장음표시 사용
71쪽
uero factum iri est hominis habere uirtutes. uerum non potest homo uirtutes possidere nis prius homo fiat: homo igitur uirtutum posses ionis graua, sed non uirtutes hominis . quapropter&melior, qui uirtutes possedit, homo homine, qui sine his est. non enim fiunt uirtutes. non enim eas ueluti praedium,uel mancipium, uel domum acquirimus: sed uniuscuius uiri tum generatio est in ipsarum possessione. si uero ipsarum generatio est in possessione , 5e i sesse in hoc est: est autem finis nobis ipsarum possinio: erunt & uirtutes nostrum fines , nosq; Myrum gratia . quocirca εἰ nobis meliores uirtutes, propterea quod εc nostrum finis in uirtutum praesentia, Sc possessione.
Quod non multipliciter ipsum in illim, quon m o vi, G per ignorantiam.
Caput undecimum. IV EMADMODUM non dicitur animal multipliciter, quoniam iblud quidem ipsius rationale . hoc uero irrationale: sed nes uitium multipliciter. quia illud quidem per excessum, hoc uero per desectum pariter ne* inuitum multipliciter, quia illud quidem vi, hoc uero per ignorationem: partes enim,uel species inviti hae. Si uero non multipliciter ipsum inuitum, nes propter hoc item calumniam pateretur locus uolens, si contrariorum alterum multipliciter, te alterum multipli/citer: non multipliciter autem uoluntatium , inuito ipsi contrario multipliciter exsto. nes
enim uitium multipliciter, quoniam illud quidem est in excessu, hoc uero in desectiar genus enim quoddam ipsum uitium est in speciebus, excessu inquam,& descetu. 6c quemadmodum uitium quidem utrun*, εἰ quod in excessu, εἰ quod in descistu: non tamen de uirtus iam duplex,utra p uitiorum propria quaedam opposita: non enim sufficit uirtuti non esse in excessu, aut rursus non esse in desectu: sed opus est, si sutura sit uirtus, in neutro esse ipsorum: γ sc dcinuitum in utriuis eorum, in quibus inuito est esse,oppositione simul esse habet. oportet enim uoluntarie aliquid agentem in seipso eorum, quae aguntur, principium habere, atq; etiam sin/gula cognoscere: quorum, tum id quidem, quod ui, tum uero hoc, quod per ignorantiam destructuum est. quocirca simul utrisy inuiti partibus opponitur uoluntarium, cum ills una
existere non possint. non enim possibile est ut aliquid agentem, aut patientem, Se ignorantem singula peccare . nihil enim ad inuite agendum eos, qui ab aliquibus coguntur, conseri singuν Iarium ignorantia, uel cognitio. Non interimitur autem locus, mi ob hoc, quia amare qui/dem multipliciter dicatur, odio uem habere ipsi contrarium existens non etiam multipliciter dicatur. Si enim esset odio habere cuicun* amare contrarium, nec diceretur multipliciter, interimeretur uticy locus: si uem ipsum odio habere soli amare, quod est secundum affectionem contrarium est, non item εἰ ipsi amare, quod est per osculum, locus non patitur calumniam. tunc enim calumniam pateretur, sicum cuicunq; , quod significatur ab eo, quod multiplicitet dicitur . esset aliquid contrarium, non diceretur etiam ipsum multipliciter. albo enim multiplis citer dicto nigrum contrarium multipliciter dicitur: quoniam omnibus, quae ab albo significantur.contrarium est retenim albo, quod in colore. 5c quod in uoce,nigrum contrarium . quod si sesum esset alterii rum contrarium, nes ipsum multipliciter diceretur.
Τextus cuiusdam exposuio ex Tertio Ethicorum ad Nicomachum Aristotelis .
