Ars cogitandi in qua præter vulgares regulas plura nova habentur ad rationem dirigendam utilia

71쪽

Pars I. modis praeserenda est huic salsi nominis scientiae, quae

'nos inducit, ut ea nos credamus scire quae ignoramus. Nam uti summo cum Judicio D. Rumitinus observavit libro de Utilitate credendi, Talis animi dispositio quam maxime vituperanda est. opinari, inquit , dum ob causas turpisimum es , quod disiere non

tot se qui sibi jam sie scire persu*it , F per se ipsa teme

ritis non bene assecti animi sigmim 6t. Opinati apud Latinos significat dispositionem animi inconsulte de rebus incertis Judicantis, arbitrantisque se scire quae Mescit . hinc omnes Philosophi di λε e Sapisistem vinari , Ciceroque seipsum hujus vitii redarguens, temet dixit magnum linatorem.

Caput Quarium.

Hearum compositione , simplicitate; in quo de mori cognoscendi per Abstractionem, Praecisonem. OBiter diximus capite secundo posse nos modum percipere, absque eo, quod distinete attendamus ad substantiam cujus modus est, hinc ansam arripimus explicandi, quid sit Abiractio intestatis. Limitatio Mentis nostrae in causa est , ut nequeamus Comprehendere res aliqualiter compostas alio modo, quam eaSparticulati in conii durando, , quasi diversas illarum tacies contemplando, quae nobis obverti possum hoc autem ipsum eli quod gener, liter scire per Abi ractionein dicitur. . Sed quemadmodum res diversis modis c6mpotiuntur; quaedam nempe eX partibus realiter dili in

72쪽

Cap. IV. SIVE ARS C0GITANDI. at

ctis, quae integrantes dicuntur, ut Corpus humaram, numerus, Sc. ita intellectu facile est, pCisse mentem, unam partem considerare , non conliderata altera . quia hae partes realiter disti riguuntur. Sed hoc illud non est , quod Afractionem dicimus. Utile sane .erit etiam has rerum parteS separatisn . considerare, potius quam ipsas totas; quia aliter vix possumus distinctam omnium notitiam nobis comparare. Ex causa, non aliter cognoscitur corpuS. humanum, quam illud in omnes tuas partes dividendo , tam similares, quam dissimilares, diversisHque nominibus unamquamque insigniendo. Arithmetica etiam , quanta cst, huic bali innithur. Etenim arte opus non est, ad exiguoS nutheroS mensurandos, hos enim integros mcns capere potest; adeo. ut Ars tota versetur in illius numeri partibus separa tim numerandis , quem integrum numerare nOR possumus. Quacunque desinam capacitate Mentem dones imponabile erit, ut duos numeros, unum- qnemque octo aut novem figurarum multiplicet, illos integros indivisosque sumendo. Secundo , per partes cogiviscimus, quando ad unicum modum attendimus, non confideras Substantia, vel ad duos suaratim , qui tamen uni eidemque6ubstantiae bunctim inhaerent. Hoc a Geometris factitatum est , qui pro Obsecto Geometria corpus extensum in longum, latum , & profundum

habent: ut autem hoc accurate cognoscerent Drimum uni soli Dimensioni considerandae se dedere ;postea binas dimensiones, longitudinem sci. & latitudinem , quas Suherficiem Vocarunt, perpenderunt; ac denuo omnes simul tres dimentsones, quae solida seu corpora appellarunt. ε

73쪽

LOGICAE

ticorum argutiae , qui ipsam Geometrices certitudi- Dern in dubium vocare conantur; quia haec lineas supponit & superficies, quae nusquam tulit. Non Cetnim illa lineas sine latitudine , aut superficies sine profunditate supponit supponit tamen longitudinem posse conliderari , non conliderata latitudine , quod extra omnem dubitatronis aleam est ; in dimetiendo namque intervallo, quo Urbs ab Urbe dissat, ipsam tantum viarum longitudinem metimur, de latitudine nihil prorsus soliciti. Jam vero , quo res in plures modos dispertimur accuratius illarum Cognoscendarum capaces C vadimus. Sic enim videmus; quamdiu in motu ipsa aliquorsum determinatio, tum a motu, tum ab aliis determinationis partibus , distincta non fuit, tandiu

