장음표시 사용
141쪽
Dialecti ea vero in salso atque vero . vimque. n.concludere solet. Aut potentiam vocat habitu naturalem, cui intraria subiiciunt, ut auditrici facultati iacultas di dis ficultas audiendi, acuta atque obtusa visio potentiae virudendi, Aut potentia naturale dicit, quae motus est principium, qua plurimu distabunt, quae natura descendue ab iis quae natura efferuntur. Vel potentiam appellat Oem scientiam &artem: qm sciae potentiae sunt, & ha bitus. Contrariorum aut scientiae e edem sunt, ut bona Valetudo ct morbus contraria sunt,qm cstm sub medicinam caedant, plurimu distant inter se scut bona ma-
Iasi; habi tudo, q lub gymnasticam cadunt. Alio modo
contraria dici ait, q maxime aut simpli,aut genere,aut specie disserunt. Sed hie modus ola contrariorum morios,de quibus mentio facta est,complectitur. Praeterea o P posita percotradictionem, & per habitum & priuationem. c.n. cuncta maximum inter se discrimen habenti Scem hune contrariorum inteIectum saepe affirmatio negationi eontraria esse dicitur,de priuationi habitus. Sed illorum verboru, quae maxime,aut smplr, aut genere aut specie differunt sensus est,quorum dria simplla maxima est, contraria sunt, ut siens & non ens dicas,vel plenu & inane, vel sm genus quodpia m, aut speciem determinatam, ut quae plurimum in aialibus distant. exempli gratia ronis particeps,&eius expers, Pedatum & depes,aut in colorum genere album & nigrum. atque haec quidem exempla sunt eorum,quae genere plurimum disterii . specie vero, ut quae in hoibus maxime distant: exempli causa,scire de nescire, cognoscere & ignorare,vel virtute proitum & vitio su m esse. Quod si habitus spes opinionis esset, in eadem specie virtus & vitium contraria essent, cum utruque habitus sit.haec.n. plurimum hoc in genere differunt.Vel in hae specie contraria quoque dicuntur,quae simpli plurimudisserunt. Sed ubi contraria quae sint,& quot modis dicantur, explicuit,caetera quae contrariis participantam haec ipsa contraria dici ait Vel .n .contraria dicuntur, Paliqua praedictorum habeant, ut ignis &nix contraria esse dicsitur,qm haec frigus habet, ille calorem, novin eodem genere plurimum inter se distent: vel quia iunt
Contrariorum excipientia, ut siquis ronis particeps,&Tationis expers,propterea contraria esse dicat,s, alterii sciam, alterum huius oppositum excipiat: quo cotraria Eici possunt, potentia, quae virtutem, & ea quae vitium excipit,vel potentia, per quam materia grauitatem c
pit,& per qua ea de leuitatem admittit,ut ipse in Quarto libro de Coelo meminit. Alia contraria dicuntur, qaeontrariorum sunt esset entia, ut qd calefactedi, ei in refrigerandi vim habet, contrarium cst. Alia vicissim, quod contraria perpeti possint, ut quod frigescere potest,ei quod refrigerari. Quaeda, qm alterum es sciendi vim habet,alterum patiendi, ut quod calefacere pol, et quod calefieri, vel ealefacientia refrigerantibus, aut calescentia frigescentibus. aut abiectiones, inquit, sunt talium, aut aeceptiones. ut quod efficitur calidum ei quod frigidum zqd calorem abiicilies quod stigiis. Habitus aut priuationes. ut quod calorem habet, & quod tune habere potest, non in habet, aut visus & caecitas.
Ex dictis his haud dubie patet ea dici sim genus, & smspeciem contraria, quorum differentia maxima est, velum genus, vel sim speciem, iuxta exemplo sedo loco a nobis posita Contraria quoque di tur fim contrariorum abiectiones exempli causa quod sani talem expel-
. lit, ei quod morbum. in & Fui eiusdem abiectionem
de admissionem contraria di retur, ut qJ valetudinem recipit, contrarium est ei, quod eandem abiicit. Item sim habitus contrariorum nonnulla dicuntur contraria, ut recte valens, morbo laboranti. Secundum priuationes pari ratione. Nam quod valetudine priuatu est, contrarium est ei, quod morbo vacat, de vicissim h bens sanitatem, sanitate carenti. Cum autem, inquit, ipsum unum,&id quod est, multis modis dicantur. Decem, modis,totidem dicentur quae per ipsa dicuntur,i.quae dicuntur Fm eorum quodque, de sunt in singulis. Ea vero sunt idem,diuinum,contrarium,simile, de caetera omnia entis generum communia. In substati a.ncidem habetur. & diuersum, simileq; atque contrarium. Item in qualitate & quantitate caeterisq; singulis generibus. Itaque decem modis horum quodq; dicetur:qm in substantia quoque contrarietas est, pr pterea op quae contraria obtinent patiuntur, emciunt, abiiciunt, vel expellunt,inter se contraria diar. Itaque per singula praedicamenta erit partitio eiusdem& alia terius, similis de contrari j.huius.n. gratia cceteroru meminit.quo rursus intelligitur horum disputationem ad primum Philosophum pertinere. Deinceps quot mo dis specie diuersa dicant exponit. Nam supra cu mentionem contrarioru saceret, ex eoru numero esse dixit quae specie se ni dria. Quot igitur liaee modis dicantur, declarat, aitq;. Diuersa vero specie dicuns ,&quae sub eodem genere collocata non ita sese habent, ut alterus ob altero collocetur. idest, quae ex eodem genere in diuersum diuisa sunt. Secundus intellectus specie dissi rentium est eoru quaecum in eodem genere sint,quadam inter se differentiam habent, quo diuersae inter se dicuntur lpecies subalternae. nam&hae discrimen habent inter se.Item diuersa esse ait, quae in sua si1bst antia Ze des nitione cotrarietatem habent: quo aqua ab igne diuersa esse dici potest,utpote in quoru substantia contrarietas insit,cum hic substantiam habeat ealentem &seeam, illa stigentem de humidam, quorum genus est naturale corpus,vel elementum .Q uia. n.specie diuersa uni cuipiam generi subiiciuntur, idcirco ait. Et ipsa contraria diaer a sunt specie, aut KD, aut ea,que primo dicuntur.Diuersa speciesunt O ea, quom in generi ultima lyecie diuerse una rones, ut homo Oequus, que I nere quidem sunt indiuiduuini rones habEt mersas: quin eadem substantia sunt. disserentia habent. Edens vero sunt specie que bis opposito modo dicuntur.Triora posteri raue quia ex eo dicut incluta quippiam prim in νnoquo que genere atq; principium est. Id. v. est prius, quod est pr pinquius :dam prim rut simpliciter naturaue,aut adasa qui rus loco aut ab aliquibus iam definito. δει naque loca priora posterioras dicuntur iri a quisi, quia propinquis rasunt cuipia loco, aut natura, aut ipsi medio vel extremo, aut ad quodvis definito. steriora vero, quia logius distat.
