L. Annaei Senecae Opera quae supersunt

281쪽

tamen ad virtutem non pertinet. ligna navi nihil cons runt, quamvis non fiat navis nisi ex lignis: non est, inquam, cur aliquid putes eius adiutorio fieri, sine quo non 32 potest fieri. Potest quidem etiam illud dici, sine liberalibus studiis veniri ad sapientiam posse.

quamvis enim virtus discenda Sit, tamen non per haec discitur. quid est autem, quare existimem non futurum sapientem eum, qui literas neScit, cum Sapientia non sit in literis res tradit, non verba, et nescio an certior me-33 moria sit, quae nullum extra se subsidium habeL Μagna et spatiosa res est sapientia. vacuo illi loco opus estide divinis humanisque discendum est, de praeteritis, do suturis, de caducis, de aeternis, de tempore, de quo uno

vide quam multa quaerantur: primum an per se sit aliquid. deinde an aliquid ante tempus sit Sine tempore. cum mundo coeperit an etiam ante mundum quia suerit 3 aliquid, fuerit et tempus Innumerabiles quaestiones sunt de animo tantum: unde sit, qualis sit, quando esse incipiat, quamdiu Sit. aliunde alio transeat et domicilia miniet ad alias animalium formas aliasque coniectus, an non amplius quam semel serviat et emiSSus vagetur in toto. utrum corpus sit an non Sit. quid sit facturus, cum per nos aliquid facere desierit, quomodo libertate Sua usurus, cum ex hac effugerit cavea. an obliviscatur priorum et illic noss0 se incipiat, ubi corpori abductus in sublime S 35 cessit. Puamcumque partem rerum humanarum divinarumque conprehenderis, ingenti copia quaerendorum aediscendorum satigaberis. Haec tam multa, tam magna ut habere possint liberum hospitium, Supervacua ex animo tollenda sunt. non dabit se in has angustias virtus: laxum Spatium res magna desisserat. expellantur omnia. 36 totum pectus illi vacet. se At enim delectat artium notitia multarum. Tantum itaque ex illis retineamus, quantum necessarium est. an tu exi-

Stimas reprehendendum, qui supervacua uSibuS conparat et pretiosarum rerum pompam in domo explicat: non se taS eum, qui occupatus est in supervacua literarum S

pellectile 3 Plus Sciro velle quam Sit satis, intemperam

282쪽

tiae genus est. Puid η quod ista liberalium artium 37

consectatio mole Stos, Verbo SOS, intempestivos, sibi placentes saeti et ideo non discentes necessaria , quia Supervacua didicerunt. Puatuor milia librorum Didymus grammaticus ScripSit: misererer, si tam multa supervacua legisset. in his libris de patria Homeri quaeritur, in his de Aeneae matre vera, in his libidinosior Anacreon an ebriosior vixerit, in his an Sappho publica suerit, et alia, quae erant dediscenda, si seirest inunc et longam esse vitam nega. Sed ad nostros quo-38que cum perveneris, OStendam multa Securibus reeidenda. Magno inpendio temporum, magna alienarum aurium molestia laudatio haec constat: o hominem literatumi simus hoc titulo rusticiore contenti: o virum bonum i Itane est 39 annales evolvam omnium gentium et quis primus carmina ScripSerit, quaeram 8 quantum temporis inter Orphea intersit et Homerum, cum fastos non habeam, eonputabo

et Mistarchi ineptias, quibus aliena carmina conpinxit, recognoscam et aetatem in sFllabis conteram itane in geometriae pulvere haerebo adeo mihi praeceptum illud Salutare exciditi sit empori parce haec sciam 8 et quid ignorem y Appion grammaticus, qui sub C. Cae- osare tota cireulatus est Graecia et in nomen Homeri ab omnibus civitatibus adoptatus, aiebat Homerum utraque materia consummata, et Odyssea et Iliade, principium adiecisse operi suo, quo bellum Troianum conplexus eSt. huius rei argumentum adserebat, quod duas literas in primo versu posuisset ex industria librorum Suorum numerum continentes. Talia sciat oportet, qui multa vult δὲ Seire: non vis cogitare, quantum tibi temporis auferat mala valitudo, quantum occupatio publica, quantum occupatio privata, quantum occupatio cotidiana, quantum Somnus 3 metire aetatem tuam: tam multa non capit. D e Iliberalibus studiis loquor: philosophi quantum habent supervacui quantum ub usu recedentis 3 ipsi quoque ad syllabarum distinctiones et coniunctionum ac praepositionum proprietates descenderunt et