Caput duodecimum . DETUR itas uiolentum esse, cuius est principium soris, nihil conserente illa, cui uis est illata. Quod illud, in quod nihil confert agens, aut patiens,disiit in antecedentibus pro eo, quod est, ille, cui uis est illata, per id, quod nune dictum est ostendidit cum mutasset, amplius Gesser,nihil conserente agente, aut pat iente, sed pm his dixisset, illo, cui uis est illata: aliquando enim agere di/cimus, aliquando pati e etenim ille, cui uis est illata, egit, & ui passus est, dicimus. principium autem dicit esse foris in illis quibus uis insertur, essestiuum: finalis enim causa, α cuius gratia soris existens est in omnibus, quae aguntur: siquidem omne agens agendi gratia, quod agit, quod est extra ipsum. Praeterea, nem erit in his, qui ui aliquid agunt, aut patiuntur,finalis taura . non enim ille, cui uis ab aliquo insertur, finem aliquem sibi propositum habet, cuius gratia,
72쪽
LIBER QUARTV sis inserente uim cogitur . uim enim alicui inferenti, & hoc agenti finis aliquis propositus est, de propter illum huic uim insere, ipsi uero nullus. uiolenta uero patientes sunt, extra quoSest effectuum principium, nihil in id, quod fit, conserente eo , qui patitur, Bd coagente: ut ostendidit fieri in nauigantibus, cum a spiritu aliquo impulsi suerint: dc ab his, qui domini sun deuictos p ducunt quacump eis uitum fuerit. non autem, si quis coaetiis ab aliquo moue/re instrumentalium particularum aliquam motu aliquo conserente ad id, quod ut fit, iam hoc conferet ad id, quod ut fit. non enim si quis ab aliquo impulsus, crura mouens, in aliquem in cideret, aut aliquid dei daret, iam diceretur ad id, quod fit, conferre . sed siquidem proprio impulsu , atq; proposito hoc aget, iam uligi conseret. si uero per assuetam aliquam naturalem p urium translationem movemur,non item: quod dixit Aristoteles per id, Etenim principium mouendi instrumentales partes in huiuscemodi actionibus in ipso est . qui enim onera ex nauisuupsius manibus in mare propter periculum proiicit, non quia manus mouet, libens facit, sed quia praeeligens hoc agere, ita id agit. non item & qui propter uoluptatem agunt, ut: quoniam ipsi, quae agunt, propter uoluptatem agunt, sed non soris esticiens ipsum habent: iucundum enim tanquam finis, de intentio causa est, sed non ut emciens.
Quod propria sit voluptas actioni, in qua D. Caput decimumtertium.
Uod propria est uoluptas aetioni, in qua sit: dc non est uoluptas omnis eiusdem
speciei, numero solo alia ab alia differens, uoluptatum uero essestiua disserunt: sed uoluptates similiter etiam inter se differunt, ueluti de ipsarum effectiva, aper stissime ostendidit Aristoteles, ostendendo proprias actiones, in quibus fiunt uo luptates, actiones, in quibus fiunt, adaugere. uoluptas enim in exercendo Geo/metriam adtiones geometricas adauget, de in exercendo cytharam cytharisticas, tanquam habentes ad ipsas proprietat , interstq; disserentes, pariter ac aetiones, in quibus sunt. Si enim eae dem suissent uoluptates, non illa quidem illas, haec uero has actiones adauxisset. Quibus enim propositum est pecunias accumulare, quibus actionibus hoc eis adesse posse opinantur, has a gunt, Sc quibus magis, magis: tanquam quod unum, idemq, aliquid a diuersis utionibus ac quiratur. quapropter ipsi propter diuersa pecunias acquirunt, Sc non magis propter taec quam . propter illa, quae opes, Gutiasq, comparandi uim habent. In uoluptatibus uero non ita. non enim, ut ab omnibus uoluptatis effectuis, eadem adueniente uoluptate, per quae maxime fit, haec quaerunt: sed ueluti aliis existentibus iis, quae in diuersis actionibus fiunt, eas, qus in his fiunt, expetunt, molestasq; habent, ec aegreserunt actiones, uoluptatesq; ipsos ab hisce actioni/hus abducentes: tanquam uoluptates sibi pmpositas impedientes. quia actiones, in q uibus ibunt, impediant: corrumpunt enim se mutuo, quemadmodum actiones, in quibus uolupta/tes, ita quos de uoluptates, quae in ipsis. Atqui si essent eiusdem speciei uoluptates omnes tactionesq, expeteremus gratia uoluptatum, essent quam maxime expetendae actiones, quae mamme uoluptatem efficiunt. si uero non ab ea, quae fit, uoluptate ipsas ciscientes actiones , sed econtrario ab actionibus uoluptates iudicamus, ne* p ter uoluptates