nihil clare de caulis Reflectionis, Refractionisque potuisse pronunciari ; quod ope huius disti fictionis tactum est, uti videri potest capite secundo Dioptrices Domini Des Cartes. Tertio . cognosci imas per Abstractionem , quando res varia attributa habet, nos tamen illorum Unuin, reli is praetermissis, consideramus. En Methodum huius Abstractionis i Exempli gratia , animadverto me ac, percori sequens, me illum esse, qui Cogito; in hac idea naci Cogitantis, possum tantum Conliderare rem cogitantem, non considerans memet esse illam rem, quamvis in me, Ego &res cogitans unum idemque limus. Sic que idea quam percepi rei cogitantis non tantum memetipsum, sed omnes alias res cogitantes repraesentabit. Eodem modo si Triangulum aequi latcrem 'Considero, prout in hac charia depingitur , caeterisque determinanti bus circumitatulis vellitur; Idea haec hunc mihi tan-

' , tum

74쪽

Cap. IV. SIVE ARS COGITANDI. 13

tum triangulum repraesentabit. Si vero mentem a conlideratione horum particularium accidentium avocatam , ad huJus figurae, prout tribus tantum lineis comprehenditur , considerationein upplicem , Idea sic selmata hinc clarius aequalitatem linearum cXlu.bebit, illinc ad reliquos omnes triangulos repraetcntandos aptior evadet. Quod li ulterius progrediar, nec sistam in aequalitate linearum contemplan31 , sed solummod5 percipiam figuram tridus rellis lineis contentam ; haec Idea Omnium triangulorum exprLmet genera. Si denique linearum numerum non atteIdens, superficiem concipiam restis tantum lineis circumscriptam ; Ideam formavero Omnes figuras reci vlineas exhibentem ἔ licque possum ad nudam extensionem gradatim ascendere. In hisce abstraei tollibus semper gradus inferior superiorem , cum adjuncta aliqui determinatione , continet; lic Ego cogitavi , continet rem cogitantem sic triangulus aequi latcrus , triangulum; sic triangulus figuram redii lineam lEo autem plura exhibet gradus superior , quo minus

determinatur.

Denique manifestum est beneficio harum Absit1-ctionum Ideas e fingularibus fieri communeS, e communibus communiores 3 unde admonemur ad catransire , quae de Idearum universalitate es particularite dicenda sunt.

75쪽

procudere possumus , quarum aliae singularia e priment , qualis cit , Idea quam quisque habet sui- ipsius; aliae plura simul, uti cum quis triangulum Concipit . nihil in illo coli siderans nisi quod sit figura habens tres lineas totidemque angulos Idea autem sic formata inservire poteli omnibus aliis triangulis

con piendis.

Idcae rem unicam rTraesentantes, singulares &andividuae; earum vero Objecta Individua vocantur quae autem res plures, universales, communes aut genericae dicuntur.

Nomina quae priora denotant, propria sunt ; ut Socrates, Roma, Bucephalus: quae posteriora communia & appellativa ; ut Homo , urbs, Equus, & tam Ideae Universales, quam nomina communia Termi-aei Generici dicta possunt. Observandum est ; terminorum genericorum duo esse genera ; alterum eorum qui univoci dicuntur : . hi ita alligatas habent universales Ideas, ut idem nomen pluribus conveniat, secundum eundem sonum , eamdemque notionem , quae sono alligata est: limus generis sunt, Homo, urbs, Equuό. Alterum eorum quos aequivocos appellamus:

horum idem sonus est , lsed diversis Ideis alligatus ;adeo ut hic idem sonus pluribus convenire possit , sed non secundum eandem Ideam, sed diversas; quas usus huic Pno subjecit Sic Canon Gallice & tormentum bellicum , & decretum Coctilii , & resu-Jam significat, sed secundum ideas psorsus diver1as. Haec universalia aequivoca duum generum iunt :nam diversae Ideae uni sono subjectae, vel nullam inter se relationem habent, ut in allato nomine Coo , vel aliquam haben , uti cum nomen unam Ideam

mimario significat, alias vero , non nisi quia hanc primariam

76쪽

Cap. V. SIVE OS COGITANDI.

