장음표시 사용
181쪽
specta, atque enucleatius examinata, purum putunt fatalitiinim libertatis larva personatum animo intelli- sunt, ut honesti homines audiant 'ὶ. Eqs, vel ab ipso quaestionis limine, atque nominis definitio. te fa-hile agnosces. Si libertatis notionem a philosophis, &aphid di varios auctores quaeras; magnum idearum dissidium demiraberis. Qui libertatem , potentiam faciendi, quod placuerit, definiunt; eam notionem itatuunt, quam omnes fatalistae calculis suis confirmabunt. Ad verum I dc proprium libertatis sensum deveniendum
est , ad indifferentiam , dc activam insimul eligendi cnergiam: si ad eiusnodi definitionis sensum fusius iam
explicatum omnes auctorum definitiones adducamus ;tum vero, quantum ii a vera libertatis notione di
rya. Illud ego nullius plane momenti rem esse existimo, libera ne dici pol iit, atque debeat voluntas , an homini tantum, non vero Voluntati ea denominatio conveniat. Secundum G tum perinde sane est , voluntatem dicere liberam, atque virtutem nuncupare quadratam : id nominis hornini, hoc est, principio agenti, non voluntati, purae scilicet potentiae tantum concedit. Dummodo veram libertatem admittas; eam homini, an etiam voluntati tribuas, per me licet :communem tamen loquendi modum teneamus.793. Huc usque Μetaph ci Philosophi provincia in re praesenti extenditur : libertatem ailstruere 3c Meta- physicae, & Ethicae communia existunt confinia: quae ad stabilitam libertatem consequuntur quaestimes, uniuersarri motum doctrinam continentes, ad Ethicam , seu morum scientiam speAant, illamque componunt . Si nulla esset in humana specie volendi, atque agendi libertas; si fatali necessitate humana etiam omniaquerent, & alia ex aliis inevitabili mechanismo consequerentur; quisnam tum esset humanorum morum, virtutis dc vitii; boni dc mali moralis status, atque conspe-
182쪽
smyus λ Quid tum vero humanae leges quid naturae atque gentium iura; quid praemia , atque supplicia pro legum observantia. delictis infligenda λ Quid rei cri- na , scelera , malum morale sed haec omnia , atque infinita alia eiusdem argumenti capita ad Ethicam
spectantia modo praetermittamuS. 79 . Ut propria duo capita in hae adnotatione relata e 1ediam , nihil immorandum censeo. .id nostra hominum voluntas, quaenam eius indoles existat, intima conscientia agnoscimus , meliusque rem i psam introspicimus , quam verbis tradere valeamus . Nostrorum enim vero voluntatis actuum indolem intuitione cominstimus e experimentales . autem hasce, atque origi inles ideas hoc modo partas, belle quidem nobis, aegre aliis loquimur . Primum igitur hoc quaestionis caput
circa humanae voluntatis notionem conscientia nostra demonstrat . Voluntatem praeterea nostram ab anima
non distii imi , sed ipsam plane esse animae substantiam , manifesta evincit ratio . Spiritus cogitantis simplicitas superius demonstrata omnem ab animabus humanis eompositioncm excludit. Sua haec est animae indoles, atque simplex energia cogitare, velle, recomdari, memo; ia scilicet, imi lectus voluntas. Rem jam supra de intellectu animadversam voluntati pariter convenire , evidens per se existit. 793. Quid vero sint voluntatis actus, caput alterum est brevi annotatione expediendum. Duo hoe n mine intelligi possunt. I. Quid rei sunt nostri illi v luntatis actus, de quorum existentia conscii adeo vivisinus, ut nullam de iis dubitationem serre possimus taliquaene absolutae, & novae res ii actus existunt, quas
anima nossra propri et genio, atque activitate creet: an potius animae tantum assectiones , aut modi ex, si unt, quos quidem anima ob nativam suam energiam in se se emcere possit λ 2. Quaeumque tamen ratione
res sit, qualis 3c quid rei est ciusmodi modificationum ratio, modus, explicatio, inductio λ Quid rei est nostrum velle, & nolle quonam modo nostrum hoc velle.in anima gignitur, aut explicatur λ Primum ex superiori lectione paucis verbis expedimus. Tota crea turarum , seu lacundarum causiarum activitas ad veram aliquam novamque rem producendam, ac eκ ni
hilo extrahendam non extendi, sed in modorum tan pummodo productione totam impena
183쪽
helmu . Eo sane pacto idear nostrae, caeterique naen iis actus ab animae energia eliciuntur . Spiritualis ideas noli ras producendi modus superiora lectione expolitus, ad voluntatem pariter spectati Voluntatis , fie ut re rationis, actus in ipsiu met animae molificationibus
conlistunt: eadem ratione haec omnia explicantur .