aetiones expetendae e runt, ne peiusdem speciei inter se erunt. Praeterea,ti quod facimus, in quibus dolore afficimuriationibus, ab operando enim eas des stimus hoc in ipsis facimus, quando quibusdam aliis delectamur actionibus, perspicuum mprias esse estionibus illas, quae in his fiunt, uoluptates. Insuper, si temperatis turpes aetiones dolorem asserunt, uoluptatem uero temperatae, at* ho nestae, intemperans uero Opposito modo, non erunt quae a turpibus eiusdem speciei cum his, quae ab honestis. Non simile est hoc in pecuniis: non enim prudentibus, dc temperatis lenoctinia paupertatis causa, intemperatis uero opulentiae, sed etiam temperatis eiusdem opulentis causa essent, si ipsa exercere perferrent. in uoluptatibus enim non solum turpes actiones sunt fugiendae: sed etiam praeter hoc,quod nullam ipsis afferant uoluptatem ipsis etiam doloris sunt cauta.
Quo pacto dei detur esse aliquod medium uoluptatis, o doloris. Caput decum quartum.
JU O pacto, si uoluptas amo est habitus secundum naturam non impeditus, ut V . ---α dixit in septuno Ethicorum ad Nicomachum, quae uero impediuntur molestae, poterit a uoluptate doloris tarentia separari s in quibus enim aetionibus erit ne pilenim in non impeditis, ne* in eis, quas agimus impediti. Eadem uero difficubin sequetur etiam ad dicta ab eo in ultimo de uoluptate , per ea quae dicit.
73쪽
DIFFICULTATUM, ET SOLUTIONUM' Sensu uero omni erga sensibile operante, persecte uero recte disposito ad optimum eorum , quae illi subiiciuntur: talis enim maxime esse uidetur persccta actio. Ipsam uero dicere agere, aut id,' inquo est nihil disserat . in unoquo* uero optima est actio optime dispositi ad optimum eo/rum.quae sub ipsa: haec enim persectissima etit, dc iucundissmaa: in omni enim sensu est uo/luptas: similiter autem dc discursu, εἰ contemplatione: iucundissima autem quae persectissima: persectissima uero ea, quae bene se habentis erga studiosistimum eorum, quae sub ipsa. etenim ex his de illis, quae ad haec consequenter dicuntur, dubitatio ipsa consistit, ic manet. Atqui uidetur ipss media quaedam esse constitutio uoluptatis, dc doloris. An primo quidem si in a. ctionibus uoluptates, de dolores i rum sensuum, εἰ discursus, dc contemplationis, perspi/cuum quod,cum per haec non operabimur, in neutro horum erimus. Interdum autem nes sibus nem contemplatione operamur, ut in somnis, εἰ ab I somnis quietibus. Praeterea, si in optimis actionibus ipsum iucundisiimum: optimae autem actiones habitu iam optime dispo/storum, cum fiunt circa optima, qua sub eis sunt: perspicuum quod, nisi ambo ita se habe/rent non amplius iucundistimae fierent operationes. cum enim pauca transgressio, S remissio eius ' quod in utro 3 optimum est, fieret, adhuc iucundae manerent, & si non iucundissimae. si uero adhuc magis remitterentur, perspicuum, quod sine uoluptate, at dolore actiones quales sunt quae utilis gratia fiunt uisiones, auditiones,& olfactones.& tactus: sicut custodien/di aliquid, cognoscendi ue gratia perspicuae sunt, quod Dese molestum habent, nes iucun/is dum: ut ipse dixit declarans quales sunt media actiones, per ea, qui apposuit dicens. Quomo- is do igitur nemo continue uoluptatem capit, aut delarigationem c cuncti enim humana neque/unt continue operarimec igitur uoluptas fit,sequitur enim actionem. Quaedam uero delectant, is cum noua sint, posterius uero non similiter propter hoc ipsum . primo enim prouocatur discutius intenseqi agit circa illa, quemadmodum uisu inspicientes: postea uero non fit talis actio, sed neglecta: quocirca de uoluptas hebescit: in talibus enim renusaionibus, neglectisq; aetionubus 6c uoluptatis hebetudinibus quod molestia caret absi uoluptate inuenire licet. Quod autem quaedam sentimus, nem uoluptatem ine F dolorem capientes dixit etiam in Secundo de Anima. De olfactu enim,*olumbili in ipso sermonem habens, dixit. praue enim odorat homo, di nullum sentit odorabilium absq; molesto, aut iucundo. si enim praue, quia sola iucunda re molesta sentit, perspicuum quod in aliis sensibus, quibuS non praue sentimus, sentiemus utim de nec iucunda, nec molesta. Sed si di priuationes propriorum unicuit sensui sensibilium sentimus, perspicuum, quod horum sensus neq; cum uoluptate, ne* cum dolore fiet.