primariam respiciunt, ut causam, vel cisectum, vel signum. Hi juscemodi verbaequivoca etiam analoga dicuntur. Sic anus de animali aere, Giao dicitur. Id- ea, quae huic verbo adjuncta est, primario sanitatem denotat, quae animalis propria est. sed aliae ad)ectae sunt non multum ab hac primaria abludentes, qualis est, esse sanitatis causa, hinc lanum aerem, sanos cibos dicimus , quia sanitati conservandae inserviunt. . Nos tamcn cum hic de terminis Univcrsialibus loquimur, solos intelligimus uni vocos, cum adjunctis ideis universalibus.

In his autem Ideis universalibus duo sunt , quae magnopere interest rite distinguere , Comprehenso

laeae Comprehensionem voco omnia illa attributa quae ita in illa continentur, ut nulla demi possit, quin Idea destruatuet: sic comprehentio Ideae trianguli includit extensionem , figuram, tres lineas, treS aΠFlos , horum angulorum aequalitatem cum duobus rectis.

Extensionem voco subjecta , quibus Idea convonit, quae etiam dicuntur inferiora termini universalis , qui, ad haec relatus, superior nominatur : sic generica trianguli Idea ad omnes diversas triangulorum species sese extendit. Quamvis autem Idea genetica indistinctim ad omnia subjecta, id est , inferiora se eXtendat, . Ommunique nomine iIla siguificet. tamen artributa quae comprehendit, &subsedia ad quae extenditur, discrimen ex eo est, quod Idc in nullo attributorum spoliare possimus quin destruatur, quemadmodum Jam dictum est. Cum tamen c contia possimuSejusdem extensionem restringere, illam tantum quibusdam Subjectorum applicando, Iion tamen ea pi Opter destruetur. B Dupli-

77쪽

Dupliciter autem haec Restrictio extensionis Ideae tenericae potest contingere. Primo , additione alterius Ideae distinctae ct de-tesminatae ; sic si generieae trianguli ideae addo quod

habeat angulum rectum ; genericam trianguli id eam restri rgo ad certam trianguli speciem , quae triangulas redianguluS Vocatur. Secundo, additione ideae solum indistinctae R indeterminatae 3 ut si diceretur , aliquu priaunius reluo casu terminus fit particularis, quia jam tantum ad partem Subjectorum , quae prius Omiua comprehendebat , 'se extendit, nec tamen pars illa ad quam restringitur determ tiatur.

Caput Sextum.

De quinque iden Universalibus, Genere , Spe cie, Disseremia, Prostris Acci me. . OUς superioribus capitibus dicta sunt, nobis viam sternunt ad paucis explicanda , quae in Scholis vulso traduntur, Universalia. Cum Idea Genetica nobis objecta exhibet . tan- quain res, idque terminis substantivis & a lutis ,

Genus Vocatur aut species. De Gmere.. Genus Idea dieitur, cum ita communis est, ut ad alias ideas etiam universales se extendat ; se figura quadrilatera genus est respectu Parallelogrammi &Τrapezii: sic etiam substantia respectu substantiae ex tensae, quod corpus dicitur, di subitantra: eogitaritis, qui spiritus. Do

78쪽

De Specie. .

Idea vero communis, quae communiori & generaliori subest. species vocatur: sic Parallelogram qnaum & Trapcetium species sunt figurae quadrilateris; sic etiarn corpus, & spiritus species sunt sia

stantiae.

Potest autem una eademque Idea Genus diei si ad alias Ideas, ad quas se extendit, referatur; species vero, si ad aliam generaliorem, cui subjacet: Sic corpus genus est respectu corporis animati, & inanimali ι species vero respectu stabstantiae: sic figura quadrilatera genus est respectu Parallelosram mi, species vero reiectu figurae indeterminath sumptae. Seu alia est cipeciei notio , quae non cadit nisi in illas Ideas, quae Genera esse non possunt; uti cum Idea aliqua sub se tantum habet individua & singularia, lic Circulus sub se tantum circulos singulares, qui sunt omnes ejusdem speciei: talis species in adicitur. - .

