L. Annaei Senecae Opera quae supersunt

271쪽

Sedem. non nascitur, ubi ebur, nec ubi serrum: quis sit summi boni locus quaeris 3 animus. hic, nisi purus aeSanctus est, deum non capit.

22 si Bonum ex malo non siti divitiae si unLsiunt autem ex avaritiar divitiae ergo non sunt

bonum.

Non est, inquit, verum bonum, ex malo non nasci. ex sacrilegio enim et furto pecunia nascitur. itaque m

luna quidem est sacrilegium et furtum, sed ideo, quia plura mala incit quam bona. dat enim lucrum, sed cum 23 metu, sollicitudine, tormentis et animi et corporis. uisquis hoc dicit necesse est recipiat Sacrilegium, Sicut malum sit, quia multa mala facit, ita bonum quoque ex aliqua parte eSSe, quia aliquid boni facit: quo quid fieri

portentosius potest 3 quamquam Sacrilegium, furtum, adulterium inter bona haberi Proreus perSuaSimuS. quam multi furto non erubescunt, quam multi adulterio gloriantur nam sacrilegia minuta puniuntur, magna in trium-24phis seruntur. Adice nunc, quod sacrilegium, si omnino ex aliqua parte bonum est, etiam honeStum erit et recte factum vocabitur. noStra enim actio est. quod nullius mortalium cogitatio recipit. ergo bona nasci ex malo non possunt. nam si, ut dicis, Ob hoc unum Sacrilegium ma- .lum est, quia multum mali adfert, si remiseris illi supplicia, si securitatem spoponderis, ex toto bonum erit. at-2b qui maximum scelerum supplicium in ipsis est. Erras, inquam, si illa ad carnificem aut ad carcerem disserat Statim puniuntur, cum saeta sunt, immo dum fiunt. Non nascitur itaque ex malo bonum, non magis quam neus ex

olea. ad Semen nata respondent: bona degenerare non possunt. Puemadmodum ex turpi honestum non nascitur, ita ne ex malo quidem bonum. nam idem est hone-26stum et bonum. 9uidam ex nostris adversus hoc Sic re- Spondent : isputemus pecuniam bonum esse undecumque Sumptasti: non lamen ideo ex Sacrilegio pecunia est, etiamsi ex sacrilegio sumitur. Hoc sie intelleger in eadem urna et aurum est et vipera. Si aurum ex urna

sustuleris, quia illic et vipera est, non ideo, inquam, mihi

272쪽

urna aurum dat, quia Viperam habet, Sed aurum dat, eum et viperam habeat: eodem modo ex Sacrilegio lucrum sit, non quia turpe et Sceleratum est Sacrilegium, sed quia et lucrum habet. Puemadmodum in illa urna vipera m tum est, non aurum, quod eum vipera iacet, Sic in sacri-Ιegio malum est scelus, non Iuerum. A quibus dissen- 27tio.J dissimillima utriusque rei condicio est: illic aurum possum sine vipera tollere. illic Iucrum sine sacrilegio facere non pos Sum. lucrum illud non eSt adpositum Seeleri, sed inmixtum. οὐ uod dum consequi volumus, in multa 28 mala incidimus, id bonum non est. dum divitias autem con Sequi Volumus, in multa mala incidimus: ergo divitiae bonum non sunt. is Duas, inquit, Significationes habet propositio vestra, unam: dum divitias consequi volumus, in multa nos mala incidere. in multa autem mala incidimus et dum virtutem consequi Volumus. aliquiS, dum navigat studii causa,

naufragium fecit, aliquis captus est. Altera significatio 29 talis est: per quod in mala incidimus, id bonum non est, Huic propositioni non erit consequens per divitias nos aut per Voluptates in mala incidere: aut si per divitias in

multa mala incidimus, non tantum bonum divitiae non sunt, Sed malum sunt: vos autem tantum ilIas dicitis bonum non eSSe. Praeterea, inquit, conceditis divitias habere aliquid usus. inter commoda illas numeratis: atqui eadem ratione ne commodum quidem erunt. per illas enim multa nobis incommoda eveniunt. His quidam hoc 30 respondent: -Εrratis, qui incommoda divitiis in putatis. illae neminem laedunt: aut sua nocet cuique stultitia aut

aliena nequitia. sic quemadmodum gladius, qui neminem occidit, occidentis telum est. non ideo divitiae tibi nocent, si propter divitias tibi nocetur. Posidonius, ut 3 lego existimo, melius, qui ait divitias esse causam malorum, non quia ipsae faciunt aliquid, sed quia facturos inritant. alia est enim causa efficiens, quae protinuS neceSSe est noceat, alia praecedens. hane praecedentem