Duplici potissimum modo hominum anima vim suam emeteridi exerit , cogitando, ἐκ volendo: primum quidem , nativum tuum lumen explicando, se se, ek o lecta illuminando; secundum vero in illuminata obiecta se se eonvertendo, aut ab iis se se avertendo agit. Si primum; ita dc secundum sola activa se se
modificandi energia peragitur . Unum hoc ex iis deducimus , humanae voluntatis actus esse spirituales tam tum cogitantis, & se id illuminantis animae affectio nes .i Phylicam earum affectionum productionem, quod Erat secundum, Abaritas statim disputabo .
actuu:n anae'sis , in oles , oraeo statuitur , πρ flee Humbratur . 96. Non melius ego in humanae voluntatis eiusque actuum cognitionem pervenire pollie existimo , quam si humanae appetitionis , eiusque actuuin analysim instituam ι Humani spiritus indolem rimando , duplicem in illo virtutem intima conscientia deprehendo , percipere, & appetere. Duplex haec virtus duo actuum ordines sibi semper respondentes constituit: seu potius simplex ille spiritus, potissima mei ipsis pars, e)us est Indolis, ut in obiecta duplici potissimum modo sera tur, quos perc*ere, ee a Petere nuncupamus . .idquid inter primum impresectili mum sensum, &clarissimam mentis evidentiam intercedit, percitere est , ad percipiendi facultatem pertinetr multiplexque actuum spe- cins; & latissima inter actus iplos diversias primo hoc ordine cxistunt. Ab infima materialium rerum appetitione , quae terrena tantum sapit, ad purissimum usque & 1 pirituale velle S amorem posterior faculta, extenditur, quidquid inter hosce terminos est, com prehendit & infinitam etiam actuum divertitatem
atque multitudinem secunda haec animae facultas elicit
184쪽
97. Prima animae facultas sensum, & cogitati Ihem ; secunda appetere, & velle, seu appetitum semissium, dc appetitum rationis complectuntur: sibi haec mutuo respondent . Perceptionem per sensus habitam, quam generali nomine sensum dicimus , appetitus sen- sibilis subsequitur: cogitationi purum velle respondet. eanique semper comitatur: niviusque est in una serie actus , cui alius in alia non respondeat necessarius ,
aut liber. Quotiescumque mens numana sentit, aliquem appetstionis actum circa perceptum obiectum
elicit; physica aliqua in anima gignitur desectatio
mersio, amplexio, aut alius ex innumeris aliis actibus, quos generali sensibilis appetitionis vocabulo signiscamus t propria enim nomina, quibus intimi nostri sensus designentur, in universis linguis desideram tur ). similiter quemcumque rationis inum mens. esse eiat , quodcumque obiectum cogitet; aliquis etiam sv lequitur, aut subsequi potest in voluntate actus . ph
ficum , atque mechanicum humani corporis statum e ternorum objectorum actiones, dc praesentem humana' rum animarum conditionem haec omnia ponunt, &conseqnuntur, Re evolvamUS. 798. Ante omnem animae sensum, atque appetitioqnem physicus corporis mechanisi pus & vires ' agunt , naturales motus in corpore peraguntur , sanguis Cir'
culatur, secretiones fiunt, fluida functiones suas exercent , elateria φxplicantur, externa etiam ob tecta multiplici ratione in corporis ipsius partes , in fluida dc solida, in cerebrum, cor, nervos, musculos agunt, illa mechanicis viribus ad se impellunt , aut repellunt , explicant, contrahunt. Ex harum caussarum dc intimi mechanismi beneficio nutritio, circulatio, & quam-ἱlurimi etiam motus citra animae cognitionem , sed olis mechanicis Viribus exercentur. Aliqua ergo sunt pbiecta , quihus trahimur: ab aliis vero repellimur , pro varia spirituum , fluidorum, aliorumque corporum , dc ranam, quibus componuntur , particularum