in idere grammaticis, invidere geometris. quicquid in il-

283쪽

254 L. ANNAEI SENECAE EP. MOR. LIB. XIII. ΕP. 3. M.

lorum artibus supervacuum erat, transtulere in suam: sie essectum est, ut diligentius scirent loqui quam vivere. 43 Audi, quantum mali faciat nimia subtilitas et quam inses in veritati siti Protagoras ait de omni re in utramque partem disputari posse ex aequo et de hac ipsa, an Omnis res in utramque partem disputabilis sit. Nausiphanes ait ex his, quae videntur esse, nihil magis esse quam non esse. Parmenides ait ex his, quae videntur, nihil esse nisi universum. Zenon Eleates omnia negotia de negotio deieciti ait nihil esse. Circa eadem sere Pyrrhonei versantur et Megarici et Eretrici et Academici, qui novam 45 induxerunt scientiam, nihil scire. Haec omnia in illum supervacuum studiorum liberalium gregem conicet illi mihi non profuturam scientiam traduni, hi spem omnis

scientiae eripiunt. Salius est supervacua 'Scire quam nihil. illi non praeserunt lumen, per quod acies dirigatur ad verum, hi oculos mihi effodiunt. Si Protagorae credo, nihil in rerum natura est nisi dubium. si Nausiphani, hoc

unum certum est, nihil esse eerti. si Parmenidi, nihil 46 praeter unum. Si Zenoni, ne unum quidem. 9uid ergo nos sumus' quid ista, quae nos circumStant, alunt, Su Stinent' tota rerum natura umbra est aut inanis aut sallax.

Non facile dixerim, utris magis irascar, illis, qui nos nihil scire voluerunt, an illis, qui ne hoc quidem nobis reliquorunt, nihil scire. Vale.

284쪽

SENEcA LUCILIO SUO SALUTEM.

Rem utilem desideras et ad sapientiam pro - Iperanti necessariam, dividi philosophiam et

ingens corpus eius in membra disponi. facilius enim per partes in cognitionem totius adducimur: utinam quidem, quemadmodum universa mundi facies in conspectum venit, ita philosophia tota nobis posset occurrere, simillimum mundo Spectaculum. profecto enim omnes mortales in admirationem 'sui raperet relictis iis, quae nunc magna magnorum ignorantia credimus i sed quia contingere hoc non potest, sic ferit M nobis adspicienda, quemadmodum mundi secreta cernuntur. Sapientis quidem animus totam 2 molem eiuS amplecitur nec minus illam velociter obit quam coelum acies nostrat nobis autem, quibuS perrumpenda caligo est et quorum visus in proximo deficit, Singula quaeque ostendi sacilius possunt, univerSi nondum capacibus. faciam ergo, quod exigis, et philosophiam in partes, non in frusta dividam. dividi enim illam, non concidi utile est. nam conprehendere quemadmodum maxima ita minima dissicile est. Describitur in tribus popu- 3lus, in centurias exercitus. quicquid in maius crevit, sa-cilius agnoscitur, si discessit in partes, quas, ut dixi, innumerabiles esse et parvulas non oportet. idem enim Vbtii habet nimia quod nulla divisio. Simile consuSO eSt, quicquid usque in pulverem seclum est. Primum itaque,

sicut videtur, tibi dicam inter sapientiam et philosophiam quid intersit. Sapientia persectum bonum est mentis humanae. philosophia sapientiae amor