Asia tempore. Partimnaex eo priora dicuntae, quia remotiora sunt a temporispuncto presente i in hisce que D texacta. Troianu. n.bellum Persico bello prius ex eo dicitur esse quia a pres,uipum longius disia tiaraim vero ex eo, quia sint in idanti puncto propinquiora, ut in futuris. Trio res.n.propterea ludi Iouis, ludis Aptamis esse dicuntur, epuncto sunt propinquiores inflanti, ubi utimur ipso teporis presentis puncto, perade vi pricipio atq; primo. Atia motu. minaen .propinquius m etcld'primo mouit d prius est quo pacto puer prior est viro atq; o hoc principium quodda est
absolute. 4lia potentia. ed . n.potentia antecessi quodiue
potentius ora prius dicit esse. tale aut o id, cuius electiora
142쪽
Hrerum ipsumq: posteriis obtrperet,sequaturq; necesse est,
Gque adeo, ut illo mou me moueatur, O non mouente non
moueatur. Eiections aili voluntatem; principia esse codat. ba ordine. Haec aῖt easunt plane, qua ad νnum definituquippiam rone aliqua distat, ut in saltatione sectavi tertio prior est, in fidibus penultima ultimam antecedit. ibi.n. ι'.qvi caput chori obtinet, hic media principium ess .lit ipsa contraria diuersa sunt specie,aut oia,aut ea qprimo dicunto Sunt aut primo contraria,vel quq in eodem g te plurimum inter ipsa distant, ut contraria des,niri solent. Aut prima dicit,quae proprie cotraria sunt,
non ιγ contrariis participent, aut contraria excipiant, sed θ cotraria efficiant vel patians. aut quae alio modo contraria dicuns ex iis quos pauloante comemorauimus. nam & ipsa contraria nuncupant.Neque.moportet ut specie diuersa sint, q cotraria quaepiam excipiut, qm sim idem sunt cotrarioru excipientia. Item diuersa specie esse ait ψεs indiuiduas, quae cum eodem mec5- tinean ,rones definitionesq; diuersas habent, ut equus& bos .nam spes indiuiduae ultime sunt. Praeterea specie diuersa esse ait, quae in eadem substa ntia sunt) id est, in eadem definitione atque rone. & driam quadam inter se habent ut indiuidua qui in eadem specie continent, ut Simon & Socra.qm cuiq; sua forma diuersa est Qui-u cum ait, quae in eadem substantia driam habent,corpora dicere potest, quae in substantia non habent mutuam oppositionem, quemadmodum habent ignis &aqua, quandam tfi driam habent.& ad hunc modum terra Ze aqua diuersa suerint. havd. n. terra perinde ab aqua disseri, atque ab aere, qm ab aere differt per contrarietatem, neque aqua perinde ab aere atq; ab igne, ac de his quidem supra disputauit. Eade vero specie diuerso his modo dici ait, quibus specie di uersoru intellectibus sigillatim sumptis in promptu est specie eadem
accipere. Et ad hunc modum aliqua erunt sim aliquid specie diuerti,sim aliquid eadem, ut gEa, quorum alte rum alteri subiicitur sunt eadem, Be non eadem specier eadem Lqm diuersa specie sunt quae ex eodem gne non subiiciuntur alterum alteri. Itaque erunt ob hoc eadem, quia subiiciunt inter se.Rursus erunt diuersa,qm etiam hune intellectum qu sda erant specie diuersa. Nam diuersa esse dicebamus, quae cu sint in eodem genere, diserimen quod da habent qualia sunt subalterna. Quς-dam igitur erunt eadem specie,qm Iubalterna sunt: alia, quia cum sint in eodem genere, disserentiam non habent,ut homo Se homo, & quae in substantia cotrarie ratem non habent, ut ignis de aersiquidem horum sormae non sunt Oino cotrariae Si enim ab aqua ignis propterea diuersus est,qm oppositionem habet,sequitur ut idem sit,atque aer, cum quo non perinde pugnat. Aut si hoc non placeat, ignisq; cum aere oppositionem habere dicatur: at certe secundum huc intellectum ignis idem erit,atq; ignis, ad quem nullam habet oppositi nem in substantia, atq; non contraria in eadem specie suerint,vi equus I canis, nigrum & suscum. Item quorum rationes in ultima generis specie non lunt diueris,ut homo & homo, equus & equus ea de specie sunt,& que in eadem substantia nullum distri men obtinent: quemadmodum idem numero ipsum sibi est idem ,&quae multis nominibus nuncupantur, ipsa inter se: nec aliud quaerere oportet per singulas expositiones. haec enim per additiones diuersas plurifariam eadem sunt inter se. Deinceps priores de posteriores notiones exponit: ius partitionem in praedicamentis qpoque periς-quutus est. Caeterum illic prius accipiebat temporcina
tura,Ordine,potentia,& tot v, quae inter se conuerruns,
quod alteri est existendi causa. hie asit quaedam priora esse dicit, quia propiora sunt aliqui determinato principio, vel simpliciter de natura determinato, quasi plurium principium sit,uel principio ad aliquid, aut quod quibusdam putatur Sed cum dixisset, qm quidpiam
primum in unoquoque genere atque principium est protinus genera persequitur, in quibus prius habetur, di principium sic appellatum,Secundum quinque igitur aliqua priora dicuntur Secundum locum, tempus, motum, potentiam,& ordinem. Ac primu de iis agit, quae loco priora sunt .Loco enim priora sunt, quae cui piam principio sunt propiora, posteriora vero, quae ab eodem magis recedunt, cuipiam autem vel natura determinato, quale medium est uniuersi, vel extremum di ambitus, aut certe cuiuis principio, nec natura des-nito, si quis a loco ubi consistit, prius fle posterius secudum locum imputet, priusque appellet quod ad locum quem ipse occupat, propius accepit,posterius quod longius est semotu .Quod vero supra dixit, cuipiam principio aut simpliciter naturaq; , aut ad aliqd aut ad ubi, aut ab aliquibus iam definito) de loco potest ad hunc
modum explicari.Natura, ut ipse dixit,si medium uni uersi ut extremum accipiatur. Ad aliquid aut, si quis locus,cum non sit natura prior uexteri, uti prior ut illis sumatur, ut locorum qui ad Eleusin pertinent, primus est urbi proximus, quoniam ipse prior est caeteris,
qui deinde sequuntur.Vbi vero seu loco,ut si quis ὶ co ubi est computet prius. Ab aliubus, ut si quisquam
eorum,qui prius accipiunt, locum statuat ad quem dicatur prius. Alia tempore Dixerat de priore secundum locum, nunc de priore secundu tempus agit,quod non perinde omnino dicitur,atque prius secundum locum. Illic enim prius est, quod propius ad e6stitutum locum accedit, at non sic in tempore, sed in praeteritis quod remotius est, in suturis quod propius. Ex iis enim, quae transerunt, priora sunt, quae Iongius ab hoc tempore distant, posteriora, quae propius. In suturis e diuerso priora sunt, quae ad punctum praesentis temporis propius accedunt, posteriora quae longius. Vtentes enim praesenti temporis momento pro temporis principio, quae propius huic sutura sunt,ea prius tore dicimus: priterit orsi autem ea prius suisse,quae longius ab hine su
re.ea nanque priora sunt tempore, quorum existentia est in priore momento. Prius autem momentum in
praeterito est, quod eli praesenti momento remotius, in futuro autem quod propius adest. Itaque nunc seu temporis momentum natura principium est minus. Ses,quoniam aliud aliudq; sumit, non semper in tem pore principium videtur natura determinari. Rursus ea secundu motum priorem dicuntur, quae propius admotore accedunt,quomodo puer prior dicitur, si vir,
o genitori si propinquior.Nam hoc, inquit, principiuquoddam est simpliciter,i. lecundum naturam, prior videlicet motor in motu naturali. Ad hunc modum motus inerrantium siderum primus est, tum motus Saturni prior quὶm caeterorum, quia propius accedit ad
illum. Quia vero adiecit, &hoc principium quoddam est simpliciter significare vidctur, principium quod in tempore sumis impliciter esse principium, quod qui dem est ipsum nunc. Alia potentia. quod enim princeps est,& potentius, prius esse dicitur. cst aut princeps di potentius id, cuius voluntatem ut posterius sequatur, ad
143쪽
ad eamq; moueatur, est necesse, aut no moueatur, prout illi placitum fuerit. illius. n. voluntas principium motus est sibi subiectorum. Nam in uniuersum voluntas
in homine principium quoddam est. Itaq; prius potentia est id,quod praetcribit, posterius vero quod ad illius
praescriptum mouetur, principium autem mouentis voluntas. Ad quam propius accedit quod ipsam habet,qqd ab hoc ipso cietur. Alia porro ordine priora esse dicuntur, quae qualia sint, ponit: l, inquit, ad unum definitum quidpiam rone aliqua diitant ea prius ordine ac posterius haben t, ut in choro, qui primum ordine tenet, prior est eo qui tertium, prout enim a Coryphaeo, id est a duce chori ablunt, prior & posterior dicuntur. Ductor nanq; principium est, & in fidibus paranete prior est,u nete, pro interuallo quo distant a media, quae in harmonia locu obtinet principi j.
Hoc igitur modo priora dicuntur,alio vero modo id dicia turprius, quod antecedit cogniti rivios liciter prius. Trioru autem hoc pactoinua sunt ratione alia fiensu. Nam ratione quidem, universabarsensi autem, sit Maria sunt priora. Ratione etiam accidens prius en toto, vi musicum homine musico.non erit enim tota ratio sine parte, quamquamn M H musicum sit, si non quippiam musicum sit. Praeterea priorum a sectus prior: dicuntur, νι rectitudo leuitare,
nam illa lineae, haec supersiciei per se est affectus. Quadam
igitur Me pacto priora ponerioraq; dicuntur, quaedam ν
ranatura Dbstantiake, scuta: et e sine aliis possunt, et sene quibus asa nequeunt esse, qua diuisione Uues Plato. Cum autem ipsum esse pluribus modis dicatur. primo quiadem subiectum vi prius, quapropter oe ipsa ubstantva amrecedit. Deinde alio modo ea, quae sunt potentia, O quasunt actu, alia tunq; potentia sunt priora lia actu, veluti potem a pud prius es dimidia linea tota, o pars toto, O materies subItantia ipsa, posterius autem actu. toto nanque dissoluto,erim ut connat,actu. Iuodo autem quodam omnia,
qua priora pinerioraque dicuntur, νι haec ipsa dicuntur.
Quaedam enim per generationem sine alis esse possum, quo pacto totum in partibus prius: mutam ter corrupti
nem , νι totum ipsum pars antecesse. Similiter o caetera sese habere ridentur.
