장음표시 사용
161쪽
Liber XXVIII. A. u. c. 548. negligentia humana acciderat, tamen et hostiis maioribus procurari et supplicationem ad Vestae haberi placuit. 8 Priusquam proficiscerentur consules ad bellum, monitia senatu Sunt, ut in agros reducendae plebis curam haberent: deum benignitate summotum bellum ab urbe Romana et Latio esse; posse gine metu in agris habitari; minime convenire 9 Siciliae quam Italiae colendae maiorem curam esse. Sed recthaudquaquam erat populo facilis, liberis cultoribus bello absumptis , et inopita servitiorum, et pecoro direpto villisque
dirutis aut incensis; magna tamen pars auctoritate consulum 10 compulsa in agros remigravit. Moverant autem huiusce rei mentionem Placentinorum et Cremonensium legati, querentes agrum suum ab accolis Gallis incursari ae vastari, magnamque
partem colonorum Suorum dilapsam esse, et iam infrequentesil se urbes, agrum V tum ne desertum habere. Mamilio praetori mandatum, ut colonias ab hosto tueretur; consules ex senatus con8ulto edixerunt, qui cives Cromonenses atque Placentini essent, ante certam diem in colonias reverterentur.
Principio deindo veris ot ipsi ad bellum profecti sunt. i 2 Q. Caecilius consul exercitum ab C. Nerone, L. Veturius a Q. Claudio propraetore accepit, novisque militibus, quos ipsel 3 conScripSerat, supplevit. . In Consentinum agrum consules exercitum duxerunt, passimque depopulati, quum agmen iam graVe Praeda esset, in saltu angusto a Bruttiis iaculatoribusque i i Numidis turbati sunt, ita ut non praeda, sed armati quoque in periculo fuerint. Μaior tamen tumultus quam pugna fuit, et, praemissa praeda, incolumes et legiones in loca culta eva-15 sore. In Lucanos prosecti; ea sine certamine tota gens
in dicionem populi Romani rediit.
Cum Hannibale nihil eo anno rei gestum est. Nam neque ipse se obtulit in tam recenti vulnere publico privatoque, neque Iacemierunt quietum Romani; tantum inesse vim, etsi omnia alia circa eum ruerent, in uno illo duce censebant. 2 Ac nescio an ' mirabilior adversis quam secundis rebus fuerit,3 quippe qui, quum fetJ in hostium terra per annos tredecim,
162쪽
tam procul ab domo, varia fortuna bellum gereret exercitu non suo civili. Aod mixto ex colluvione omnium gentium, quibua non lex, non mos, non lingua communis, alius habitus, 4 alia vestis, alia arma, alii ritus, alia sacra, alii prope dei essent, ita quodam uno vinculo copulaverit eos, ut nulla nec inter ipsos nec adversus ducem Seditio exstiterit, quum et 5 pecunia saepe in Stipendium et commeatus in hostium agro deesset, quorum inopia priore Punico bello multa infanda inter duces militesque commissa fuerant. Post Hasdrubalis 6 vero exercitum zum duce, in quibua spes omnis reposita victoriae fuerat, deletum cedendoque in angulum Bruttiumeetera Italia concessum. cui non videatur mirabile, nullum motum in castris factum 8 Nam ad cetera id quoque uoces- Tserat, ut ne alendi quidem exercitus nisi ex Bruttio agro spes
Set, qui, ut omnis coleretur, exiguus tamen tanto alendo exercitui erat; tum magnam partem iuventutis abstractam a 8 cultu agrorum bellum occupaverat et mos vitio etiam insitus