Quod imprudentia horum est ignorantia, quorum prudentia est scientia.
Caput decimumqMntum. I prudentia scientia est agendorum, S non agendorum erit εἰ imprudentia ignorantia eorundem, de imprudentes horum aliquod ignorantes, & circa haec emerititi. si uero hoc, non omnes, qui in aliquo salsum dicunt, eo quod decipiantur imprudentes erunt. non enim Omnis cognitio, deceptio ue est circa agenda, uel non agenda. nem enim huius rei, quod mundus huiusce sit figurae, cognitio, aut
deceptio de agendis est :nes quod ipse sit genitus uel ingenitus: aut finitus uel infinitus: aut tinus uel infiniti: nes quod astrorum numerus uel par uel impar str neq; quod sit ipsus mundi illud qui&m superius, hoc uero inserius: ne F penitus eorum aliquod ,quae ad cognitionem contemplationemq, solam conserunt. sed si est circa haec scientia,estemus uirtutis non autem pridentiae . similiter autem 5c deceptio circa eadem non imprudentia, sed uitium quoddam aliud
Quo pacto, si dolor omnis malum, non etiam voluptas omnis bonum . Caput decimui ex sum . TI dolor omnis malum, contrarium uero dolori uoluptas, quo pacto non etiam ipsa omnis bonum, aut omnis malum siquidem malo contrarium necesse est uesbonum, uel malum esse. siquidem unius specieresset ipsa uoluptas, Omni
esset uel bonum, uel malum. quod si non ita se habet, sed pariter ac adtiones di/ uiditur, in Oibus fit: quae enim in bonis aetionibus fiunt bonae sunt, quae uero in Ragitiosis malae, sicuti & cupiditates et cupiditatum enim, quae quitim bonarum bonae,quae
74쪽
uero turpium mali: nihil uetabit dolori malo existenti contrarias esse uoluptates, illas quidem ut bonas, has uero ut malas: illas quidem, quae cum ratione, te in bonis factas, ut bonas, eas uero, quae meter rationem, & in turpibus factas , ut malas: erat enim malo contrarium, authonum, aut malum: labor uero non omnis malus: qui enim honestorum gratia fit, expeten/dus. fAn oportet pariter Be uoluptatem dicere bonum, de dolorem malum. uoluptatem minae
omnem dicere quis bonum poterit: sed eam quidem dc simpliciter, de natura propria, quae stu/ 'diosorum est: quae enim midiosis bona, 5e mala sui natura huiuscemodi: hanc uero huic ho/num, qui hoc modo se habet, sed non simpliciter bonum. tales sunt improborum uoluptates: illis enim bonae, 6c expetendae, non simpliciter. dc dolom quo*, qui in uere malis fiunt, simpliciter erunt mali, qui uero in non talibus, illis mali: non tamen etiam simpliciter. erit autem quandos 5e bonus in hoc malo, ut in paupertate, de aegritidine: ea enim, quorum studiosus dolorem pemptet, mala.
Sub quo bonorum sit voluptas. Cusit decimumseptimum.