figura, subtilitate, densitate, actione, mixtione , dc intensitate. Alia quidem in sanguinem, alia in bilem,
melancholiam , .egete os humores agunt , haec quidem accelerant, alia retardant. Iis quidem corporum ci cumstantium in nos actionibus tremimus , ad saltum citamur , rapimur . Sunt, quibus prope nos agenti bus, torpescimus, sedamur, contristamur, in lacrimas
185쪽
Θlvimur. Alia quidem in corpotissimum agunt, cunnfibris consonant: cerebrum alia excitant, caeteris partibus parcunt , aut non nisi levissime excistat . In nita vero est in hisce omnibus catularum actionibus , viribus , intensitate, & modo varietas . Haec quidem omnia saepissime in humano corpore sine viis tentu , aut appetitione peragi, sensius atque appetitiones praecedere , nullus dubitat, qui in iram non ignoreti, &illa Iegat, quae nos viventium Phiscam, sonum, vim electri Carra , muneticam , & alia argumenta explicando disputavimus . Amones , Vires, & phaenomena soni, taxantulae, sermentationum, quae in hominibus omnium 1ensuum expertibus , somnambalis, delirantibus, furi 1is , qLiantumvis invitis, animadvertimus, & milis
hujusmodi alia nullum de hisce dubitandi locum permittunt . Rursus cum haec sensuin omnem praecedant, sunt effastas, & phaenomena pure mechanica ; neque1cnsus, neque appetitio, aut DTiones acii mae ista existunt . Sensus tamen appetitiones, & passiones excitant , physka illa caussa existunt , eosque animae actus, & 'habitudines, cum postea fiunt, comitantur , atque cx parte efficiunt 799. Post haec mechanica eIicitur in anima sensus; qui sane ab externorum objectorum actione, corporis humani temperamento, mechanismo, & statu ex parte pendet, ut in Physica probavimus . Sensum. Vem c mitatur, aut subsequitur semper appetitus. Rem enim. percipi, quin obiectum in nos agat, atque anima sensum illum appronet, aut rejiciat, pol sibile non apparet haec enim animae libertatem praecedunt ; nulla hie indifferentia deprehenditur. 8oo. In sensu duo semper interveniunt: externi o jecti , atque humani corporis actio , dc actas mentis percipientis a materiali illa actione pendens. Primum quidem totum est mechanicum; secundum vero est. Obscura mentis radiatio ab impressione dependens. In a petitu sit militer duo it . meditando invenimus ; mechanisinum scilicat partium humani corporis superias indicat tura, & peculiarem illum animae actum , quem generali quidem nomine appetit onem, peculiaribus vinro gaudii , laetitiae, tristitiae, aversionis, con sonis, horroris , aliisque vocabulis significamus. 8or. Duo haec , materialis scilicet in corpore m chanismus, vires, actio, effectus, ct animae actus --
186쪽
chanismo respondens ad majorem , & maiorem ito tensionem in utroque casu fradatim crescunt , ctn tenduntur , atque per eosdem pariter gradus de crescunt , remittuntur . Circa mechanicas vires , Sobiectorum in corpus nostrum actiones facile haec imtensio concipitur e quod vero mentem attinet , rei
ideam tibi comparabis , si superiorem lectionem mediteris.