285쪽

L. ANNALI SENECAE

est et adsectatio. haec ostendit, quo illa pervenit. Philosophia unde dicta sit, adparet. ipso enim nomine latetur.5 Puidam et sapientiam ita quidam finierunt, ut dicerent divinorum et humanorum Scientiam. quidam ita rissapientia est nosse divina et humana et horum causas. Supervacua mihi videtur haec adiectio, quia causae divinorum humanorumque pars divinorum sunt. Philosophiam quoque suerunt qui aliter atque aliter finirenti alii studium illam virtutis esse dixerunt, alii studium corrigendae mentis. a quibusdam dicta est adpetitio rectae 6 rationis. Illud quasi constitit, aliquid inter philosophiam et sapientiam interesse. neque enim steri potest, ut idem sit, quod ad laetatur et quod adsectat. Quomodo multum inter avaritiam et pecuniam interest, cum illa cupiat, haee concupiscatur, Sic inter philosophiam et sapientiam. haee enim illius esseetus ac praemium est. illa venit, ad hane 7 itur. Sapientia est, quam Graeci σοφίαν vocant. hoe verbo Romani quoque utebantur, Sicut philosophia nune quoque utuntur. quod et togatae tibi antiquae probabunt et inscriptus Dossenni monumento titulus iHospes resine et sophian Dossenni lem. 8 9uidam ex nostris, quamvis philosophia studium virtutis esset et haec peteretur, illa peteret, tamen non putaverunt illas distrahi posse. nam nee philosophia Sine virtute est nec sine philosophia virtus. Philosophia studium virtutis est, sed per ipsam virtutem: nec virtus autem esse sine studio sui potest nee virtutis studium sine ipsa.

non enim quemadmodum in iis, qui aliquid ex distanti loco serire conantur, alibi est qui petit, alibi quod petitur. nee quemadmodum itinera, quae ad urbem perducunt, extra ipsam sunt: ad virtutem venitur per ipsam. 9 cohaerent inter se philosophia virtusque. Philosophiae tres partes esse dixerunt et maximi et

plurimi auctores: moralem, naturalem, rati Onalem: prima conponit animum. secunda rerum nuturam Scrutatur. tertia proprietates verborum exigit et structuram et argumentationes, ne pro vero falsa Subrepant.

ceterum inventi sunt et qui in pauciora philosophiam et

286쪽

qui in plura diducerent: quidam ex Peripateticis quartam Iopartem adiecerunt civilem, quia propriam quamdam exercitationem desideret et circa aliam materiam occupata sit. quidam adiecerunt his partem, quam οἰκονομικην vocant, admini Strandae samiliaris rei scientiam. quidam et de generibu S vitae locum separaverunt. nihil autem horum non in illa parte morali reperitur. Epicurei duas partes philosophiae pu-Πtaverunt esse, naturalem atque moralem: rationalem . removerunt. deinde cum ipsiS rebus cogerentur ambigua

secernere, salsa Sub specie veri latentia coarguere, ipsi quoque locum, quem de iudicio et regula adpellant, alio

nomine rationalem induxerunt, sed eum accessionem eSSenaturalis partis existimant. Cyrenaici naturalia cum 12 rationalibus sustulerunt et contenti fuerunt moralibus, sed hi quoque, quae removent, aliter inducunt. in quinque enim partes moralia dividunt, ut una sit de fugiendis et expetendis, altera de adfectibus, tertia de actionibus, quarta de causis, quinta de argumentis:

causae rerum ex naturali parte Supt, argumenta ex rationali, actiones ex morali. Ariston Chius non tantum 13 Supervacuas esse dixit naturalem et rationalem, sed etiam contrarias. moralem quoque, quam solam relique rat, circum ei diti nam eum locum, qui monitiones

continet, Sustulit et paedagogi esse dixit, non philosophi, tamquam quicquam aliud sit sapiens quam generis humani paedagogus. Ergo cum tripartita sit philoso- 14Ρhia, moralem eius partem primum incipiamus disponere. quam in tria rursus dividi placuit, ut prima esSet inspectio suum cuique distribuens et aestimans, quanto quidque dignum Si ι, maxime utilis. quid

enim est tam necessarium quam pretia rebus inponere secunda de actionibus, tertia de inpetu. primum enim est, ut quantum quidque Sit iudices. Secundum, ut inpetum ad illa capias ordinatum temperatumque. tertium, ut inter inpetum tuum actionemque conveniat, ut in omnibus

istis tibi ipse consentias. Puicquid ex illisJ tribus desuit, ibturbat et cetera. quid enim prodest intus aestimata ha-