Est etiam genus quod species esse non potest, quod staptemum omnium generum dicitur, sive illud Ens sit , sive Substantia : nec magni refert hoc scire , cum potius ad Metaphysicam spectet quam

Logicam.

Dixi Ideas, quae nobis exhibent objecta sua tanquam res . Genera esle aut Species ; non tamen necesse est ut objecta illa revera res sint, aut substantiae ; sed susticit quod instat rcrum & substantiarum concipiantur. Quamvis cuim modi sint, possunt repraesentari sine omni relatione . ad suas Rabstantias, solumque ad alias modorum Ideas reserri vel generaliores , Vel minus generales: sic figura quae modus est.

79쪽

LOGICAE

rustas I. est corporis figurati, genus tamen est respectu fiet

rarum curvilinearum & rectilinearum. E contra , Ideae quae nobis exhibent sua objecta, tanquam res modificatas, idque terminis adjectivis sive connotativis, si cum substantiis Comparentur. quas hi termini connotativi confuse quidem , sed '. directe significans, sive hi termini connotativi significent attributa Essentialia , quae revera aliud non sunt quam ipsae res sive Modos, non tamen Genera dicuntur aut Species, sed aut DFerentiae, aut Pr 'pria, aut Accidentia. Disserentia vocantur . cum Idearum objectum est . attributum essentiale, quo Species ab alia Specie di-

. stinguitur; ut extensum cogitans, rationale.

proma vocantur, cum objectum reveri ad rei essentiam pertinet sed primum non sit quod in illo consideratur, verum a primo pendet , ut, dissibile,

immortale, docile. Accidentia communia vocantur, cum illarum o

jecta veri modi sunt, qui saltem per intellectum separari possunt, a re, Clus accidentia sunt, non desitusia in mente nostra rei idea, ut, rotundum, durum, Asiam, prurim. Sed haec fulius deducenda. D. Disserentia. Cum Genus duas sub se Species habeat, necessario ambarum ideae aliquid in se includunt, non. inclu-Rm in idea Generis: si enim nihil in se haberent a Genere diversium, genus essent; & sicut Genus de u- trisque sipeciebus praeditatur, ita utraeque species de se invicem praedicarentur; hinc primum antibutum essenti:ile Speciei, non inventum in Genere, ipsius Differentia nominatur, universali' Idea est, quam de

illa

80쪽

Cap. VI. SIVE ARS COGITANDI ag

illa habemus: quia sola & unica nobis exhibere potest hanc Differentiam , ubicunque demum inveniatur, hoc est in omnibus inferioribus illius Speciei.' Exemplum: Corpus & Spiritus duae sunt Subitam tiae Species oportet ergo ut aliquid amplius iit in Ideis Corporis di Spiritia, quam est in ido Substantiae. Illud verti amplius quod in corpore primo videmus est ratenso; quod in Spiritu , Cogitatio. Hinc

differentia corporis erit extensio , spiritus vero cogitatio ; hoc est corpus erit substantia, spiritus vero substantia cogitans. Hmc sequitur primo , Disterentiam dupliciter re- serri, vel ad Mnus, quod dividet ά vel ad speciem, quam constituit , ac praeterea esse primariam partemeans , quod in comprehentione ideae Speciei includitur : hinc omnis Species vel ultico nomine exprimi potest, ut iures, corpus , Vel duobus coniunetimsci. Gencris S bpeciei ; quod etiam Difinitio dicitur ; ut, Soflantia cogitans Abstantia extensia. , equitur secundo , Differentiam , quia Speciem constituit, illamque discriminat a caeteris speciebus eandem cum Specie debere habere extensionem : ac proinde Disterentia di Species debent reciproce de stinvicem pr.ed:cari ut, quicquid cogitat Spiritus es

Saepe tamen accidit, ut in plerisque rebus nullum attributum lese offerat , quod toti Speciei ita convenit, ut etiam conveniat tantum huic soli: hoc casu, US est, plura attributa connectere,' quorum aggregarum cum nutquam iuveniatur niti in hac specie illius constituit differentiam. Sic Platonici alleientcs Da ouas nou minus lutite animalia rationalia, quam Homines , non admittebant rationale pro reciprocamminis differentia , sed aliam huic ad ungebant