Hoc igitur modo priora dicuntur. Quinq; praedictos modos,quibus prius quid si dici solet, ad unu quia
piam commune resert. quia prius sumitur pro distantia aut propinquitate ad quoddam primum, atq; principium,quod in unoquoq; genere habetur. Nam etsi l
cus,tempus, motus, potentia, ordo, quae accipiuntur,
disserant inter se, modus tamen acceptionis est idem, sed alio praeterea modo quaedam cognitione priora dici est.Nam quorum cognitio prior est, ea simpliciter &natura priora esse videntur: quorum posterior, posteriora. At quod prius est cognitione, non simpliciter prius esse natura ,deinceps per dilcrimina intelligibiliuostendit. Alia. n. esse ait,quq ratione priora sunt,alia que sensu. Vniuersalia enim ratione priora sunt, eademque simpliciter de natura, per haecin .cognitio in disciplinis comparatur. Sensu vero singularia quo ad nos priora esse videntur, non simpliciter. Ita per hunc intellectu prioris tum uniue salia, tum sensibilia priora suerint. Accidens autem prius esse ratione ait, si totum, quod ex subiecto constat & accidenti. Caeterum id prius erit non cognitione, quae per rationem contingit, sed quoniam rationis est pars.Nam quo simplicius quodq; est, eo prius, pars autem simplicior est toto, estq; totu musicus homo, pars vero musicum ata licet fieri nequeat,ut muscum sit absq; subiecto,tamen quod substantia posterius, id ratione prius eae, quoniam pars est rationis huius homo mulicus. In assectionibus quoq; priores dici ait, que prioria sunt affectiones si quae posteriorum. se rectitudo prior est leuitate, propterea quod rectitudo lineae assectio per se est,ieuitas superficiei, linea aut εprior est superficie. Sed,qnia intellectum tacuerat, quo linea luperficie prior en dicitur, idcirco opposito modo,quem sim naturam & substantia dicit docet quod linealit prior superficie.Natura.n. de substati a priora esse ait,quae destruunt,nec dc struuntur, id est, quaecuq: essesne aliis possunt, & sine quibus alia esse nequeunt. que intellectum a Platone prius usurpatu esse ait.& ad hunc modum linea prior est superscie. Cum autem ipsum esse pluribus modis dicatur,dece.cmodis, prius sim existentiam esse ait, quod caeteris omnibus lubiicitur, cuiusmodi substantiam esse tradit,quae quatenus simul tollit, non tamen simul tollitur, prior caeteris est. Item qua subiicitur, quaq; caetera idcirco lunt, quia ipsi substantiae insunt, maxime ac primum ens est. Alia entis atque
esse notione, prius esse ait tum quod potetia, tum quod actu prius est. Sic totum & prius & posterius luis partibus esse demonstratur. Pars. n. potentia prior est vi tum, actu vero totum si pars, ut ostendetur. Docet autem exemplis,quo potentia de actu quidu prius ect dicatur. Nam potentia, inquit, prior est dimidia linea, quam tota,& pars si totum: de materia q forma, totuq; compositum. Nam horum quodq; in toto existens facultate prius est u totum actu existens, qm pars ipsius
est,qm totum ex horum compositione constat,& nulla pars, dum pars est,per se est actu.Cum vero partes non amplius potentia sunt, ut cum in toto continentur, sed actu sumuntur, de separatim, nec ut totius partes, tunc demum toto posteriores sunt. Ita cum potentia sunt,
habetur priora, cum actu, posteriora, qm in totius dil- solutione pars qutq; efficitur actua toto diuulsa,in quo prius erat potentia. quare,si proprie ens est ens actu,totum autem est ens actu, totum utiq; prius fuerit proprie u pars.Neq; enim pars actu prior est u totum .liquidem pars ens actu efficitur ex totius solutione:cuiusmodi est, cum fuerint a toto disiuncta readem accepta vi ens potetia, cum est pars, prior est toto, qm toti inest .itaq; actu totum prius est, potentia vero pars, & id quod in- est Modo autem quodam,inquit, omnia quς priora Posterioraq; dicuntur, ut haec ipsa diculur. quamobrem adiecit quaedam. n. per generatione sine aliis esse pos. sunt, quo pacto totum est partibus prius. quaedam per corruptionem, ut totum ipsum pars antecedit, & simialiter alia. quorum verborum hic est sensus,quae priora de posteriora diculur, ea omnia quod1 modo fim hunc modum potentiae &actus dicuntur Nam substantiam, quae proprie generari intelliguntur, generationes quedam sunt priores potentia, quaedam actu.partes enim, quae potentia sunt, totis sunt priores . tota vero actu priora partibus,quae proximis verbis declarat. Illud autem, Guaedam .n.per generationem sine aliis esse possunt huiuimodi est. Nam quaedam priora esse intelliguntur,qua per generatione & actu sunt. huc.n. via per generationem patet,hmoi autem sunt tota.Quod vero priora sint, probat eo argumeto, quia sine aliis esse pota sunt. Nam quae su nt,illis quibus sm prius comparatur, nondum existentibus, haec haud dubie priora sunt. at eum totum est actu, partes eius actu esse non possunt. quare, cum totum sit in generatione, totum prius est
144쪽
partibila,mtum enim est, pars n6 est. In totius vero interitu contra,totum non est, pars est:quod quidem totum est in generatione,pars autem in interitu,si sis esse actu comparentur. Illud aute: Similiter & caetera) adi cii ad hunc sensum, similiter alia, quorum non est proprie generatio: neq;. n.cuncta entia per generationem esse tortiuntur. Nam deletarum solum substantiarum generatio proprie intelligitur. Eadem igitur erit ratio eorum,quae licet ipsorum non si generatio tamen to ta quodam odo sunt,de partes habent. Perinde nanque in itis partes toto priores sunt potentia,eaedem actu p steriores.Similiter sese res habet in linea de superficie, de omnibus substantiae accidentibus,quanto, quali,&- eris.Sempiternorum autem diuinorumque corporum partes ne potentia quidem sunt existentes in corpore. siquidem eae partes potentia sunt, quae possunt aliqua-do actu fieri S toto separatae . illorum autem partes ne queunti toto separari, cum ipsum semper actu sit. sed accidentium substantia, quanquam generatio proprie non dicatur,est tamen aliqua generatio, quae non simpliciter,sed per additamentum dicitur.in his igitur singulis & generatio,& quae prius quod est actu, posterius quod potentia. Nam actu id prius est,in quod mutatio in quoq; genere sit. potentia vero, in cuius mutatione ex ipso efficitur id, in quod fit mutatio . quod quidem
secundum priorem mutationem erat prius potentia. Secundum quam mutationem partes quam totum p tentia priores efficiuntur, & vicissim totum si partes. Quia enim totum in partes dissolui potest, idcirco cumactu est totum, potentia partes sunt.Cum igitur ad huc modum paries secundum potentiam comparantur,potentia partes,quam totum priores habentur, actu vero eotum pariibus prius,ut demonstratum est. Nam quod
actu quibuspiam est prius,hoc eisdem simpliciter prius est. quod vero potentia quibus iam prius est, id prius est illis potentia, non simpliciter.
OTENT dicitur,alla quidem principium motus, mutationisue, quod est in alio,
auι νι iuippiam aliud emqualis est aedifica
di facultas,quae quidem potentra eri, atq; no est in eo quod aedificatur atq; extruuur. At tacui facultas potetia quide et ipsa est,esse tame meo pol, qui medicamina suscipit atq; sanatur, βed non νt messicam, nas stipit, atq; sanatur. Alia gitur, uti duimus, princia pium omnino mutationis ut potentia dicitur motus, qua essis alio, aut ut aliud quidpiam eii. Alia vero dicitur ea, qua ab alis icit ut in aliud,pati quippiam diciturae M.n. potentia patiens ipsum quiapiam patitur, ea ipsum dicimus pati pose, interdum si quodvis patimst, interdum nonsi omni
quavit passionecita si ad melius pati possit.Praeterea fatu
tas benefaciendi, aut per voluntatem iactisne epotentia dicitur.Interdummeos lui ambulauerint, aut dixerint f lumsita non bene,aut non ut voluerint, non posse dicere aut ambulare putamus ac dicimus. Idem euenire usu ridetur et
in ipsa potetia patiendi. Insiuper omnes habitus, per quos ea, quae ipsis habent Vertia sunt passionis omnino ut non mutabili tui non facile ad deterius sunt mutabilia sentia nimirum dicuntur. etenim franguntur quadam, O conteruntur σα Lectuntur, omninoq; corrumpuntur, non ideo quia
possum es quia nonpossunt Dabquoue dejiciant. expertia
vero nonnulla talis sunt phonis ut vix talia parum: p tiuntur in rotentiam Min quia possint, modoque aliquo
Potentia dicitur. Deinceps potentiς intellectus e ponit, potensamq; uno modo principium motus esse ait,quod est in alto,aut ut quidpiam aliud est. quo in loco principium causam appellat, haec autem est emetes. Per quod enim essiciens munere iungitur, id potentia nuncupatur. xit autem vel mutationis quia potentia non solum motus, sed quietis etiam est emciens, de
qua quiete mutationis nornen recte praedicatur,non autem motus,ut ipse in processu tellabitur. Ad hunc modum aries possunt potentiae nuncupari,per quas munera obeut artifices,cuiusmodi est ars effectia: quae quidem non est in eo quod mouetur,aut fit,sed in alio.nihil enim seipsum esset t. potentia enim domus aedificandae,in sabro est, non in domo. Cum igitur essiciens ab eo disunctum sit,quod esseitur, potentiaq; in efficiente habeatur,utiq; necesse est, ut ipsa in alio quὶm in enficienda re inst.Sed, quoniam fieri potest, ut sbi quispiam causa sit mutationis sim quid, qui principium in se habeat,per quod & a quo mutatio fiat, ut cum medi-eus sibi ipse medetur, idcirco non solum dixit, quod est in alio sed illud adiecit, aut ut quidpiam aliud estin I enim quatenus aegrotat, tentia,qua sibi mede tur,praeditus est.nec medicum esse, hoc est quod aegrotantem curari. Atq; uno quidem modo potentiam se
diei est,sed omnino adiecit pro eo quod est in uniuersum , ut sit sensus. alia igitur est principium uniuersale mutationis. vel comnino id est proprie exponi debet. Nam ipsi potentiam essicientem principem potentiam esse placet, ut postea tum in hoc libro, tum in Octauo huius operis declarabit, in quo praecipue disputat de potentia. Deinde aliam potentiae notionem explicat, qua potentiam quaedam habere dicuntur, ut pariantur & moueantur ab aliquibus . Vtraq; igitur praedicta potentia in habentibus inest, sed essiciendi potentia aliud quidpiam extrinsecus essicit. vis autem patiendi, cum ab aliquo externo patiatur, in eo tame est ql patitur, mutaturq;, Illud enim ab alio passivam pote tiam significat. Illud autem ut est aliud addidit propter Medici se curantis exemplum,qui etsi cum patiendi, id est ut alteretur, cureturq;, potentiam, quatenus aegrotat,obtineat,vim habet huius mutationis emciem lem,haec tame ei no suppetit ut aegrotanti, sed ut quiddam aliud est . qua enim Medicus est, diuersus est ab aegrotante.Nec enim aegrotanti aegrotantem esse in eo positum est, quod sit Medicus. Nam, ut essiciendi, se patiendi potentia est, utq; patiendi talis causa naturalis adst. Sed modo quae utcunq; pati possunt, potentiam habere dici ait,modo non in qualibet perpessione potentiae patiendi nomen usurpari,sed in iis tantum, qua ad melius oppositu spectant,ut quatenus aliqua in me. I ius mutari possunt.Dicimus enim potentiam, exempli gratia,ad secundam valetudinem,non ad morbu.hanc enim impotentiam potius si potentiam nuncupare consuevimus i quod ipsum discrimen in efficiendi potentia reperiri declarat, ut quae non solum vis aliquid simpliciter essiciendi esse intelligatur, sed aliquando quae recte hoc es scere potest,uel ex sua voluntate, vi s quis recte dicat, hunc dicendi facultate praeditum esse dicimusmon ite si dicat simpliciter. Aut si quis initio consilio peruenerit quopiam,hunc ex propria potentia secisse animus, non si vi aliqua suetit eodem ab aliis delatus.