287쪽

L. ANNALI SENECAE

bere omnia, si sis inpetu nimius quid prodest inpetus

repressisse et habere cupiditates in sua potestate, si in ipsa rerum actione tempora ignores nec Scias, quando 'quidque et ubi et quemadmodum agi debeat 3 aliud est enim dignitates et pretia rerum noSSe, aliud articulos, .aliud inpetus refrenare et ad agenda ire, non ruere: tune ergo vita concors Sibi est, ubi actio non destituit inpetum, inpetus ex dignitate rei cuiusque concipitur, Droinde re- 16 missus acriorque prout illa digna est peti. Naturalis pars philosophiae in duo Scinditur: corporalia et incorporalia. utraque dividuntur in suos, ut ita dicam, gradus: corporum locus in hOS: primum in ea, quae faciunt et quae ex his gignunturi gignuntur autem elementa. ipse elementis Iocus, ut quidam putant, Simplex est. ut quidam, in materiam et causam Omnia mo-I7 ventem et elementa dividitur. Superest ut rationalem partem philosophiae dividam: omnis oratiouut continua est aut inter respondentem et interrogantem discissa. hanc διαλεκτικην, illam siητορικήν placuit vocarii yiτορική verba curat et Sensus et Ordinem. διαλεκτικαὶ in duas partes dividitur, in verba et significaliones, id est, in res, quae dicuntur, et Voeabula, quibus dicuntur. Ingens deinde sequitur utriusque divisio. itaque hoc loco finem faciam

et summa sequar fastistia rerum: alioqui, si voluero sacere partium partes, quaesii0num 18 liber fiet. Haec, Lucili virorum Optime, quo minus legas non deterreo, dummodo, quicquid legeris, ad mores statim reseras. illos conpesce, marcentia in te excita, Soluta constringe, contumacia doma, cupiditates tuas publicasque quantum pote S V e X uret istis dicentibus: is quousque eadem reSponder 19 -Εgo debebam dicere: quousque eadem peccabitis remedia ante vultis quam vitia desinere, ego Vero eo magiS dicam et, quia recusatis, perseverabo. tune incipit medicina proficere, ubi in corpore alienato dolorem tactus . expressit. dicam etiam invitis profutura. aliquando aliqua ad vos non blanda vox veniat, et quia verum Siu-

288쪽

guli audire non vultis, publice audite. duousque fines sto possessionum propagabitis' ager uni domino, qui popu

rigetis , ne prOVinciarum quidem Spatio contenti circumscribere praediorum modum' inlustrium numinum per privatum decursus eSt et amnes magni magnarumque gentium termini usque ad ostium a fonte vestri sunt. hoc quoque parum est, nisi latifundiis Vestris maria cinxistis, nisi trans Hadriam et Ionium Aegaeumque vester vilicus regnat, nisi in Sulae, ducum domicilia magnorum, inter vilissima rerum numerantur. quam vultis late possidete.

sit fundus, quod aliquando imperium vocabatur. incite vestrum, quicquid potestis, dum plus sit alieni. Nunc stivobiscum loquor, quorum aeque spatiose luxuria quam illorum avaritia diffunditur. vobis dicor 9uousque nulIus erit lucus, cui non villarum vestrarum sastigia inmineant, nullum numen, cuius non ripas aedificia vestra praetexaut ubicumque scatebunt aquarum calentium Vinnae, ibi nova diversoria luxuriae excitabuntur. ubicumque in aliquem sinum litus curvabitur, vos protinus sundamenta facietis nec contenti solo, nisi quod manu seceritis, mare agetis introrsus. omnibus licet locis tecta vestra resplendeant, aliubi inposita montibus in vastum te rarum marisque prospectum, aliubi ex plano in altitudinem montium eductar cum multa aedificaveritis, cum ingentia, tamen 'et Singula corpora estis et parvula. quid prosunt multa cubicula in uno iacetis. non est vestrum,

ubicumque non estis. Ad Vos deinde transeo, quorum 22 profunda et insatiabilis gula hinc maria Scrutatur, hinc terras. alia hamis, alia laqueis, alia retium variis generibus cum magno labore persequitur. nullis animalibus nisi ex fastidio pax est: quantulum ex istis epulis squael per tot consevatis manus sesso voluptatibus ore libatis quantulum ex ista sera periculose capta dominus crudus ne nausians gustat quantulum ex tot conchyliis tam longe advectis per istum stomachum inexplebilem labitur Infelices ecquid intellegitis maiorem vos famem habere quam ventrem l7.