genti per latrocinia militiam Exercendi; nec ab domo quie- 9 quam mittebatur, de Hispania retinendia 3ollicitia, tamquam omnia prospera in Itialia essent. In Hispania res quadam ex parte eandem fortunam, 10 quadam longe disparem habebant; eandem, quod proelio victi Carthaginienses duce amisso in ultimam Hispaniae oram usque ad Oceanum compulsi erant, disparem autem, quod Hispania linon quam Italia modo, sed quam ulla pars terrarum bello reparando aptior erat locorum hominum quo ingeniis. Itaque t 2 ergo prima Romanis inita provinciarum, quae quidem continentis sint, postrema Omnium, nostra demum aetate, ductu
auspicioque Augusti Caesaris perdomita est. Ibi tum Has- 13drubal Gisgonis, minimus clarissamMque eo bello secundum Barcinos dux, regressus ab Gadibus rebellandi spe, adiuvante
Magone Hamilcaris filio dilectibus per ulteriorem Hispaniam habitis, ad quinquaginta millia peditum, quattuor millia et
quingentos equites armavit. De equestribus copiis forme 14 inter metores convenit; peditum septuaginta millia quidam Diuili Corale
163쪽
i5 adducta ad Silpiam urbem scribunt. Ibi Super campos patentes duo ducos Poeni ea mente, no detrectarent certamen, conside-13 runt. Scipio, quum ad eum sama tanti comparati exercitus perlata esset, neque Romanis legionibus tantae se soro parem multitudini ratus, ut non in speciem Saltem opponerentur 2 barbarorum auxilia, neque in iis tamen tantum virium ponendum, ut mutando fidem, quae cladis causa suisset patria patruoque, magnum momentum facerent, praemisso Silano ad Culcham, duodetriginta oppidis regnantem, ut equites peditesque ab eo, quos se per hiemem conscripturum pollicitus erat 4 aeciperet, ipse ab Tarracone prolactus protinus ab sociis, quiaecolunt viam, modica contrahendo auxilia Castulonem per-5 votiit. Eo adducta ab Silano auxilia, tria millia peditum et quingenti equites. Inde ad Baeculam urbem progressus omni exercitu civium, Sociorum, peditum equitumque quinque et 6 quadraginta millibus. Castra ponentes eos Mago et Masinissa cum omni equitatu aggre8Si Sunt, turbassentque munientes, ni abditi post tumulum opportuno ad id positum ab Scipione 7 equites improviso in effusos incurrissent. Ei promptissimum quemque et proxime vallum atque in ipsos munitoros primum invectum vixdum proelio inito suderunt; cum ceteris, qui sub signis atque ordine agminis incesserant, longior et diu ambi-8 gna pugna fuit. Sessi quum ab stationibus primum expedit
cohortes, deindo ex opere deducti milites atque arma capere iussi plures at integri fessis inStarent, magnumque iam agmen armatorum a castris in proelium rueret, terga haud dubios vertunt Poeni Numidaeque. Et primo turmatim abibant, nihil propter paVorem festinationemVe confusis ordinibus; dein, postquam acrius ultimis incidebat Romanus neque sustineri impetus poterat, nihil iam ordinum memores pas8im, qua
eo proelio aliquantum Romanis aucti et dominuti hostibus animi erant, tamen aliquot insequentes dies ab excursionibus
equitum levisque armaturae eeSSRtum ton est.