273쪽

riunt, invidiam eontrahunt et usque eo mentem alienant,32 ut fama pecuniae nos etiam nocitura delectet: bona autem omnia earere eulpa decet: pura sunt, non corrumpunt

animos, non sollicitant. extollunt quidem et dilatant, sed sine tumore. quaa bona sunt, fiduciam faciunt, divitias audaciam. quae bona sunt, magnitudinem animi dant, divitiae insolentiam. nihil autem aliud est insolentia quam 33 species magnitudinis salsa. Isto modo, inquit, etiam malum sunt divitiae, non tantum bonum non sunt. Essent malum, si per Se nocerent, si, ut dixi, haberent essicientem cauSam: nune praecedentem habent et quidem honinritantem tantum animos, sed adtrahentem. Speciem enim boni oblandunt verisimilem ac plerisque credibilem. 34Ηabet virtus quoque praecedentem causam: adducis invidiam. multis enim propter sapientiam, multis propter iustitiam invidetur. sed nee ex se hanc causam habet nee verisimilem. eontra enim verisimilior illa species hominum animis obicitur a virtute, quae illos in amorem et

admirationEm vocet.

35 Posidonius sic interrogandum alti se duae neque magnitudinem animo dant nee siduciam neo securitatem, non sunt bona. di vitiae autem et bona valitudo et similia his nihil horum sa-eiunt et ergo non sunt bona. Hanc interrogationem magis etiam nune hoc modo intenditi sese uae neque magnitudinem animo dant nee siduciam nee

Securitatem, eontra autem insolentiam, tum Orem, arrogantiam creant, mala sunt. a sortuitis autem in haec inpellimur: ergo non Sunt

bona.

36 AIIae, inquit, ratione ne commoda quidem ista erunt. Alia est commodorum condicio, alia bonorum et commodum est, quod plus usus habet quam molestiae. bonum sincerum esse debet et ab omni parte innoxium. non eStid bonum, quod plus prodest, sed quod tantum prodeSt. 37 Praeterea commodum et ad animalia pertinet et ad inperlaetos homines et ad stultos. itaque potest ei esse incommodum mixtum, sed commodum dicitur a maiore sui

274쪽

parte aestimatum: bonum ad unum sapientem pertinet. inviolatum esse oportet. Bonum animum habet unus tibi Mnodus, Sed Herculaneus restatrisEx malis bonum non sit. ex multis paupertatibus divitiae fiunt: ergo divitiae bonum non

Hanc interrogationem nostri non agnoscunti Peripatetici et fingunt illam et solvunt. ait autem Posidonius hoc sophisma, per omnes dialecticorum scholas iactatum, sic ab Antipatro refellit is Paupertas non per positionem di-39citur, Sed per detractionem vel, ut antiqui dixerunt, per orbationem. Graeci κατα στέρησιν dicunt.) non quod habeat dicitur, sed quod non habeat. itaque ex multis inanibus nihil inpleri potest: divitias multae res faciunt, non multae inopiae. Aliter, inquit, quam debes, Pauper talem intellegis. paupertas enim eSi non quae pavea POS sidet, Sed quae multa non possidet: ita non ab eo diei tur, quod habet, Sed ab eo, quod ei deest. Facilius, quod 40

volo, exprimerem, si Latinum verbum DSSet, quo ανυ-

παρξία significa rritur. hanc paupertati Antipater adsigna: et ego non video, quid aliud sit paupertas quam 'arvi possessio. De isto videbimus, si quando valde vacabit, quae sit divitiarum, quae paupertatis substantia ised tunc istori quoque considerabimus, numquid satiussit paupertatem permulcere, divitiis demere supercilium quam litigare de verbis, quasi iam de rebus iudicatum

sit. Putemus nos ad concionem vocatos. lex de abolen-4

dis divitiis sertur: his interrogationibus suasuri aut dissuasuri sumus his essecturi, ut populus Romanus paupertatem, fundamentum et causam imperii sui, requiratae laudet, divitias autem suas timeat 3 ut cogitet has se apud victos reperisse, hine ambitum et largitiones et i mullus in urbem sanctissimam temperantissimamque inrupisse, nimis luxuriose ostentari gentium spolia, quod unus populus eripuerit omnibus, facilius ab omnibus uni eripi posse. Haec satius est Suadere et expugnare adsectuS, non circumscribere. Si possumus, sortius loquamuri si minus, apertiuS. Vale.