289쪽

t23 Haec aliis die, ut dum dicis, audias ipse, Scribe, ut dum scribis, legas, omnia ad mores et ad sedandam rabiem adfectuum reserens. Stude non ut plus aliquid scias, sed ut melius. Vale.

1 duis dubitare, mi Lucili, potest . quin deorum inmortalium munus Sit, quod vivimus, philosophiae, quod bene vivimus, itaque tanto plus huic nos debere quam dis, quanto maius beneficium est bona vita quam vita pro certo haberetur, nisi ipsam philosophiam di tribuissent, 2 cuius scientiam nulli dederunt, facultatem omnibus. nam si hanc quoque bonum volgare se issent et prudentes naSceremur, sapientia, quod in Se Optimum habet, perdidisset: inter fortuita esset. nunc enim hoc in illa pretio- Sum atque magnificum est, quod non obvenit, quod illain sibi quisque debet, quod non ab alio petitur. 0uid haberes, quod in philosophia suspiceres, Si be-3 ne siciaria res esset y Huius opus unum est de divinis humanisque verum invenire. ab hae numquam recedit religio, iustitia, pietas et omnis alius comitatus virtutum consertarum et inter se cohaerentium. haec docuit colere divina, humana diligere et penes deos imperium esse, inter homines consortium, quod aliquamdiu invi O- latum man Sit, antequam Societatem avaritia distraxit et paupertatis causa etiam iis, quos fecit locupletissimoS, fuit. desierunt enim omnia poSsidere, dum volunt Pro - pria. Sed primi mortalium quique ex his geniti naturam inconrupti sequebantur, eundem habebant et ducem et Iegem, conmissi melioris arbitrio. naturae est enim νο- ti oribus deteriora submitteret mutis quidem gregibuS Rut maxima corpora praesunt aut Vehementissima. Non praecedit armenta degener taurus, sed qui magnitudine ae tori S ceteros mares vicit. elephantorum gregem excelsiSSimus ducit: inter homines pro maximo est optimum. animo itaque rector eligebatur ideoque summa felicitas erat gentium, in quibus non poterat potentior esse nisi melior.

290쪽

tantum enim quantum vult potest, qui Se nisi quod debet, non putat 90SSe. AIllo ergo Seculo, quod au-5 reum perhibent, plenes sapientes fuisse re- gnum Posidonius iudicat. hi continebant manus et infirmiorem a validioribus tuebantur. Suadebant dissuadebantque et utilia atque inutilia monstrabant. horum prudentia, ne quid deesset suis, providebat. sortitudo pericula arcebat. beneficentia augebat Ornabatque subiectos. officium erat imperare, non regnum. nemo quantum p OS-set, adversus eos experiebatur, per quoS coeperat posse, nec erat cuiquam aut animus in iniuriam aut causa, cum

bene imperanti bene pareretur nihilque rex maius minari male parentibus posset, quam ut abirent e regno. Sed 6 postquam Subrepentibus vitiis in tyrannidem regna con Versa Sunt, Opus esse coepit legibus, quas et ipsas inter initia tulere sapientes, Solon, qui Athenas aequo iure fundavit, inter Septem aevi sapientia notos. LScurgum Si eadem aetas tulisset, sacro illi numero accessisset octavus. Zaleuci leges Charondaeque laudantur. hi non in foro nee in consultorum atrio,

sed in Pythagorae tacito illo sanctoque secessu didicerunt iura, quae florenti tunc Siciliae et per Italiam Graeciae ponerent. Hactenus Posidonio adsentior: artes 7 quidem a philosophia inventas, quibus in eotidiano vita utitur, non concesserim nec illis abricae adseram gloriam: is illa, inquit, SparSOS et aut cavis tectos aut aliqua rupe subfossa aut exesae nrboris trunco docuit tecta moliri. Ego vero philosophiam iudico non magis excogitasse has machinationes tectorum Supra tecta surgentium et urbium urbes prementium quam vivaria piscium in hoe clausa, ut tempestatum periculum non adiret gula et quamvis acerrime pelago saeviente haberet luxuria portus suos, in quibus

distinctos piscium greges saginaret. Puid ais philoso-8phia homines docuit habere clavem et seram' feti quid aliud erat avaritiae signum dare philosophia haec cum tanto hahitantium periculo inminentia tecta suspendit' parum enim erat fortuitis tegi et sine arte et sine difficul-