145쪽
latus.qua potentiae differentiam in patiendo quoq; paulo ante explica tam , nunc paucis verbis repetit, dicens,
idem euenire usu videtur & in ipsa potentia patiendi.
videre.n.potest tum qui utcunq;, tu m qui acute cernit.& sentire modo is poste dicitur,qui exquisite sentit, modo qui utcunq;.Sed quaerat aliquis,li potentia efficiendi est principium motus mutationisue,quod est in alio, quo qui per potentiam sibi insitam procedunt, aut qui
ex voluntate quae in ipsis adest, dicunt, ad hanc potentiam referunturi hi.n. per motus principium, quod in ipsis habetur,moueri videtur,cum ars di vol untas,quae
ipsis insisti,qui pes tur. An hu solum quod seu se citam cusqua si diuosa si a poten- quod quippiam vim habet, possi bile esse intelli
tia eiiiciendii viliare potentia st,per quam opera, quae OitUr moti e r- in
ab habitibus proficiscuntur,ab iis fiunt,qui habitus h bent. Quod vero ait:Idem euenire usu videtur de in ipsa potentia patiendi pro eo dictum est, perinde ut in potentia patiendi usu venire solet.hoc.n.de patientibus supra dixerat. Ad haesialiam potentia notionem exponit,qus sumitur ex habitibus,quib' munimur ne sicile peiora patiamur. Facilis. n.peioru m perpesso ab im becillitate manare videtur,ac vicissim a potentia, ut quiduua
ma, potentia talis inest, velut in instrumentis, Lyram enim aliam inquiunt sinum emittere posse, aliam non posscisD-lum non sit sonora.
Cum autem potentia tot modis dicaturi quatuor.c. 2 2estin.essiciendi,patiendiq; potestas. ite recte tac. & qua valet, non passiua, qm postibile sue potens a potentia, qua habet, nomen mutuatum est: idcirco cum de potentiarum intellectibus egisset,protinus de possibili aggreditur disputare. . Ac primo quidem modo possbiletiue potens hoc dici ait, quod motus aut mutationis habet principium. statimq; cur vel mutationis addi-
naee dissiculter,vel nequaquam patiatur.Simpliciter erisco non passiva sunt diuinae substanti quorundam au tem non passiva sunt, n5nulla ex iis,quae oriuntur di occidunt,qualis ad comburendum salamandra, ad irangε dum adamas esse videtur.Atque hi quidem sunt intellectus, in quibus potentia solet usurpari. Sed qua rat aliquis,cum natura potentia quaedam sit,ad quem expositorum modorum naturam referri conuenit. Num, si natura principium est motus eius,in quo habetur, ad potentiam patiendi referri debet ' Vt.n.docuit in libris de
Physico auditu,que naturam obtinent,ea ut ab alio moueantur potentiam habent. Anima vero ad potentiam
efficiendi referri potest. est enim vel in alio,vel certe ut aliud est. Nam quod per animam mouetur,fimile M dico est, qui sibi iple medetur. Siquidem anima, per
quam mouetur deambulans, diuersa est a corpore, quod mouetur. aut certe anima, quae motus est principium , proportionem habet cum natura. qui vero per
artes insitas animae mouentur,ij sunt, qui per habitus sibi insitos operantur. Cwm autem potentia tot modis dicatur, possibile quo aepotens. quidem modo diceturi quod motus aut mutationis principium babet.etenim id a quo status quietae proficisci test, possibile quippiam es in alio , aut ut aliud quippiam es alio vero modo, se quippiam aliud ipsius talem p
tentiam habeat. λιο rursus modo, si potniam lubeat ut ad quod uis ue ad deterius lae ad melius moueat atq; mur turinam id quod corrumpitur corrumpi possibile esse ν detur, vel non corruption fidibit, si impossibile erat cor-- i. Nune vero dis stron aliquam talis passionis, O causamat φ principium habet. te igitur esse videtur inte dum,propto ea quod aliquid habet, interdum ex eo quia alia
quo caret,Quod si priuatio aliquo modo sit habitus, ouem se possibilia propterea quod habent, nimirum aliquid erunt. sin vero non sit, aequivoce possibilia erunt. Quare possibile
quintam est partim ex eo ruta babitum aliquem atq;principium habet, partim exeo,Prapriuation habet huiusice,si si ut priuatio habeatur. latio praeterea dicitur modo. quia non habet potentiam Hlprincipium in alio, ut es aliud quo corrumpi potest. Insuper haec omnia possibilia dicuntur, aut
quia solum possint, aut quia bene postmt,bse potentiae,
quos explicaninus vidis . nam in hisie, qua carent ani-gitur. motus autem in statum mutatio nuncupatur.Sed
illud, in alio,vel ut aliud quidpiam est adiecit ad complendam huiusmodi possibilis ronem. quod enim motus vel mutationis,quae in alio fit, vel qua est aliud, principium habet,id possi bile esse intelligitur,cuiusmodi est causa efficiens. Adiicit autem rursus illud, aut ut aliud quidpiam est propter eos,qui sibiipsi nonnunu medentur.In qua possibilis notione possibile dieitur,cui adest ei liciendi prima potentia. Secundo modo possibile id intelligi ait , quod ab alio perpeti potest.quod enim ab aliquo pati potest, & cuius mouendi aliquid habet potentiam,hoc possibile esse dicitur, & ipsum pati ab illo in possisest enim potentia quaedam patiendi,qua quia habet, merito id possibile nuncupatur, qua nil perpaucis verbis hune possibilis modum explicauit, dicens: Si quidpiam aliud ipsius talem potetiam habeat. Alio modo possibile esse ait, quod per sibi insitam potetiam
in peius, aut in melius transire valet,quod possibile ab ea potentia derivatur, per quam, ut dicebat, recte a i quid perficitur:quam esse dicebamus,quae in habitibus& doctrinis intelligitur,a quibus ipsarum actiones emanant,quibus pro exemplis potentiae usus est. Videtur autem huic potentiae insuper adiicere quod simul cuipia illic est efiiciens. Nam quibus inest facultas, ut per sibi insitum principium moueatur, haec appellat possibilia, potentiam ad peiora quoq; dilatans. Praeterea hoc in . Ioco non essectibus quibuspiam, qui ab habitibus efficiantur,pro exemplis utitur ut tunc,sed iis,qui 2 potentiis patiendi procedui.Dixit enim. Nam id quod eo rumpitur,& corrumpi possibile esse videtur. Pςssatus autem in uniuersum quae aliquid pati possunt, siue in
peius siue in melius, ea possibilia seu potentia nuncupari,dii crimen quoddam exponit inter ea, quae in m
lius,& ea,quae in peius possunt.qil enim augescit, quodesticitur,& omnino quod in melius mutatur, id in haec idcirco mutatur,quoniam in se huiusmodi quendam habitum obtinet' quod vero minuitur de decrescit,tali habitu priuatum est.Porro haec quomodo possibilia,& facultate praedita esse dicantur, his verbis ostendit: citi si priuatio aliquo modo sit habitus, uniuersa possibilia.
propterea quod habet nimir si aliquid, possibi l ia eruti Nam priuatio quoq: ipsa disipositio quaedam esse videtur, nec priuatio nudam meramq; absentiam significat, alioquin idem polleret atq; negatio,sed absentiam cum dispositione quadam:quo si,ut non videre non hoc sit quod caecum esse. Licet enim priuatio si absentia eius, quod aptum est, & cum est aptum, emcitur tamen dispolatio quaedam. est autem talis dispositio cuiuspiam,
quae tit in aliquo subiecto, & habitum habere idoneo.