8oet. Si te ipsum inspicias , dc mente a terrenis hisce omnibus distracta comi pleris ; quae hucusque dixi, ipse etiam eonfirmabis. Ex iis vero seouentia profluunt . I. Duplex haec actuum series in animato tantum corpore fiunt: a duplici scilicet sente haec omnia derivantur , mechanicis nimirum impresmonibus in o ganico nostro corpore factis, dc innata animae in compore hospitantis virtute. Corpus sine anima quidquid est mechanici in sensit , dc appetitu peragere potest'; omnis tamen sensus, 3c appetitus est incapax . An ma a corpore sepatata, nihil iam ope corporis , nihil αediis corporeis organis emcietur. Cogitabit illa quidem , aliosque actus alia, dc alia ratione eliciet, de quibus claram non habcmus ideam: sentire tamen , dc appetere viVentis, ex anima, dc corpore constantis privilegium est. 8or. II. Intensioni actionis in corpore nostro impressae actus etiam ab anima eliciti respondet intensio, si caetera sunt paria'. Intcnsiorem atrae bilis commotic item, ec in delicatis bbris morsum vividior in animo rabiei sensus , & a praesente ilia morsus caussa meI so consequitur . Prima intensio ex duobus capitibus Variatur, augetur, diminuitur, ex obiectorum stilicet actione , seu viribus, ct ex recipientis corporis, seu
organi temperamento, textura, atque praesenti flatu.
Facilius enim vero atque prosundius in subtiliori sec delicatioribus organis, quam in durioribus, dc caliciis partibus vis eadcm imprimitur, maioremque edit effectum . Ad majorem hanc essectus intensi mem , - - Jor etiam atque vividior actos intensio in anima CC sequitur : ad profundiorem istum , di in delicatiori parte impressionem vividior in anima assectio expli . - 8 . III. Iam semus , quain rapi et idus furit in r,tione composita ex intensione usta uis mechanicae, di ex intensione, seu vivacitase tinctius. vero ii pa
187쪽
'humanarum passionum varietas non modo in diversis hominibus , sed in uno etiam eodemque homine Opi sinem ducit, atque explicatur. Quae iam in tanta hominum multitudine passionum, ' attinuum, tensuum diversitas Θ quin immo citi eodem stepissime homine pro temporum, atque obiectorum divers:tate, & vicissitudine aliae aliis succedunt passiones, appetitus, setis nudis crimina. Totius rei caussam in allatis principiis , eorumque u rictate , es combinatione multiplici de .
8os. IV. Neque in sensu, neque in puro hoe sens- bili appetitu hoc usque explicatis ulla est libertas .
Quod 1entiamus, necessaria est exobjediorum actione, antruar indole , atque praesenti uuionis statu consequentia : pari vero necessitate ex se su nascitur in anima delectatio , aut avγrsio, atque eκ b Moruin tu 136suNer ssione consequitur sonsus. Haec est physicae unio- nis, e& commercii coissequentia. Libertas ad nobili rem alium agendi ia odum . qui primum hunc subiequitur , omnino P rtinet . Humanae igitur passiones nos mechaniae mbvent: dc :i alius non esset in nobis agendi modiis. sia animum inflecteddi ratIo : Ou1- quisque hominum vehementiori . qua alliceretur, aut traheretur. passioni necesIaxjo morem gereret : atque hic brutorum animalium castis est : s asuum sempera tionibus du ta eo necessitate fluatur , unde veli mentius trahit Obectum. lis assii sularemur etiam homines; liis mechanicis hisce actionibus, & sensibilibus