275쪽

1 De liberalibus studiis quid sentiam, se ire

desideras: nullum suspicio, nullum in bonis numero, quod ad aes exit. meritoria artificia Sunt, hactenus utilia, si praeparant ingenium, non detinent. tamdiu enim istis inmorandum est, quamdiu nihil animus agere maius pot-2 est: rudimenta Sunt nOStra, non opera. 9uare liberalia studia dicta sint, vides: quia homine libero digna Sunt. ceterum unum studium vere liberale est, quod liberum facit, hoc est sapientiae, Sublime, sorte, magnan, mum. cetera pusilla et puerilia sunt: an tu quicquam in istis eredis esse boni, quorum professores turpisSimos omnium ac flagitiosissimos cernis y Non discere debemus ista, sed didicisse. 9uidam illud de liberalibus studiis quaerendum iudicaverunt, an virum bonum sacerent: ne promittunt quidem nec huius rei scientiam 3 adsectant. Grammaticus circa curam SermoniS verSatur et, si latius evagari vult, circa historias, iam ut longissime fines suos proserat, circa carmina. quid horum ad virtutem viam sternit syllabarum enarratio et verborum diligentia et sabularum memoria et versuum lex aemodificatio 3 quid ex his metum demit, cupiditatem exi-4 mit, libidinem frenat Ad geometriam transeamus et ad musiceni nihil apud illas invenies, quod vetet timere, Vetet cupere.) quisquis haec ignorat, alia laustra scit: Videndum, utrum doceant isti virtutem an noni si non docent, ne tradunt quidem . si docent, philosophi sunt. Vis Scire, quam non ad docendam virtutem consederint ud-spice, quam dissimilia inter se omnium studia sint: atqui b similitudo esset idem docentium. nisi sorte tibi Homerum philosophum fuisse persuade aJnt, cum his ipsis, quibus colligunt, negent: nam modo Stoicum illum laciunt, Virtutem Solam probantem et voluptates refugientem et ab honeSto ne inmortalitatis quidem pretio recedentem, modo Epicureum, laudantem statum quietae civitatis et inter convivia cantuSque Vitam exigentis, modo Peripateticum,

276쪽

bonorum genera inducentem, modo Academicum, omnia incerta dicentemi adparet nihil horum esse in illo, cui omnia insunt. ista enim inter se dissident. Demus illis Homerum philosophum suisse: nempe Sapiens laetus est, antequam carmina ulla cognosceret: ergo illa discamus, quae Homerum secere Sapientem. Hoc quidem me quae- 6 rere, uter maior aetate suerit, Homerus an HeSiodus, non magis ad rem pertinet quam scire, cum minor Hecuba

fuerit quam Helena, quare tam male tulerit aetatem. quid ηinquam, annos Patrocli et Achillis inquirere ad rem existimas pertinere Puaeris, Ulixes ubi erraverit potius 7

quam efficias, ne nos Semper erremuSy non vacat audire, utrum inter Italiam et Siciliam iactatus sit an extra notum nobis orbem. neque enim potuit in tam angusto error esSe tam longus et tempestates nos animi cotidie iactant et nequitia in omnia Ulixis mala inpelliti non deest sorma, quae sollicitet oculos, non hostis. hinc monstra essera et humano cruore gaudentia, hinc insidiosa blandimenta aurium, hinc naufragia et tot Varietates malorum rhoc me doce, quomodo patrium amem, quomodo morem, quomodo patrem, quomodo ad haec tam honesta vel nam

fragus navigem. 9uid inquiris, an Penelope finJpudica 8suerit, an Verba seculo suo dederit 3 an Ulixem illum eSSe, quem Videbat, antequam sciret, suspicata sit 8 doce me, quid sit pudicitia et quantum in ea bonum, in corpore an in animo posita sit. Ad musicum transeo: 9 doces me, quomodo inter se acutae ac graveS voces con-Sonent, quomodo nervorum disparem reddentium sonum sat concordia: sae potius, quomodo animus Secum meus consonet nec consilia mea discrepent. monstras mihi,

qui sint modi flebilesi monstra potius, quomodo inter asversa non emittam flebilem vocem. Metiri me geO-10 metros docet latifundia potius quam doceat, quomodo metiar, quantum homini satis sit. numerare docet me sarithmetica J et avaritiae commodat digitos potius quam doceat nihil ad rem pertinere istas conputationeS, non esSe seliciorem, cuius patrimonium tabularios laSSat, immo quam Supervacua possideat, qui infelicissi-