Itaq; priuatio habitus quodammodo est,non smpliei ter habitus,cum stipsus habitus priuatio, sed ut dixi. Aphro.supet Meta. K , quia '
146쪽
quia disposito talis est subiecti. oportet enim ut a si ctio quaedam sit in subiecto, quae habitus esse videri possit. quamobrem in opere de Physico auditu priuationem sermam quodammodo esse dixit. Si ergo priuatio habitus quidam est, profecto quae in prius mutatur, ea quod habitum quendam 3e potentiam habent, mutari videri possunt, cum sit priuatio potentia quaedam, siquidem est habitus. Itaq; hoe possibile dicitur, quonia principium & potentiam obtinet, ne quid peius Patiatur. Ithid autem,quoniam huiusmodi potentiae priuationem habet. Haec effatus, Gre ait, ut nisi priuatio habitus quidam sit, aequi uoce possibilia dicantur, quae in melius & quae in peius mutantur. Altera.s.quod habitum habeant, altera quod eo habitu sint priuata. Sed,
postquam dixit, quia priuationem habet adiungit, silit,ut priuatio habeatur. Si enim priuatio habitus quia dam lit,quod priuatum est, priuatione habere dici poterit. Sin autem absentia tantum, non proprie haberi priuatio dicetur. Alio modo possibile hoe esse ait , qd non passivum,& cuius interimenti nihil neq; externum potentiam habet,neq; iniimu.hoc enim significat quod
ait, ut est aliud. Nam etsi fieri potest, ut quidpiam in se aliquid habeat,quod sibi interitu inserat,tame id habebit quasi aliud quodda in se habeat. Nihil enim sui ipsus interimendi vim habet. Insuper haec omnia id est, quae possibilia dicuntur ab eisiciendo, & quae a patiendo 'um quae per habitus, quaeq; ob perpessionis imuniistat ε possibilia esse intelliguntur. haec igitur omnia ponsibilia dici tradit, vel quia simpliciter fieri possunt , vel quia recte. In singulis enim possibilibus, de quibus
mentionem fecimus, id locum habet, ut bene & male res effici dicatur. Docuit autem duplex hoc in rebus inanimatis esse. Negant enim lyram sonum emittere posse, quae non sit lonora, ceu id fieri posse ex more dicatur, quod fieri recte potest. Impotentia autem est entis priuatio ,sublatioue quaedam principis talis, quale iam diximus, aut omnino, aut ab eo quod apti tu tem habet ut habeat, aut qrando lati: essaptum habere . non enim similiter impossib te dixerint esse
puerum generare o Virum O eunuchum. Praeterea in utraq; potentia si impotentia nimirum opposita tam ei p tentiae,quae motiva duntaxat αι, quam ei, qua bene eri m tiua . po illa etiam partim hac impotentia, partim alio
modo dicuntur, veluti possibile ac imposiale. Impossibile
qrudem, contrarium cuius necessario verum est, veluti
mgibile est diametrum commensurabilem esse, propterea quod falsum est isti modi, ut contrarium eias non Iolum sit
Nerum, sed etiam necessario Hrum, diametrum inquam m-
commensiurabilem esse. Commensurabile ergo non solum
est falsum,sed etiam necessario falsum. Possibile autem ea
quod en contrarium huic, cis non necessarium in contrarium falsum ese, veluti postibile est hominem sedere. non enim necessario fusum en hominem non sedere. Posii bile igitur uno quidem modo, sicuti diximus, id significat, quod non est necessario falsum alio vero modo quod verum s dicere scaliorursus modo, quod verum iam enim. T tentia autem ea 'ἴ in Geometria dicitur,per translationem potentia dicitur. Haec igitur possibilia non per potentiam diacuntur. Ea vero, qua per potentiam dici solent, omnia ad potentiam unam primam dicuntur. hac aurem est nam&tionis principium inadio, aut Haliud quippiam G. Caetera
enim possibitia dicuntur, partim quia aliquid aliud talem ipsorum pG nam habet, partim quia nihil potentiam habet
ipsorum, partim quia sic babet. Similiter O impos ibilia ipsa. Quare propria dignitis potentia primae bu erit,prine,
prum inquam mutandi in alio, aut ut aliud quippiam est. Impotentia autem est potentiae priuatio, sublatioue
quaedam principi talis.) Postquam de potentia diseruit,& possibile hoc ee docuit, cui adest huiusmodi potentia: quod sequitur, de impotentia, quae potcntiae videlicet opponitur,agiti Potentiae igitur in singulis m dis impotentia quaedam opponitur. Sed, quoniam potentia alia est efficiendi, alia patiendi, ut dicebamus: Aeutraq; rursus duplex:est enim potentia simpliciter estaciendi, alia bene ac recte essiciendi, & pari ratione potentia patiendi, alia est simpliciter, alia recte patiendi ad haec alia est potentia, quae sumitur ex habitibus, alia ex immunitate patiendi, quae item utraq; dupliciter intelligitur: idcirco impotcntia quoq; multis modis nuncupatur, si communiter potentiae ac huiusmodi principii priuationem esse ait. Cum igitur potentia quatuor modis dicatur, cuiq; potentiae priuatio aliqua & impotentia respondebit.Sed impotentiam,quae potentiae primi aut secundi modi opponitur, tribus modis dici ait. Nam quae opponitur potentiae efficiendi, quae principium este dicitur motus & mutationis quod est in alio,
velut quidpiam aliud est trifariam dicitur: Vel enim haec impotentia de eo dicitur, quod huiusmodi principio caret omnino,ut siquis lapidem non posse aedificare dicat, aut non posse generare, aut de eo simpliciter, quod talem potentiam Kabere aptum est,sed cum non habet, ut si puer ante maturitatem generandi non pota se generare dicatur.atq; hae quidem impotentiam communiter, non proprie priuationes appellantur.Illa proprie, cum eunuchus verbi gratia in natura A persecta state no posse generare dicitur.Eunuchus enim idcirco
generare non potest, quia simpliciter limoi potentia psiuatus est, puer autem, quia nondum potentiam habet, lapis vero, qm prorsus eius non est capax. Ipse tamen
pueri viride eunuchi exemplis usus est. Eunuchi in eo quod omnino priuatum est, cum quo lapidis exempla congruere potest. pueri in eo quod habet quidem potentiam, sed nodum per aetate maturuit. viri in eo quod aptum est,& cum eo est aptum, potentia caret.Porro ut
efficiendi, sic patiendi impotentia tribus modis dici potest: Aliud. n dicitur impotens,quia omnino pati n5 potest,& priuatum est limoi passiua qualitate. quo in loco priuationis vocabulo comunius utimur. ut si pariete literas addiscere posse negemus, aut omnino sentire, aut nutriri. Aliud, quoniam licet aptum sit, nondum tamen illam potentiam obtinet, Vt insans, qui nondum Geometria aut omnino doctrina quapiam imbui potest. Catulus quoq; recens natus,qui nondum videt, in hac impotentia & priuatione versatur. Quod vero cum vid
re est aptum, non videt, id impotens esse intelligitur, quoniam huiusmodi potentia proprie priuatus est.