animae actibus aliud in mente inmen, clariores radiutiones succederent. quibus materiali obieelorum actioci resistere possumus. 8o6. V. Clarescens sensim sit contatio . vel salica a Iensu paulatii a clarescente ad cogitationem devent mus a ab imperfectioribus ad perΘctiora obscurioribus in mente scintillationibus clarior sita ces it lux quas alio modo a mente explicatur , explicata vero alio modo animum movet. Anima, quae sensibilem per -ptionem non itisi excitata elicit, post hujusmo j per- eptiones ex suomet scindo circa 1ensuum gesMn ob iζ- ta 'sese illuminat. EX Nicat, irradiat, atque irr u i Ubin , dc ill immando asticitur: hoc eadem ilia obiecta, aditones, modos, plur)que alia ex se cogitat , activa natam luminis expljcatione yidet. Prioribus il-- se Iustulis, &, si mavis, atque ita loqui fas est, iubi
188쪽
3iabGbtinuo ardori pura lux, atque splendor paula fimb1uccedit, nitidiori ex sonte, aut puriori salte modo emanatis . Duplex igitur est in mente lumen percipian di; senstrum primum , cogi rationis aliud . Forsitan prius in pnesenti gatu secundum semperi comitatur :sed cum . in knitos. si te inten imis , atque claritatis gradus Istrumque babeat ; magno sane graduum discri mine Munt . Eli, eum solo sensu dammur: QIa λω fata ratio , & purum: mentis spirituale lumen nos ali-Quando illuminat, quin aliquid interea a sensu pati
mur , aut alliciamur : simul ut pharii dum utrumque agid. Multoties. etiam fit, ni licet utro ue simul in do percipiamus , prae magno tamen intensionis discrimine , Uno tantum agamus , nihil aliud mentem divertat. Te ipium , qtueso, expende, mundinet & sentire, & cogitaso penitius cosita: aliud nisi fallor, dehisce humanae mitis latebris non pronuntiabis. D7. VI. Qinod de prima illa actuum mentis nostrae
classe observatio atque instituta ana sis nos docet de secunda etiam animae facultate, alimue actuum ordine ediscimus. Sicut clarescens sensus cogitatio tan-dsm evadit; ita animae appetitiones sensim & sensim clarescentes inperfectiores alios animae actus deveniunt, ut cogitationibus respondent, & voirtiones exi stunt. Pqst sensum , aut una etiam cum sensu ea in anima affectio emanat, quam appetitionem nuncupamuS sic sis. gradatim clarescente & in cogitationes sensim degenerante , etiam. clarescit, & explicatur illa alia animae affectio, qua objectum volumus, aut nolumus , & in puras tandem volitiones, & nolitiones deveni
ΥΟ8. VII Sensus ex machanica actione , atque exspitituali animae Scacia pendens , animam ad appet tionem , ad actum scilicet ex mechanisino. etiam , dc smili alia animae virtute profluentem mmet. Claro stentis sensus pars mechanica leniim .nguescit , miror semper & minor evadit, quoad spirituale cogit tionis lumen. adeo praevaleat , di hebescentis. Μechanismi sensum vivacitate sua adeo obscuret Vi. myoturn demum rationis , seu cogitationis lumine mens agat . Interim tamen secundum eos omnes mechatus mi , clarioris &clarioris rationis gradus animam temper ad obiectum actibus similibus prosequendum, aut ι ejicien8um movet . Anima igitur mechanisino , &
189쪽
parceptione sentiens ad appetitionem utroque ex ca pite nectitur: anima solo cogitationis lumine irradians,
Ie se explicans, & assiciens, se ipsam non mechanica amplius actione, ita spirituali tantum radiatione ill
minat , illuminando movet. 8o9. Ex hac animae nostrae actuum analysi plurima consequuntur usu ipsis probata , & analvsim eandem confirmantia . I. Solo interdum mechanismo sine semiti, sine appetitione agimus, seu potius agimur: so nonnumqgam cogitatiqne percipimus: utroque ut plurimum modo in praetenti vita agimus , percipimus , vivimus . Primum in iis visitur , quae dormientes , mentis & sensus impotes agimus, aut in nobis interea
aguntur. Somnambuli hominis motus, aegrotus mentis impotens, tarantula morsus solo mechanis no saltat, nutri tyr, respirat, membra contorquet. Eo etiam