277쪽

mus laturus est, si quantum habeat, per Se conputare eo-

11 getur. Puid mihi prodest scire agellum in partes dividere, si nescio cum fratre dividere 3 quid prodest colligere subtiliter pedes iugeri et conprehendere etiam siquid decempedam e Sit, si tristem me facit vicinus inpotens et aliquid ex meo abradens y docet quomodo nihil perdam ex finibus meis: at ego doceri volo, quomodo 12 totos hilaris amittam. Paterno agro et aVito, inquit, expellor. Puid ante avum iuum quis istum agrum tenuit euius, non dico hominis, Sed populi fuerit, expedire potes 8 non dominus isto, sed colonus intraSti . cuius colonus My si bene tecum agitur, heredis. Negant iurisconsulti quicquam usucapi, quod publicum eSt: publicum est hoc, quod lanes, quod tuum dicis: publicum est et qui-J3dem generismiumani. 0 egregiam artem: scis rotunda metiri. ius dratum redigis quamcumque aeceperis in mam. intervalla siderum dicis. nihil est, quod in mensin ram tuam non cadati Si artifex es, metire hominis animum. dic, quam magnuS Sit, dic, quam seu Silius sit. Scis, quae recta sit linea: quid tibi prodest, si, quid in 14 vita rectum sit, ignoras' Venio nunc ad illum, qui coelestium notitia gloriatur: Dioida Saturni sese quo stella receptet, quos ionis coeli Cyllenius erret in Orbes. Hoc seire quid proderit' ut Sollicitus sim, eum Saturnus

et Mars ex contrario stabunt aut cum Mercurius vespertinum faciet oceasum vidente Saturno, potius quam ho udiscam, ubicumque sunt ista, propitia esse nec pOSSe mu-Ib lari Agit illa continuus ordo satorum et inevitabili S cur-SuS. per statas vices remeant et esseclus rerum omnium

aut movent aut notant: sed sive quicquid evenit, faciunt, quid inmutabilis rei notitia proficiet 8 Sive significant, quio refert providere quod effugere non possis SeiaS ista,

nescias: fient. I6 Si vero solem ad rapidum stellasque sequenteSordine respicies, numquam te erastina faueι

hora nec insidiis noctis capiere se renae.

Sed ante satis abundeque provisum est, ut ab inSidiis tu-

278쪽

tus essem. ONumquid craStina non sallit hora' sallit I7 enim, quod nescienti evenit. Ego, quid futurum sit, nescio: quid fieri possit, scio. ex hoc nihil desperabo, totum exspecto: si quid remittitur, boni consulo. Fallit me hora, si parcit: sed ne sic quidem sallit. nam quemadmodum Scio omnia accidere posse, Sic scio et non utique caSura. utique Secunda eXSpecto, maliS paratus sum. In illo seras me necesse est non per praeScriptum eun-I8tem: non enim adducor, ut in numerum liberalium artium pictores recipiam, non magis quam Statuario S aut marmorarios aut ceteros luxuriae ministros. aeque

luctatores et totam oleo ac luto constantem scientiam expello ex his studiis liberalibus: aut et unguentarios recipiam et coquos et ceteros voluptatibus nostris ingenia adcommodantes sua. quid enim, oro te, liberale habent 19 isti ieiuni vomitores, quorum corpora in Sagina, animi in macie et veterno sunt an liberale studium istuc esse iuventuti nostrae credimus, quam maiores nostri rectam exercuerunt hastilia iacere, Sudem torquere, equum agitare, arma tractare nihil liberos suos docebant, quod discendum esset iacentibus. Sed nec haec nec illa edocent aluntve virtutem. quid enim prodest equum regere et cursum eius laeno temperare, adfectibus effrenatissimis abstrahi quid prodest multos vincere luetatione Vel caestu, ab iracundia vinci 3 sed uid ergo nihil nobis li-20beralia conserunt studia Ad alia multum, ad virtutem nihil. nam et hae viles ex professo arteS, quae manu constant, ad instrumenta vitae plurimum conserunt, tamen ad virtutem non pertinent. ἡψuare ergo liberalibus studiis filios erudimus Non quia virtutem dare possunt, sed quia animum ad accipiendum Virtutem praeparant. quemadmodum prima illa, ut antiqui Vocabant, literatura, per quam pueriS elementa traduntur, non docet liberales artes, Sed mox percipiendis locum parat, sic liberales artes non perducunt animum ad virtutem, sed expediunt. Puatuor ait esse 2Iartium Posidonius gehera: sunt volgares et Sordidae, sunt ludicrae, sunt pueriles, Sunt libera