terum cuiq; potentiae, tum simpliciter mouendi, tum recte mouendi, quampiam impotentiam oppositam esse tradit: sed quae potentiae simpliciter mouendi opponitur,trifariam dici demonstrauimus. Recte vero mouendi potentiae impotentia contraria ea esse intelligitur, qua quisquam idoneus & capax recte generandi vel
efficiendi lacultatis ea priuatus est, ut qui prauis habilibus excluduntur, ne virtutem quampiam ac officium
obire possint. cui similis erit impotentia, quae illi pote tiae, quam patiendi dicebamus opponitur,quandoquidem tertiam oppositionem inquirere per singulas ess-ciendi ac patiendi facultates liaperuacaneum esset,& hominis
147쪽
minis eadem saepe ne quicquam repetere volentis. Sed cur id enim ambigere succurru, hoc in loco de earum potentiarum , quae ex habitibus & impotentia sumuntur, oppositis imbecillitatibus taceti An quia communiter dixit, priuatio potentiae. de his quoq; communiter dixisse videri potesti his enim oppositae imbecillitates, erunt priuationestum habituum, tum facultatum impatientiae, qua priuatione quadam facile α perpetiuntur, & intereunt. Corpus enim priuatum habitu non patiendi,infirmum esse,& impotentiam habere dicitur. Habituum nanque potentia similis est
essciendi saeuitati, nisi quod non alterius est motrix, sed eius, a quo habetur potentia non patiendi, patiendi potentiae. Sed intercst, sthre potentia est ut ab alio Perpetiaris, illa contra ut non perpetiaris. Sed, poste de impotentia disseruit, impos libilia, quibus ab imp
tentia nomen inditum esse videtur,partim dici ait propter commemoratas impotentias, cum heipsis adstant,
partim alio modo supra dictis diuerso. Aliquid enim possibile vel contra impossibile dicitur, non a potentiae vel prs sentia, vel absentia,sed aliunde.de quibus rebus hoc in loco disputat, aitque t Impossibile est cuius
contrarium necessario verum est, ut diametrum commensurabilem esse est impossibile. at cuius oppositum necessario verum est, id falsum est ex necessitate. adverbium nanque necessario,semper significat: quod autem semper est salsum, de cuius oppositum est semper verum, id impossibile nuncupatur. Huic autem, id est, huiusmodi impossibili cotrarium possibile esse tradit , cuius contrarium non necessario falsum est:quo in loco c6trarium pro opposito dicit. Nam hominem sedere idcirco possibile est,quia contrarium eius, hominem non sedere, non est necessario salsum. Quod autem nec ipsum ex necessitate verum vel salsum est,neq;
eius oppositum,id ad hune modum possibile esse intelligitur. Siquidem possibile medium est inter necessarium & impossibile, quorum alterum semper est vGrum,alterum temper falsum. Vno igitur modo possibile dicitur, quod non necessario est salsum. nam cuius contrarium non est necessario falsum,id non potest necessario verum aut salsum esse. Alio vero verum eia
se. id est,quod cum iam sit, esse verum est dictu,quod
medium est eius, quod neque esse,nequensi esse necessarium est: quod erit id quod praecipue ac proprie exi-ilens dicitur. Alio rursus modo quod verum era potesto quod erit id, quod seri non potest. quod quidem
contingens proprie nuncupatur. quibus verbis possibile & impossibile,quod propositionibus tribuitur,docuit,& partitus est. Sed,quoniam de Geometria disserentibus potentia quaedam solet usurpati, c quadrata enim potentiae a Geometris nuncupantur, quia quod latus potest, id potentia dicitur. latus autem quodque quadratum quod ex iplo esscitur, potest idcirco p tentiam in Geometria pertranslationem,non proprie
nuncupari ait. Atq; hi quidem sunt possibilium, quae
propossitionibus tribuuntur, intellectus. Primo enim modo possibile est, cuius contrarium non est necessario salsium. Secundo quod verum esse dicitur, quia est. Tertio quod verum esse potest. quae quidem non idcirco possibilia dici ait, quod potentiam cuiuspiam obtineant. At ita nuncupantur, quod potentiam habeant
vel efficiendi,vel patiendi,aut recte siue efficiendi, siue patiendi, aut quod pati non possint, ea cuncta ad primam potentiam, de qua primo loco meminit, resem ait, quae quidem ut propriissime dicta ante omnes est
explicata. Ea vero est potentia efficiendi, quae mutationis in alio, qua aliud, principium esse definitu tacaetera enim possbilia,quae per potentiam dicuntur, ab haedicta esse ait, partim, inquit, quoniam aliquid aliud talem ipsorum potetiam habet id est quoniam aliud potentiam habet ipsa transmutandi, mouendi,& essciendi:qualia sunt quae potentiam passivam habent, scilicet quia potentia quaedam est ipsorum effectrix. Alia vero, quia nihil aliud ipsorum mutandorum potentiam ha bet. Possibilia videlicet, quae ut non passiua ab alio,
no mutanturinihil enim potentiam obtinet horum eia
ficiendorumn ob id possibilia dicuntur similiter quae patiendo sunt opportuna. Partim quia se habent. id
est,quia potentiam habent recte& in melius mutandi. aut vicissim recte patiendi. Caeterum hoc in loco potentiam praeterire videtur, quae in habitibus intelligitur, de qua meminisse videtur cum de potentiis verba saceret, his quidem verbis , Praeterea facultas bene faciendi,aut per voluntatem, electionemve, potentia dicitur. interdum enim eos, qui ambulauerint aut dis rint solum,sed non bene,aut non ut voluerint,non poΩse dicere aut ambulare putamus ac dicimus. Ancum
hic dicit, partim quia sic habent no aliam quam huiuimodi potentiam innuit Sed impossibilia, quae pos
sibili a praesenti potentia dicto opponuntur, non quae propositionibus attribuuntur, perinde ab illa potentia nuncupari ait,atq; huiusmodi possibilia. Itaq; impossi bilia dicuntur, vel quia ipsa efficiendi potentia carent,
vel quoniam alia non habent ipsorum commutandorum potentiam, vel quod ob imbecillitatem exposita sunt patiendo, aut quia recte es scere patiue nequeunt. Quamobrem propria,inquit,ratio potentiae,est definitio potentiae primae,illa scilicet,principium permutatio nis in alio inquantum aliud.
DE QUANTO.QVaram id dicitur, quod divisibile est in ea.
quae in sint, quorum vir que vel νnumquod virum quid, hoc aliquid aptum eH esse. Nultitudo Citur quantum en quoddam si numerabilis sit. N
gnitudo etiam quantum en quoddam,si mensurabilis sit.
Dicitur autem multitudo quidem id, quod in non continua, magnitudo vero id, quod in continua diuidi poten. .atqui magnirudinis equidem,quae una ex parte continua Uaomgitudo est a vero, qua duabus ex paritibus, latitudo . at ea, qua tribus ex partibus continua eri, altitudo rumirum M.
Horum igitur multatudo quidem finita numerus en, long tudo vero linea, latitudo autem superficies, oe altitudo encorpus. Praeterea quaedam per se, quadam per accidens quanta dicuntur. linea nanque quantum en quoddam per se, musicum xemper accidens. Eorum insuper, qua per sequanta sunt, alia per subnantiam sunt: quo pacto linea
quantum quid est. in ratione enim, qua dicit quid en, quam tum quid i R. Asia affectus atque habitus talis subri
ita sunt, ut multum ac paucum, O productum ac breue, latum atque anginum, O altum ac bumile, O graue ac leue, istiustmodi caetera. Sunt autem O magnum Oparuum, O maius oe minus, etiamsi perseo intersesed cantur , ipsius quanti perse affectus. hae tamen nomina σad alia transferuntur. Eorum autem, qua per accidem
quanta dicuntur, alia se dicuntur, ut diximus . nam quia quantum est quiddam id, cui musicum inen ac album, ideo ipsa quanta dicantur. Alia vi motus ac tempus. etenim
148쪽
haec qium quaedam conlisuaque dicuntur, quia illa diuisibilia sunt, quorum ija sunt affectus, atque non dico id, quod mouetur, sed id, super quod escitur motus. Quia enim
quantum est illud, ideo motus etiam quantus est . tempus G
tum ideo quantum est, quia motus est quantus. Quantum id dicitur, q uod diui sibile est in ea, quae insunt. Quoniam de substantia supra disseruerat, hoe in loco quanti partitionem ex equitur, & quantum esse ait, quod diuisibile est in ea, quae iniunt: quorum viruisque,vel unumquodq; unum quid & hoc aliquid aptum est esse. quod idcirco adiecit,quoniam subiectorum in accidentia diuisio effici videtur, ne quis haec quanti partes esse putet . nullum nanque accidens sic est unum
quidpiam , ut sit hoc aliquid, ac eiusdem , atque subie ctum naturae. At numeri pars quaeq; unu quidpiam, Sehoe aliquid est, quemadmodum numerus ipse, qui diuiditur, antequam diuideretur: item pars quaeque vel lineae, vel super scies. At non albedo perinde atque suabiectum ipsius unum aliquid, aut hoc quidquam est. Sed verbis illis, quorum utrunque vel unumquodque
unum quid, de hoc aliquid aptum est esse distingueravidetur a quantis ea,quq constituuntur ex partibus situ carentibus, cuiusmodi est tempus & oratio,adde etiam
motum. talia enim non proprie dicuntur quanta. terum numerus, qui ex partibus situ carentibus co
stare in praedicamentis dicebatur, hoc tamen in loco partes habere permanentes dici videtur: genus vero non se in species diuiditur, ut in ea quae insunt. haud enim specierum rationes,in quas genus diuiditur,in i so genere insunt. illarum enim partitio per additamentum existit. Itaque genus nihilo minus persistit, licet ab eo aliqua species auferatur: quantum vero, si qua ei pars abscissa fuerit, non iam idem permanebit. Sed, quoniam quantum aliud est continuum, aliud disci tum, idcirco quantum discretum numerabile esse ait, continuum vero id est magnitudo, mensurabile. quibus verbis infinitum non esse quantum, signiscare videtur , quippe quod nec mensurari, nec numerari potest: aut si mensurabile est,non quod totum commensuratur. Sed hoc in uniuersum, cuius partes acceptae mensurabiles sunt, infinitum quoque sub quantum cadere valebit. Nam quantum etiam dicitur, quod peris transiri non potest. Deinde multitudinem & magnitudinem definit. Est igitur multitudo id,quod est diuisibile potestate in non continua. id est, quod diuidi
potest in non continua cunitates enim multitudinis partes sunt, magnitudo autem quod in continua diuidi potest. Magnitudinis enim pars quaeque continens est. Exponit autem magnitudinis discrimina. Nam Quae,
inquit,vna ex parte continua esl,longitudo vocatur, ea
vero, quae duabus ex partibus, latitudo, at ea, quae tribus, altitudo id est, corpus. Porro numerum magni tudinem finitam esse ait. Numerus enim numerabilis est, numerabile autem finitum esse constat: ut intellia gatur numerum id non esse, si qua multitudo infinita esse dicatur. Proprie igitur numerus ipse in non continua diuiduus est, deinde & numerabilia ,& si horum
quodque continens sit. Caeterum cum diuiduntur ut numerabilia,non diuiduntur ut in continentia. Multitudinem ergo id esse dicebat quod diuiduum est in non continua: de magnitudine,quae in unum est continua, esse longitudine, quae in duo,latitudinem, altitudinem, quae in tria. Cum igitur multitudo quid si exposuisset.