14 Ubi satis tantatae per haec levia eertamina viros sunt,
164쪽
prior Hasdrubal in aciem copias eduxit, drinde et Romani
processero; Sed utraque acies pro vallo stetit instructa, et 2 quum ab neutris pugna coepta esset, iam die ad occasum inclinante, a Poeno prius, deindo ab Romano in castra copiae reductae. Hoe idem per dies aliquot sactum. Prior Aemper 3 Poenus copias castris edueebat, prior fessis stando signum receptui dabat; ab neutra parto procursum telumva mi8Sum aut vox ulla orta. Mediam aciem hine Romani, illine 4 Carthaginienses mixti Afris, cornua socii tenebant orant autem utrisque Hispani); pro cornibus anto Punicam aciem elephanti eastellorum procul speciem praebebant. Iam hoc in utrisque beastris sermonis erat, ita. ut instructi stetissent, Pugianturos; medias acies, Romanum Poenumquo, quos inter belli causa esset, Pari robore animorum armorumque concursuros. Scipio 6 ubi haec obstinato credi animadvertit, omnia de industria in eum diem, quo pugnaturus erat, mutavit. Tesseram 7 vesperi per castra dedit, ut ante lucem viri equique curati et pransi essent, armatus eques frenatos instratosque teneret equos. Vixdum satis certa luce equitatum omnem eum levi 8armatura in stationes Punicas immisit; indo confestim ipse cum gravi agmine legionum procedit, praeter opinionem desti- 9 natam suorum hostiumque Romano milite cornibus firmatis sociis in mediam aciem acceptis. Hasdrubal clamore equitum l0 excitatus ut ex tabernaculo prosiluit. tumultumque ante vallum et trepidationem suorum at procul signa legionum fulgentia plenosque hostium campos vidit, equitatum omnem Extemplo in equites emittit; ipso cum peditum agmine castris egreditur, lineo ex ordine Solito qiuicquam acie instruenda mutat. Equi- 12 tum iam diu anceps pugna erat, nec ipsa per se decerni
poterat, quia pulsis, quod prope in vicem fiebat, in aciem peditum tutus receptus erat; sed ubi iam h nud plus quingen- 13toS Passus Rcies inter Aeso aberant, signo receptui dato Scipio putefactisque ordinibus , equitatum omnem levemque armaturam in medium acceptam divisamque in partes duas in subsidiis post cornua locat. Inde. ubi ineipiendae iam 14 Diqitigod by Corale
165쪽
pugnae tempus uat, Hispanos ea media acies fuit) presso 15 gradu incedero iubet; ipso e dextro cornu sibi namque prae-
orat) nuntium ad Silanum et Mareium mittit, ut cornu extenderent in sinistram partem, quemadmodum se tendentem ad 16 dextram vidissent, et cum expeditis peditum equitumque Prius pugnRm consererent cum hoste, quam coire inter se mediae
17 acies possent. Ita diduetis pomibus, cum ternis peditum cohortibus ternisque equitum turmis, ad hoc velitibus, citato gradu in hostem ducebant, sequentibus in obliquum aliis; 18 sinus in medio erat, qua segnius Hispanorum signa incedebant. is Et iam conflixerant eornua, quum, quod roboris in acie hostium erat, Poeni veterani Ahiquo nondum ad teli coniectum
venissent, neque in cornua, ut adiuvarent pugnantes, discurrere Ruderent, ne aperirent mediam aciem venienti ex adverso
20 hosti. Cornua ancipiti proelio urgebantur; eques levisque
armatura ac Velites circumductis alis in latera incurrebant; cohortes a Donte urgebant, ut abrumperent cornua a cetera
15 aelo; et quum ab omni parto haudquaquam par pugna erat,
tum quod turba Baliarium tironumque Hispanorum Romuno. 2 Latinoque militi obiecta erat. Et procedente iam die vires deficere Hasdrubalis exercitum coeperant, oppressos matutino tumultu coactosque, priusquam cibo corpora firmarent, raptim 3 in aciem axire. Ad id sedulo diem extraxerat Scipio, ut Sera pugna esset; nam ab septima demum hora peditum 4 signa comibus incucurrerunt; ad medias acies aliquanto Serius PerVenit pugna, ut prius aestus a meridiano sole laborque standi sub armis et simul fames sitisque corpora afficerent,