279쪽

les: Volgares opificum, quae manu constant et ad in-Struendam Vitam occupatae sunt, in quibus nulla deco-22ris, nulla honesti simulatio est. ludicrae Sunt, quae ad voluptatem Oculorum atque aurium tendunt. his adnumeres licet machinatores, qui pegmata per se surgentia excogitant et tabulata tacite in sublime crescentia ei alias ex inopinato varietates aut dehiscentibus, quae cohaerebant, aut his, qUae distabant, sua Sponte coeuntibus aut his, quae eminebant, paulatim in Se residentibus. his inperitorum seriuntur oculi omnia Subita, quia causas non 23 novere, mirantium. Pueriles sunt et aliquid habentes liberalibus simile hae artes, quas ἐγκυκλίους Graeci fu cant. Denique quas paulo ante disi, ἐλευθεριους ad μωnt Graeci:J nostri has liberales vocant. Solae autem liberales sunt, immo, ut dicam verius, liberae, qui-2 bus curae Virtus est. οὐ uemadmodum, inquit, est aliqua pars philosophiae naturalis, est aliqua moralis, e Si aliqua rationalis, Sic et haec quoque liberalium artium turba locum sibi in philosophia vindicat. cum ventum eSt ad naturales quaestiones, geometriae testimonio statur: ergo,25 quia adiuVat, pars est. Multa adiuvant nos nee ideo

partes nostrae Sunt. immo si partes essent, non adiuvarenti cibus adiuto tum corporis est, non tamen ParS eSt.

Aliquid nobis praestat geometriae ministerium i sic philo- Sophiae neceSSaria eSt, quomodo ipsi iuber. sed nec hie 26 geometriae pars est nec illa philosophiae. Praeterea

utraque fines suos habet: sapiens causas naturalium et quaerit et novit, quorum numeros men SuraSque. geometres persequitur et Subputat. qua ratione constent coelestia, quae illis sit vis quaeve natura, Sapiens Scit et curSuSet recursus et quasdam observationes, per quas deScendunt et adlevantur ac speciem interdum stantium Praebent, cum coelestibus stare non liceat, colligit mathemati-27 S. quae causa in speculo imagines exprimat, Sciet Sapiens i illud tibi geometres potest dicere, quantum abeSSedebeat corpus ab imagine et qualis forma Speculi quales imagines reddat. magnum esse solem philosophuS probabit: quantus sit, mathematicus, qui usu quodam et

280쪽

EPISTUL. HOR. LIB. XIII. EP. 3. M.) 251 exercitatione procediti sed ut procedat, inpetranda illi

quaedam principia Sunt. non eSi autem ars Sui iuris, cui precarium fundamentum eSt. Philosophia nil ab alio pe-28 ut, totum opuS a Solo excitat: mathematice, ut ita dicam, superficiaria est, in alieno aedificat. accipit prima, quorum beneficio ad ulteriora perveniat. si per se iret ad verum, Si totius mundi naturam posset conprehendere, dicerem multum conlaturam mentibus nostris, quae traetatu coelestium crescunt trahuntque aliquid ex alto. Una re consummatur animuS, Scientia bonorum ac

malorum inmutabili, quae Soli philosophiae

conpetiti nihil autem ulla ars alia de bonis ac malis quaerit. Singulas lubet circumire virtute si sortitudo 29 contemptrix timendorum esu terribilia et sub iugum libertatem nostram mittentia deSpicit, provocat, si angit rnumquid ergo hanc liberalia studia conroborant 3 Fides sanctissimum humani pectoris bonum est, nulla necessitate ad sallendum cogitur, nullo conrumpitur praemio. Hure, inquit, eaede, Occide: non prodam, Sed quo magis Secreta quaeret dolor, hoc illa altius condam' i numquid liberalia studia hos animos lacere possunt Temperantia voluptatibus imperati alias odit atque abigit, alias dispensat et ad sanum modum redigit nec umquam ad illas propter ipsas venit. scit optimum esse modum

cupitorum non quantum velis, Sed quantum debeas Sumere. Humanitas vetat superbum esse adverSus SO-30cios, vetat amarum. verbiS, rebus, adfectibus comem se

facilemque omnibus praestati nullum alienum malum putat. bonum autem suum ideo maxime, quod alicui bono suturum est, amati numquid liberalia studia hos mores praecipiunt non magis quam simplicitatem, quam modestiam ae moderationem, non magiS quam frugalitatem ae parsim Oniam, non magi S quam clementiam, quae alieno sanguini tamquam Suo parcit

et scit homini non esse homine prodige utendum. si Cum 31 dicatis, inquit, sine liberalibus studiis assi virtutem non Perveniri, quemadmodum negati S illa nihil conferre virtuti quia nec sine cibo ad virtutem pervenitur, cibuS