Protinus quid sit longitudo, quid latitudo,quid altit
do , declarauit, lineam scilicet, superficiem,& e pust deinde rursus ex quantis quaedam, inquit, per se, quaedam per accidens quanta dicuntur. Linea enim Ac latitudo, hoe est, superficies, & corpus, atque item nu m rus per se ac proprie quanta sunt. Quae vero idcirco
quanta vocantur, quia quanto cuipiam accidunt, cum suapte natura talia non sint, ea quanta ex accidenti
nuncupantur,ut si quis album tribus ulnis patere dicat, propterea quod superficies, in qua inest, tanta est, &pari ratione musicum, ut ipse ait. Deinceps tarius h
rum utrunque partitur, & quod per se quantum dicitur, &quod per accidens, sed prius quod per se. Nam quae per se ac proprie quanta dicuntur,ea partim quanta sunt per propriam substantiam . haec autem sunt, quorum in definitione quantum inest, ut linea, quae magnitudo in unum diuidua esse definitur. Item super- scies & corpus, quorum altera est quantum ex duabus
partibus patens, alterum ex tribus. Numerum quoque quantum discretum esse definiuimus, vel quanta substantia sunt, ut subiecta quaedam, in quae caetera res Iuntur , quae vocantur quanta. Partim per se quanta sunt, quoniam huiuimodi naturae affectiones sunt atque habitus, id est quia sunt assectiones quanti in eo quod quantum: quae quidem ea sunt, quae per se de
quanto praedicantur, qualia sunt multum & paucum. quae numeri sunt affectiones c procerum de breuer quae longitudinis. latum atque angustum, quae supersciet, altum & humile quae vicissim corporis assectiones lunt. Licet enim horum in rationibus qua tum contineri dicas, non tamen primum neque per se, sed quia illis inest,quibus haec adsunt. Itaque multum dicitur quantum quod numero excedit, quasi omnino quantum sit propter numerum: similiter paucum quatum esse dicitur, quod numero exceditur. In sinpulis quoque magnitudinibus quantum significavit,quia si biecta ipsa quanta dicuntur. Breue nanque quantum esse dicitur, quod longitudine superatur. Simili criterorum ratione, graue quoque&Ieue quantis per se, hoc in loco annumerat,quae paulo post inter qualia numerabit, quς fortasse quanta sunt in eo quod excessum, aut desectum inclinationis significant r qualia vero. quatenus causae sunt videorsum si semue serantur ea, in quibus habentur. Haec autem affectus & habitus esse talis substantiae dixit, paulo communius substantiae nomine usus . haec enim substantiam quodammodo nuncupari dixit, in substantiae partitioner quanqiram
affectus & habitus in eundem intellectum dixit, habitus quoniam habentur, assectus quod accidunt &inlunt. Sed cum dixisset, Et huiusmodi extera quaenam sint adiecit, dicens: Sunt autem & magnum de paruum, &maius de minus etiamsi perse& inter sese dicantur, de ipsus quanti per se assectus. Maius de minus ex iis eia se, quae ad aliquid dicuntur, manifestum est. Magnum autem & paruum item ad aliquid dici, in praedicame tis edocuit . at hoc in loco ipsa per se dici ait, quoniam
simpliciter etiam nonnulla magna esse dicuntur. t rum magnum maiusque, S: his opposita, a quantis ad alia, quae quanta non sunt transferri nonnunquam ait. Affectus enim magnus esse dicitur, excpli gratia, mc stitia:& item maior, aegrotatio magna, magnus oculorum morbus , album quoque paruum, quarum rerum
nulla quanta est. Post haec partitionem eorum aggreditur,quae per accidens quanta dicuntur, eorumq; discrimen ostendit. Aliter enim musicum albumque qua
149쪽
tum dicitur,& quanti accidentia caetera scilicet propterea solum,quod ipsorum subiectum quantum est,aliter motus & tempus. Nam & haec dicuntur quidem quanta , quoniam ad per se quanta reseruntur, ac proinde
quanta per accidens dicuntur, non tamen simpliciter, vi supra dicta.omnino enim, quia nos ipsorum intellectionem habemus ex magnitudinibus,ipsa quoq; quanta & continentia ex accidenti dicuntur, quia scilicet con tinua diuiduaq; su ni ea, quorum haec sunt affectiones. Illa tamen,quae subiectis adsunt,quia cum ipsis diuiduntur, quia diuidua & quanta sunt, idcirco proprius sunt quanta, nec perinde ex accidenti. PHsatus autem, haec quanta quaedam continuaque dicuntur, quia diis uisibilia sunt,quorum sunt ista assecius ut doceret qu rum sunt affectus, adiecit, dico autem non quod mo tum , sed quo motum est γ itaque motum quantum dicontinuum esse dicit, non quia quod mouetur, corpus di quantum sit. sic enim perfecte quantus ex accidenti diceretur, perinde atque album &musicum: sed quia id, in quo mouetur,n quod mouendo petuantit,quantum est, cum seri nequeat, ut motus in non continuo fiat. Motus igitur idcirco quantus est, quoniam id in quo fit,dividuum est & quantum, cui motus coextenditur, quasi quantum ipsius metiatur,&cum ipso diuidatur. quapropter proprie quantum esse videtur.sed quoniam intellectus I subiecta magnitudine pendet, idcirco per accidens quantus esse dicitur. Neq; enim est magnitudo,sed in magnitudine, licet non similiter ut catera accidentia. Item quod subiectum est, & diuiditur, per se
existit, motus vero non perman et. Rursus,inquit,t
pus quantum est, quoniam motus est talis, id est diui
duus,cuius motus numerus tempus est. Notandum est
tamen, cum tempus in praedicamentis quantum per se dixerit, hoc in loco ouantum per accidens esse dicere, di ante hoc motum,cum propter motum tempus huius
modi esse dicat . quin & illud est inquisitione dignum,
cur motum & tempus non annumerauit per sequantis, quae quantorum affectiones vel habitus esse dixit, sed iis, quae per accidens sunt quanta cum enim motus cuiuspiam continentis affectio sit, neque enim aliter, aut in alio motus fieri potest, par esse videtur, ut iis quantis annumeretur, quibus quantorum assectiones. An quae
per se quanta prius esse dixerat, nunc per accidens esse est,sed non similiter,ut quae non ut quantorum, & qua tenus quanta affectiones suntl An illa quidem quanta per se sunt, quia perinde persistunt atque ea, quorum sunt affectiones. horum autem neutrum manet, & illa in subiectorum natura sunt psaque modo sint, omnino consequenturi motus autem nihil est magnitudinis,
QVAE MM: uno dicitur modo ipsa substantiae quoq:
disserentia. quale nanq; animes est homo, qua te equus, qualis item figura est circulus, se interrogabimur, bipes accommodate, quadrupes, curens angulis
respondebimus: quo patet substantiae disserentiam qualitatem e quandam,νt diximus. Alio modo ut immobilia ipsa Omathematica, quo pacto numeri quales quidam esse ride rur. veluti ipsi compositi, O non θηui sunt solum ad unum, sed e, quorum est latatio, Fatum ipsum usiolidum atque hi sunt illi, qui quoties quanti, aut quoties quanti quoties sunt, omni id, quodpraeter quantum substantiae numeri
inest. Substantia nanquae curusque en ipsum semel, veluti
Dbstantia ipsorum sex est, non si bis tria aut ter duo, sed si
semel dicantur. ex enim eme sunt ex TVterea Lmnes ub- Ilutiam eam qua mouentur assectus, ut catillas,frigidistas albedo, nigredo, grauitas erutas, qua sunt similis I
neris, quibusalterarι escuntur corpora, quae mutantur, linu per virtus ac virium, O omnino bonum ac malum. Quale
igitur modis fere dicι duobus potest , horum vno praecι- pus maxime, mprama quidem qualitas substantiae est differentia. Huius autem pars est quadam, γ' ea, quae est in numeris qualitas. G enim substantiarum differentia quaedam,
Nerum eorum lus aut non motientur, aut non νt mouentur.