spectat quidquid inconsiderate, menteque alio penitus distracta agimus Secundum in pura mentis contem platione locum habet . Nemo hominum est , cuius mens eo aliquando non devenerit , ut a rebus circa se positis penitus abstracta, nihilque plane animadvertens , in idea inadam contemplanda, & enucleanda non inhaereat . Tertium omnium fere humanarum a monum proprium est. 8ro. II. Appetitionis actus, inseriores aut sublimi res sint , alios alterius seriei actus sensus aut cogitationes sibi in altera mentis actuum serie respondentes
semper ponunt Sensibilis scilicet appetitio delectatio , aut aversio sensibilem perceptionem , seu semsum ς volitiones vero cositationem : sensum appetitio , hoc est , complacens, aut displicens perceptio; cogitationem voluntas sequitur . Si rem spiritualem sensus nostros fugientem materiali rudique exemplo imperferussime adumbrare licet : mechanicam mam tum attractionem , & repulsionem in memoriam νο-cemus . In 'aiescentem magnetem vis attrahens serri agat : ad huiusce virtutis veluti ictum motus illico ,
tremor, conversio, attractio, fuga consequitur. Μ
terialis ille ictus spiritualem animae sensium minime mechanicum rcfert ; caetera primum illum ictum consequentia diversos appetitionum actus ex sensu deri
vatos aliqua ratione adumbrant. Hoc tamen compa
190쪽
'hanicis hisce rebus distent , satis hi usque ex tui
8 D. II. Excitationes, aut vires appetitionum , at que volitionum sunt in ratione perceptionum, α qui
bus pendent , & fluunt . Quamdiu 1olo machanismo
agimur ἔ quamdiu etiant mechanica principia praevam leni ; necessarii plane sunt motus omnes, atque appetitiones ab huiusmodi principiis elieitae: omnes igitur appetitiones humanae . sensu tantummodo effluentes, omnia a physico passionum prineipio meelianico ire tumultu emanantia, omnia , quae spirituale cogitationis lumen , mentis cognitionem, seu advertemtiam praecedunt, necessitate fiunt, necessaria existunt, neque hominibus viliti verti pollunt. Cum vero , aut sola ratione, seu cogitantis mentis lumine animus noster flectitur , mechanisimus vero aut omnino deest , aut impediri a clariori lumine potest; tum vero Prin cipium ex genere suo necessarium non adest; omnisque actio volintatis a cogitanti hoc principio emanans
aut producta non probatur amplius necessaria, sed libere a cogitanti prinei pio esse poterit e Quaestionem hic ego fusius statim discutiendam tantum attingo, it
itaque tantummodo noto, pollea probatur huma nam libertatem ex data hucusque humanae voluntatis
analysi fluere , quod non leviter analysim eamdem confirmat . Ex genere suo , dixi ut illud etiam innuerem , quod verissimum est , id tandem esse posse spirituale emitationis lumen , & vividiim adeo in mente splendorem , ut intelligendi vis ad volendum
etiam animum trahat , unaquo ex altera necessario tonsequatur assectio . Atque hic sane Beatorum, Deum
elare cognoscontium, humanae animae a corpore sepa-
'tatae rasus existit. 812. IV. Et hinc iam quid, dc qui voluntatis actus existant , omnino patet k quam quidem nobis tertio loco proposuimus solvendam quaestionem , Quid rei
sint humanas appetentis voluntatis actus , appetitiones , aut Volitiones, satis ex iis statuitur , atque i telligitur, quae de mentis actibus disserentes stabiliv mus. Eadem plane est animae intelligentis, atque volentis efficacia. Novas ego qualitates absolutas , DO Vas reculas non agnosco . Nullus est, qui earum rum ideam habeat, aut existentiam probet meras t ninrae affectiones in hiice omnibus agnosco'. Iis πω