b quam manus cum hoste consererent. Ita steterunt scutis innixi. Iam super cetera elephanti etiam, tumultuoso genere pugnae equitum velitumque et levis armaturae constemati, e 6 comibus in mediam aciem sese intulerant. Fessi igitur corporibus animisque retulere pedem, ordines tamen ServRnteS,
7 haud seeus quam si imperio ducis cederent integra acie. Sed quum eo ipso acrius, ubi inclinatam sensem rem, Victores se 8 undique inveherent, nec facito impetus sustineri posset, quan-Diuitiam by Corale
166쪽
quam retinebat obsistebatque cedentibus Hasdriabat, ab tergo esse colles tutumque receptum, si modice se reciperent, clamitans, tamen, vincente metu Verecundiam, quum proximus squisque hostem cederet, terga extemplo data, atque in fugam Sese omnes effuderunt. Ae primo constituere signa in radi- 10 cibus collium ac revocaro in ordines militem coeperant, eune- tantibus in adversum collem erigere aciem Romanis; deinde
ut inseret impigro signa viderunt, integrata fuga in castra pavidi compelluntur. Nec procul vallo Romanus aberat; licepissetquo tanto impetu castra, ni se ex vehementi Sole qualis inter graves imbro nubes effulget, tanta vis Rquae deiecisset, ut vix in eastra sua receperint Ao victores, quosdam etiam religio ceperit ulterius quicquam seo diu conandi. Car- I 2 thaginienses, quanquam sessos laboro ne vulneribus nox imberque ad necessarium quietem vocabat, tamen, quia metus 13 et periculum cessandi non dabat tempus, prima luce oppugnaturis hostibus castra, saxis undique circa ex propinquis vallibus congestis augent vallum, munimento sese, quando in
armis parum praesidii foret, defensuri; sed transitio sociorum, 14 fuga ut tutior mora videretur, fecit. Principium desectionis ab Attene, regulo Turdetanorum, factum est; is cum magna l5 popularium manu transfugit; inde duo munita oppida cum praefiidiis tradita a praefectis Romano; et ne latius, inclinatis 16somel ad desectionem animis, Serperet res, Silentio proximaenoetis Hasdrubal castra movet. Scipio, ut prima luce, qui in stationibus erant, rotulerunt 16 prosectos hostes, praemisso equitatu signa ferri iubet; adeoque 2 citato agmine ducti sunt, ut, si via recta vestigia sequentes issent, haud dubio assecuturi suerint; ducibus est creditum brevius aliud esse iter ad Baetim fluvium, ut transeuntes aggrederentur. Hasdrubal, clauso transitu fluminis, ad Oceanum 3
flectit; et iam inde fugientium modo effusi abibant; itaque ab legionibus Romanis aliquantum intervalli fecit. Eques 4
levisque armatura nune ab tergo, nunc ab lateribus occurrendo saligabat morabaturque, et quum ad crebros tumultus signa bDiuitigod by GOoste
167쪽
eonSi3terent, et nunc equestria, nune cum velitibus auxiliisque 6 peditum proelia consererent, supervenerunt legiones. Inde non iam pugna, sed trucidatio velut pecorum serie donec ipse dux fugae auctor in proximos colles eum sex millibus ferme T semermium evasit; ceteri caesi captique. Castra tumultuaria raptim Poeni tumulo editissimo communi Verunt, atque. inde quum hostis nequiequam Eubire iniquo adScenSu conatus esset.
8 haud difficulter sese tutati sunt. Sed obsidio in loco nudo atque inopi vix in paucos dios tolerabilis erat; itaque transitiones ad hostem fiebant. Postremo dux ipso, navibus accitis nec procul aberat mare nocte relicto exercitu Gades s perfugit. Scipio, fuga ducis hostium audita, decem millia peditum, mille equites relinquit Silano ad castrorum obsidionem;