V O N I A M bonorum, aliqua quidem honorabilia, quaedam autem Iau
dabilia, alia uero potentiae, alia utilia, quaesitum est sub quonam horum uolu/ptatem esse oportet. An siquidem omnes bonum, omnesq, eiusdem speciei uoluispiates essent, de omni quo p quaerere oporteret 6c sub quo bonorum essent om/'lnes. si uero non omnes sunt bonum sed actiones expetendas sequuntur: non enim est uoluptas ipsa per se, sed in aliqua actione fit, de fit per proprietatem ad Qtionem: non enim est ab alia actione uoluptas eadem ei, quae ab alia: quandoquidem corrumpunt multoties ab aliis actionibus uoluptates eas, quae ab aliis. qui enim uehementer delectatur uoluptate a tibiae cantu, de si aliquam actionem uoluptuose agem assequutus fuerit, tibias audiens, actionem, quam prae manibus habet, de uoluptatem, quae in ipsa est, de linquens, tibia canenti mentem adhi/het, tanquam quod uoluptate a tibiae cantu delectetur, alia ab his, quae ante hunc agebatur,existente. Si uero alis in aliis, differentibus i , actionibus factae, dc actionibus, in quibus fiunt sunt pris, perspicuum quod pariter ac ipta diuidentur: ut expetendarum quidem expetendae, firgiendarum uero sugiendae sint . pariter autem ac ilis diutis, perspicuum de quod sub illa bonorum specie erunt, sub qua de actiones, quibus sunt propriae . si enim fuerint actiones lauda talium, ex quibus sunt quae secundum uirtutem, erunt Oc ipta eiusmodi. si uero bonorum tanquam potentiarum fuerint, quales sunt quae cim nutrimentum, ais umerea, de Wis in eadem erunt bonorum regione. 'Cur maxime importunos dixit eos, qui in uoluptate finem ponunt, in Primo Ethi/
corum ad Nicomachum. Caput dec amomuum. U R maxime importunos dixit eos, qui in uoluptate finem ponunt, in primo e Ethicorum ad Nicomachum . An, quia scelicitatem in corporeis stultionibus ponunt, in quibus, &mundana, de pecudes, sunt importunissimi. propterea quia apud quos, sola uoluptas expetenda , de labor propter seipsum fugiendus nem honestum propter lapsum expetendum, neq; turpe propter seipsum fugiendum. Praeterea, si sola uoluptas est expetenda , 5e omnia uoluptatis effectiva: ergo erunt & illa bona ree si quae laboris sunt essestiua fugienda: sunt autem interdum bona & honesta laboris effectivaretunt bona,& honesta aliqua fugienda, quales sunt de operationes secundum sortitudinem. Inflsa per iuxta quos nihil sui natura honestum est, neq; turpe: uidentur autem quaedam huiusmodi propter hominum prasumptiones: ob quas, cum non sit turpe sui natura, turpe ut malum uitabimus uoluptatibus ipsis damnum maxime inseremus: cum, qui turpe uitent, ab eis a sineant, quod nullum irrationalium facit: quare erit nobis ad malum rationales es . Dicere uero, quod neq; ipsi turpes uoluptates opinamur expetere et squidem ita, dc propter hoc dice/rent: quia turpe propter seipsum fugiendum est, recte quidem dicerent: non tamen etiam seruarent laborem solum fugiendum propter se esse. Si uero non propter ipsum turpe, sed quia in talibus muli, quaedam a legumlatoribus statuuntur: siquidem recte, essent iterum sui natura turpia mala: si uero non recte, hoc est dicere mulinam inesse hominibus quia sint rationales: ω quidem propter rationem, quα non sunt mala, mala opinantes, priuantur propter ipsa ab hist
75쪽
quae tanquam uere bona sunt. Dicere uero omne, quod experimus,ut iucundum nos expetere,
ais hoc uti ad huius pinuasionem, quod uoluptas maximum sit bonum, non uerum: siquis dem unumquodq; eorum, quae expetimus, uelut honestum, uelut utile, uel ut iucundum expetimus. Dicere uero ec utile iucundum esse salium . tapius enim quod aperte iucundum non est expetimus, εἰ si contingat etiam honesto, quatenus honestum est, εἰ iucundum esset sed non quia iucundum ipsum expetitur: quandoquidem a turpi ius iucundo existente Duertimus, aufugimusqi. quod si hoc propter turpe aufugimuS, 6c propter honestum iucun/dum expetemus. Sed etiam dicere nihil tae sui natura honestum, ne* turpe, sed secundum proprias praesumptiones haec dici: interrogareq, ratione aliqua honestum ipsis ostendi, simile est ac interrogare rationem, quod aliquod sit album . nullum enim sui natura manifestum fide ex rationibus indiget. manifestum autem omnibus non orbaris hoc animae oculo. quod haec cognoscuntur, esse aliquod scilicet honestum, ac turpe. Quod autem natura nobis insit turpia, ais honesti cognoscere, perspicuum est in turpibus, non tantummodo his quae fiunt, sed etiam his, quae dicuntur erubescere, ueluti aliquid patientes: oc hoc uidere licet etiam in paruulis adjhuc pueris fieri: hi enim lapius erubescunt, ueluti in turpibus quibusdam.