Illa vero sunt affectus eorum,ovae mouentur ea ratione, qua
motum subeunt, ipsorum motuum differentia. Virtus autem O vitium quadam es a emura pars, disserentias enim motus operationisue signi cant, pubus operantur aut patiuntur bene vespraue ea qua sunt m motu. Id enim, quod hoc pacto moueri vel operaripotest, en bonum: id autem,
quod hoc pacto atque contrario modo, prauum.Nome ν
ro bonum ac malum qualitatem mammantibus ipsis signi cant, O borum maxime in bisce, quae habent elemonem. Quale uno modo dicitur. Deinde ad qualis partitionem transit, utpote quod multifariam dicatur quale uno modo substantiae differentiam dici ait. Rogati enim quale animal homo sit, aliquod discrimen ex iis, quae ipsi adsunt, respondemus, ceu differentia non inquid, sed in quale praedicetur, licet non similiter atque qualitas. Nam disterentia substantiae, qualitas substa tialis esse videtur. Sed quaerat aliquis, qualitas ut disserentia quo discrepat a qualitate, ut genus, vel species lNam & haec in praedicamentis,quale substantiae circunscribere dixit. At, si haec qualitates sunt perinde atque differentia,cur ipsorum hoc in loco non meminit iri terea si quale substantiae circustribunt,quomodo prς
dicantur in quid, quod in ipsorum definitione continetur Num disterentia non in quid , sed in quale
praedicauiri circuli autem meminit ut substantiae , seu pro stlobo circulum accipiens, seu quia fgurae quoque substantiae quibusdam esse videbantur, vel substantiam non proprie acceptam hic dixit, sed cuiusque rei ex stentiam. Nam cuiusq; rei propria existentia, eiusdem substantia esse dicitur, ut docuit in partitione substantiae, uno enim modo substantia natura cuiusq; rei esse dicebatur. Disserentias igitur fortasse dicit non eas solas, quae habentur in proprie dicta substantia, sed qualitates proprias per singula genera , quomodo angulorum expers, circuli est differentia. Circulus enim est figura
anguloruexpers. Primo igitur modo qualitatem su stantiae, ut diximus,differentia dici ait. Secundo quae in Imobilibus habentur. Immobilia vero quae sunt,decla rat, mathematica videlicet. In numeris enim compositus numerus qualis esse dicitur, non simpliciter num
rus, & qui ad unum est. alius enim est quidam simplicuter numerus, alius vero quadratus, aut altera parte longus, aut cubus, siue quadrantalis. Quis autem numerus
non sit ad unum,exponit,dicens: cquorum est imitatio planum ipsum atq; lolidum. Ut igitur planum non est ad unum, siue ex una parte solum continuum, sed in duorum continentium compositione cosistit, solidum in trium, sic in numeris quidam non simplices sunt, sed compositi.hi vero, qui sint, declarat cum ait, qui qu
ties q uanti cuiusmodi su ni plani & alteram parte longi, vel qui quadrati nuncupantur: ut bis duo, vel bis tria, vel ter tria. Atq; huiusmodi quidem sunt, quoties Aphroauper Meta. Κ ε quantu
150쪽
quanti. Alii vero, quot es quanti quoties, quales sunt numeri cubi,seu quadrantales, ut bis duo, quatuor, bis
quatuor, octo. numerus enim octo talis est. Nam bis duo sunt quatuor,bis quatuor octo. Et rursus ter tria nouem,tur nouem,viginti septem. Numerus enim a . solidus est & cubus,quoniam ter tria sunt nouem,ter.'. autem 27. qui rursus proportionem habet cum solido. Porro magnitudines aemulas esse ait numerorum , ceu
numeri priores sint, de omnino quidquid in numero inest praeter quantum,& substantiam naturamq; numeri, numerus qualitas est, substantia enim & quantitates cuiusq; numeri in eo consistit, quod semel simpliciatem; sumatur.siquidem in substantia & quantum numeri octo simplicitcr positum est in eo quod semel accipiatur. Si vero bis tria dicatur, iam non simpli citer ipsus quantum & substatia sumetur: sed cum assectione & qualitate quadam dicetur. Vt enim CPtera,sic numeri,si cum additamento dicatur, cum qualitate qua dam dicentur. differentias autem in numero dicere via detur qualitates in substantia. St. n. sex simpliciter accipiamus hoc numerus est, sin autem sex accipias, ut bis tria, tune cum qualitate dicetur. At, si immobilium dissetentiae sunt alius qualitatis intialectus, quomodo in primo intellectu mentionem de circulo fecit Nam circulus in immobilibus& mathematicis habetur.Nuigitur hoe in loco immobilia vocat non mathematica omnia ,sed numerosi An si de cunctis mathematicis loquitur, illic extrinseciis circuli mentionem fecit, ut in
exemplo disterentiae.Quod si ita est, & illic subitantiae, quae proprie intelligitur,dii crimina dicit : longitudo in
unum, distantia erit numerorum,scilicet si semel accipiatur planum,quoties quantis uolidum, quoties quatis quoties: quorum alteros quadratos vocant, alteros circulos. Tertium qualitatis intellectum affectiones esse ait substantiarum naturalium,quaeq; in motu versantur. substantiae nanque naturales materialesq; sunt motu agitamur: quas a mathematicis distinxit , propterea ut mathematicae imobiles sunr, quas porro affectiones vocet mobilium substantiarum per exempla declarat, ac in uniuersum eas corporum naturalium affectiones de qualitates esse ait, quae disserenti e sunt, quibus corpora dicuntur alteras i. illud aute est aduertendum grauitatem & leuitatem, qualibus rursus ab Aristotele annumerari,quas tamen paulo ante interea quanta computauerat, quae quia quanti, in eo quod quantum,aflectiones sunt,quanta esse intelligunt.Sed, cum dixisset substantiarum mobilium assectiones qualitates esse,his virtutes adiunxit uitiaq;, & omnino bonum & malum,quae neque corporum affectiones, neque huiusmodi qualitates sunt,ut per eas fiat alteratio.
sed prς dictos qualitatis intellectus expones, ait, quale igitur modis sere dici duobus pol, de horii uno pcipuo
maximeὶ in quossu sunt differentiae.hanc.n. prima qualitate esse ait.Nam,cu eateris generibus suta prior sit, eiscitur,ut quae substantiae per se adsunt, priora re liquis habeantur. limsi aut sunt driae, quas ite qualitates esse ait.Qualitatem porro,quae in numeris habetur, partim esse ait eius quae per disserentias accipitur. Nam ct illa disserentia qdam est lusarum,scet non earu,que
mouentur,ves non qua mouentur, si numerus sit quarumpiam naturarum ac mobili si lubarum, quae in numerabilibus habentur,quae licet numerabiles sint, non triqua subae mobiles sunt, hac ipsis ditae tales adsunt. sed quatenus sunt numerus, ut si quis numerus , ut si qs numerabilia parfm In numero plano, partim in solido esse diceret. Itaq; unus qualitatis modus esse posiquo differentiae substarum,tum mobilium, tum immobiliu qualitates esse intelliguntur. Mathematica enim subas nuncupare consueuit. Quamquam in primo i tellectu disserentias significare pol communiter Dium, quae mouentur,non solum subarum, partesq; illaru dirucere mathematicorum ae immobilium differetias,quatenus horum inter ipsa differentias in his est. In secum do modo qualitatis sunt affectiones substantiarum mobilium, quibus affectionibus ipsae substantiae moueri, ac naturales esse dicuntur. Sed his affectionibus, Per quas alterationes sunt,motuum differentias adiungit. Differentias autem motuu appellat alterationem,
accretionem,imminutionem,atq; lationem, aut certe
potentias, per quas motus loci discrimina corporibus naturalibus contingunt, quae quidem sunt grauitas Scleuitas:uel omnis motus discrimina,& se habitus appellaret qualitates,quoniam ab habitum disserentiis motuum discrimina manant.Quod autem in hunc sensum
dixerit,docet uirtutum mentione,cum ait. Virtus aut si & vitium quaeda est affectuum pars,differen tias. n.m
tus operationisue significat. sibus verbis habitus subesse docet qualitatibus,quasi allectionibus dictis. Vi tutem autem & vitium motuum de actionum discrimina significare idcirco ait, qm si mouentur,pro suis vir tutibus & vitiis essiciunt,& patiuntur: recte, aut perperam. Etenim bonum est quod recte moueri pot,malum vicissim quod perpera. Nam motus Fin recte &perperam inest iis,qui huiusmodi habitus habent, habitus autem causae.sed in rebus potit simum animatis bonum&malum qualitatem significare ait. Neq;.n.GEbonum qualitas est,cum ipsum in decem generibus habeatur. & horum maxime idest, alatorum in iis quaei habent electionem idest, in hominibus.Est autem bonum & malum,aiatorum & electionem habentium virtus atq; vitium,quae bonorum maximet qualitate sunt. Caeterum omnes qualitatis species, quas posuit in prae dicamentis,assectionibus seu passionibus sm huc qualitatis intellectum subiicere videt,excepta specie, quaesis aptitudinem ac potentiam dicitur, de hac.n .mentionem nullam facit, nisi hanc motuu differentiis annumerare velis, hoc est, iis a quibus motuum disserentiae proficiscuntur. Nam quemadmodum pro habitibus diuersi motus eduntur,sic etiam pro potentiis & aptitu. dinibus ipsarumq; disierentiis, ita ut Drorsus habitus di potentiae, praeterea qualitates passiuae sin q; qua litari lubiiciantur,quae in assectionibus mobilium subristantiarum intelligitur . aut certe figurae ad superiores qualitatis intellectum reseruntur.Neque enim triangulus aequilaterus motum quasi actionem quandam, aut
opus huiusmodi trianguli significat, sed discrimen inter se,& Scalenum atque Isose lem, ut ipse hominis exemplo docuit. Rogati enim quale animal homo sit, respondere possumus, pedestre.Sic de aequilateroquelis triangulus sit interrogati, aequilaterus respondemus. Ad aliquid alia dicuntur, ut duplum ad dimidiam, O triplum ad tertiam partem, O omnino multiplex ad submultiplex, excedens ad id, quia exceditur. Alia vicombustiuum adco bustibile, o diui iuum ad diuisidiale que o no activum ad ipsum passivum. Ama vi mensurabile ad mensuram, scibile a cientiam, oesensibite adsensum. Atque prima quidem per numerum dico
turAut simpliciternat de tute adi os u ad rium, veluti duplum