10 ipse cum ceteris copiis Septuagesimis castris, protinus Causis regulorum civitatiumque cognoscendis, ut praemia ad veram meritorum aestimationem tribui possent, Tarraeonem rediit. ii Post profectionem eius Masinissa cum Silano clam congreMus, ut ad nova consilia gentem quoquo suam obedientem haberet 12 cum paucis popularibus in Africam traiecit, non tam evidenti eo tempore Subitae mutationis causa, quam documento post id tempus constantissimae ad ultimam senectam fidei, ne tuml3 quidem eum sino probabili causa fecisse. Mago, inde remissis ab Hasdrubalo navibus, Gades petit; ceteri deserti ab ducibus, pars transitione, pars fuga dissipati per proximas civitates
sunt, nulla numero Rut viribus manus insignis.14 Hoc maximo modo ductu niquo auspicio P. Scipionis pulsi Hispania Carthaginienses sunt, quarto decimo anno Post bellum initum, quinto, quam P. Scipio provineiam et exer-15 eitum accepit. Haud multo post Silanus debellatum referens 17 Tarraconem ad Scipionem rediit. L. Scipio cum multis nobilibus captivis nuntius receptae Hispaniae Romam est missus. 2 Sod quum ceteri laetitia gloriaque ingenti eam rem vulgo ferrent, unus, qui gesserat, inexplebilis Virtutis verseque laudis,
parvum instar eorum, quae spe ac magnitudine animi conce-3 pisset, receptas Hispanias ducebat. Iam Africam magnamque Diuitiaco by GOrale
168쪽
Carthaginem et in suum decus nomenque velut consummatam
eius belli gloriam spectabat. Itaque praemoliendam sibi ratus 4 iam rem conciliandosque regum gentiumque animos, Syphacem primum regem statuit tentare. Masaesuliorum is rex erat. 5Masaesulii, gens asinis Mauris, in regionem Hispaniae maxime qua sita Nova Carthago est, spectant. Foedus ea tempestat Gregi eum Carthaginiensibus erat, quod haud gravius ei sanctiusque quam vulgo barbaris, quibus ex fortuna pendet fides ratus fore, oratorem ad eum C. Laelium cum donis mittit. 7Quibus barbarus laetus, et quia res tum prosperae ubique Ro- 8manis, Poenis autem in Italia adversae, in Hispania nullae iam
erunt, amicitiam se Romanorum accipero annuit: firmandae eius fidem nec daro nec accipero nisi cum ipso coram duce
Romano. Ita Laelius, in id modo fido ab rege accepta, tutum 9 adventum soro, ad Scipionem redit. Magnum in omnia mo- l0 mentum Syphax assectanti res erat Asricae, opulentissimus eius terrae reae, bello iam expertus ipsos Carthaginienses, finibus etiam regni apte ad Hispaniam, quod freto Oxiguo dirimuntur, positis. Dignam itaque rem Scipio ratus, quae, quoniam non Italiter posset. magno periculo peteretur, L. Marcio Tarracone M. Silano Carthagine Nova, quo pedibus ab Tarracone itineribus magnis ierat, ad praesidium Hispaniae relictis, ipso cum 12 C. Laelio duabus quinqueremibus ab Carthagine prosectus tranquillo mari plurimum remis, interdum et leni adiuvante vento, in Africam traiecit. Forte ita incidit, ut eo ipso l3 tempore Hasdrubal, pulsus Hispania. septem triremibus portum invectus, ancoris poSitis terrae applicaret naves, quum conspectae id duas quinqueremes, haud cuiquam dubio. quin hostium essent Opprimique u pluribus, priusquam portum intrarent, pOSsent, nihil aliud quam tumultum ac trepidationem simul militum acnRutRrum, nequiequam armaque et naves expedientium, fecerunt. Percussu enim ex alto vela paulo acriori vento prius ibin portum intulerunt quinqueremes, quam Poeni ancorRS molirentur; nec ultra tumultum ciere quisquam in regio portu ibaudebat. Ita in terram prior Hasdrubal, mox Scipio et Lae-Diuiti by Cooste
169쪽
18 lius egressi ad regem pergunt. Magnificumque id Syphaci
nec erat aliter) Visum, duorum opulentissimorum ea tempestato duces populorum uno die suam pacem amicitiamque 2 petentes veni8Se. Utrumque in hospitium invitat, et, quoniam sors eos sub uno tecto egse Riquo ad eosdem penates Voluisset, contrahero ad colloquium dirimendarum simultatium causa est 3 conatus, Scipione abnuente aut privatim sibi ullum cum Poeno odium esse, quod colloquendo finiret, aut de re publica 4 quicquam se cum hoste Vere iniussu senatus posse. Illud
