multum debet. habet do- 6mum formosam, sed alienis nummis paratam. familiam nemo cito speciosiorem producet, Sed nominibus non respondet. si creditoribus solverit, nihil illi supererit. Idem in reliquis quoque sacere debebitis, excutere quantum proprii quisque habeat. Divitem illum putas, quia Iaurea supellex etiam in via sequitur, quia in omnibus provinciis arat, quia magnus kalendarii liber volvitur, quia tantum suburbani agri possidet, quantum invidiose in desertis Apuliae possideret: cum Omnia dixeris, Pauper eSt. quare δ quia debet. APuantum inquis. Omnia. nisi sorte iudicas interesse, utrum aliquis ab homine an a fortuna mutuum sumpserit. Puid ad rem pertinent 8 mulae Saginatae unius omnes coloris 3 quid ista vehicula caelata Instratos ostro alipedes pictisque tapetis, aurea pectoribus demissa monilia pendent,

tecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum. ista nec dominum meliorem possunt sacere nee mulam.

M. Cato Censorius, quem tam e re publica fuit nasci quam 9 Scipionem, alter enim cum hostibus nostris bellum, alter cum moribus gessit, canterio vehebatur et hippoperis quidem inpositis, ut secum utilia portaret. O quam cuperem illi nunc occurrere aliquem ex his trossulis in via divitibusJ cursores et Numidas et multum ante Se pulveris agentem l hic sine dubio cultior comitatiorque quam M. Cato videretur, hic, qui inter illos adparatus delicatos cummaxime dubitat, utrum se ad gladium locet an ad cultrum. O quantum erat seculi decus, imperatorem tri-10umphalem, censorium, lati quod super Omnia haec est,

Catonem uno caballo esse contentum et ne toto quidem lpartem enim sarcinae ab utroque latere dependentes oc- eupabant: ita non omnibus obesis mannis et asturconibus

et tolutariis praeserres unicum illum equum ab ipso ca-

269쪽

11 ione defriclum Video non suturum finem in ista materia ullum, nisi quem ipse mihi secero. hic itaque contiee- Scam, quantum ad ista, quae sine dubio talia divinavit sutura, qualia nune Sunt, qui primus adpellavit seinpedimenta. Nunc volo paucissimas adhuc interrogationes nostrorum tibi reddere ad virtutem pertinentes, quam sati S sacere vitae beatae contendimu S.

12 9uod bonum est, bonos sacit. nam et in arte inusi ea quod bonum e St, bonumJ sagit musicum. fortuita bonum non saciunt: ergo non sunt

bona.

Adversus hoc sic repondent Peripatetici, ut quod primum proponimus, salsum eSSe dieant. -Ab eo, inquiunt, quod est bonum, non utique fiunt boni. in musica est aliquid bonum tamquam tibia aut chorda aut organum aliquod aptatum ad usus canendi. nihil tamen horum sa-13cii musteum. Hic respondebimus: Onon intellegitis, quO- modo posuerimus quod donum est in musica. non enim id dicimus, quod instruit musicum, sed quod facit: tu ad supellectilem artis, non ad artem venis. Si quid autem in ipsa arte musica bonum est, id utique musicum I suciet. Etiamnunc sacere id planius volo. Bonum in arte musica duobus modis dicitur, alterum, quo effectus musici adiuvatur, alterum, quo ars: ad essectum pertinent instrumenta, tibiae et organa et chordae, ad artem ipsam non pertinent. est enim artifex etiam sine istisi uti sorSitan non potest arte. hoc non est aeque duplex in homine. idem enim bonum et hominis et vitae.15 si uod contemptissimo cuique contingere

ac turpissimo potest, bonum non e St. Ope S autem et lenoni et lanistae con ingunti ergo non sunt bona.

Falsum est, inquiunt, quod proponitis. nam et in grammatice et in arte medendi aut gubernandi videmus 16 humillimis quibusque bona contingere. Sed istae artes non sunt magnitudinem animi professae, non conSurgunt in altum nec fortuita fastidiunt: virtus extollit hominem

270쪽

et supra cara mortalibus eonlocat: nec ea, quae bona, nec ea, quae mala vocantur, aut cupit nimis aut expavescit. Chelidon, unus ex Cleopatrae mollibus, patrimonium grande possedit. nuper Natalis tam inprobae linguae quam inpurae, in cuius ore seminae purgabantur, et multorum heres fuit et multos habuit heredes. Puid ergo utrum illum pecunia purum effecit an ipse pecuniam inspurcavit 3 quae sic in quosdam homines quomodo denarius in cloacam cadit. Virtus super ista consistit. suo 17 aere censetur. nihil ex istis quolibet incurrentibus bonum iudicat. Medicina et gubernatio non interdicit sibiae suis admiratione talium rerum. qui non est vir bonus, potest nihilominus medicus esse, poteSt gubernator, potest grammaticus tam mehercules quam coquuS. Cui con-

tigit habere rem non quamlibet, hunc non quemlibet dixeris: qualia quisque habet, talis est. Fiscus tanti est, I8 quantum habet: immo in aecessionem eius venit, quod habet. quis pleno Sacculo ullum pretium ponit, nisi quod

pecuniae in eo conditae numerus effecit' idem evenit magnorum dominis patrimoniorum: accessiones illorum et appendices sunt. Puare ergo sapiens magnus est quia magnum animum habet. Verum est ergor quod contemplissimo cuique contingit, bonum non est. Itaque in-19 dolentiam numquam bonum dicam: habet illam cicada, 'habet pulex. ne quietem quidem et molestia vacare b0num dicam: quid est otiosius verme 3 luaeris, quae res sapientem faciat quae deum. des oportet illi divinum aliquid, coeleste, magnificum. non in omnes bonum cadit nec quemlibet possessorem patitur. Vide mei quid quaeque ferat restio et quid quaeque recuset: hic se tes, illic venium felicius uvae. arborei fetus auri atque iniussa virescunt

stramina. nonne vides, croceos ut Tmolus odores,

India mutat ebur, molles sua sura Sabaeipat Chalybes nudi ferrum. Ista in regiones descripta sunt, ut necessarium mortalibus 21eSSet inter ipsos commercium, si invicem alius aliquid ab alio peteret: summum illud bonum et ipsum suam habet