magno opere tendente rege. ne alter hospitum exclusus mensa videretur, ut in animum induceret ad easdem venire epulas,
b haud abnuit, cenatumque simul apud regem est; et eodem etiam lecto Scipio atque Hasdrubal, quia ita cordi erat regi, 6 accubuerunt. Tanta autem inerat comitas Scipioni atque ad omnia naturalis ingenii dexteritas, ut non Syphacem modo, barbarum insuetumque moribus Romanis, sed hostem etiam 7 infestissimum lacunde alloquondo sibi conciliaret. Μirabilioremque sibi eum virum congresso coram visum prae Se serebat 8 quam bello rebus gestis, nec dubitare, quin Syphax regnumque eius iam in Romanorum essent potestate; eam artem illi viros ad conciliandos animos esse. Itaque non, quo modo Hispaniae amissae Sint, quaerendum magis Carthaginiensibus esse quam,10 quo modo Ahicam retineant, cogitandum. Non peregrinabundum neque circa amoena8 oras vagantem tantum dueem
Romanum, relicta provincia novae dicionis, relietis exercitibus, duabus navibus, in Africam traiecisse soso, in hostilem terram, in
regiam, in fidem inexpertam, sed potiundae Alaicae spem 11 assectantem. Hoc eum iam pridem volutare in animo, hoc palam fremere, quod non, quemadmodum Hannibal in Italia, 12 sic Scipio in Africa bellum gereret. Scipio, scedere icto cum Syphace, profectus ex Africa dubiisque et plerumque saevis in alto iactatus ventis, die quarto Novae Carthaginis portum
19 Hispaniae sicut a bello Punico quietae erant, ita quasdam civitates propter conscientiam culpae metu magis quam fide Diuitiam by Corale
170쪽
quietas esse apparebat, quarum maxime insignes et magnitudine et noxa Iliturgi et Castulo erant. Ca8tulo, quum pro- 2 speris rebus Aocii suissent, post caesos cum exercitibus Scipiones desecerat ad Poenos; Iliturgitani prodendis , qui ex illa
clade ad eos perfugerant, interficiendisquo scelus etiam desectioni addiderant. In eos populos primo adventu, quum 3 dubiae Hispaniae essent, merito magis quam utiliter Saevitum foret; tunc, iam tranquillis rebus, quia tempus expetendae poenae 4 videbatur venisse, accitum ab Tarracone L. Marcium cum tertia parte eopiarum ad Castulonem oppugnandum mittit ipse cum cetero exercitu quintis sermo ad Iliturgin castris pervenit. Clausae erant portae omniaque instructa et parata bad oppugnationem arcendam; Rdeo congcientia, quid go meritos Acirent, pro indicto eis bello fuerat. Hine et hortari milites 6 Seipio orsus est: Ipsos claudondo portas indicasse Hispanos, quid ut timerent. meriti essent. Itaque multo infestioribus animis cum eis quam cum Carthaginiensibus bellum gerendum
esse; quippe cum illis prope sine ira do imperio et gloria Teertari, ab his perfidiae et crudelitatis et sceleris poenas expetendas recte. Venisse tempus, quo et nefandam commilitonum 8 necem et in semet ipsos, si eodem fuga delati forent, instructam fraudem ulciscerentur, et in omne tempus gravi documento sanciren ne quis unquam Romanum civem militemvo in ulla
fortuna opportunum iniuriae duceret. Ab hac cohortations 9 ducis incitati scalas electis per manipulos viris dividunt. Partito exercitu, ita ut parti alteri Laelius praeesset legatus. duobus simul locis ancipiti terrore urbem aggrediuntur. Non 10 dux unus aut plures principes oppidanos, sed suus ipsorum e conscientia culpae metus ad defendendam impigre urbem hortatur. Et meminerant et admonebant alii alios, supplicium ex rise, non victoriam peti; ubi quisquo mortem oppeteret, id serro, utrum in pugna et in acie, ubi Mars communis et victum saepe erigeret et affligeret victorem, an postmodo, lacremata et diruta urbe, ante ora captarum coniugum liberorumque, inter verbera et vincula, omnia foeda atque indigna Diuili od by Cooste