Quod non suit eiusdem speciei voluptates ipse. Caput decimumnonum.
lv A E inter se eiusdem sunt speciei non sunt sui inuicem corruptiua: neca' enim
lalbum ab albo, quatenus album, corrumpitur, neqὴ nigrum a nigro, neq; tali l dum a calido: uoluptas uero a voluptate est corruptibilis: quandoquidem uolu, si prates ab his, in qu uehementer incumbimu Forrumpunt eas ab illis. in qus minus incumbimus: in theatris siquidem uoluptas, qu.L ab audiendo aliquem tocte comoediam agentem corrumpit eam, quot a constituendo bellaria prodit. Si uero iam quod contrarius uoluptati dolor sitit, hoc ab aliquo alio uoluptas facit, non erit ipse eiusdem speciei, ut numero solum disserant. P terra uoluptates proprii Maonibus, in quibus sunt, ipsarum fines existentes, cum inter se specie actiones disserant, erunt etiam uoluptates diuerta inter se specie. Insuper, si intemperati uoluptati non est pes ibile temperatum asentire, neq; ei, quae temperati intemperatum, non erunt eiusdem speciei inter se uoluptates o nes et atqui primum, igitur secundum.
Qnod non oportet v utile Farere . Caput vigesimum.
N omni actione, 6c omni disciplina utile expetens, nihilq, uolens discere, sacere M.quod non est utile, hic interimit esse aliquid propter se bonum, ais expete, eum: quandoquidem utile alicuius alterius gratia fit, cui sit utile: quod uero alicuius alterius gratia fit, ab illo, quod expetendum si habens, habebit ab illo oe quod sit bonum: quodcun* uero urite boni alicuius est essestiuum: fitq; iccirco, quia illius est effectuum. Sed si quod per se bonum, expetendumst, magis est bonum, quam quod ab alio bonum habet, utile in omnibus expetens, interimit esse aliquid bonum proprie, a per se. Insimer qui utile solum bonum esse dicit, de expetendum, interimit esse aliquid utila si enim utile, ut boni est effectuum, est expetendum, εἰ bonum esse habet ab eo, quod gratia ipsus fit. nihil autem tale est imita quos solum utile ea tendum est, non erit utile, abi, to eo propter quod id quod fit ab ipso utile, habet quod sit expetendum. si enim utile utile suerit, quia utilis alicuius boni est effectuum, erit omne, quod ab utili utile fit, quod, eo quod utile sit, ad aliud rursus relationem habebit. ita uero in infinitum progredietur. semper enim utili, quia aliquid dicit, utili existenter quolibet uero, quod ab utili fr, de ipso existente utili. hoc uero ita se habente, nes utile amplius utile maneret, non existente ultimo aliquo, quod, quia propter se expetendum, atq; bonum esset, de his, quae ipsi conserunt, & sunt pro ipso uti/lia, quod sint huiuscemodi praeberet. Sicut enim non est ea tendum quod fit, nes quod pro ipso fit utile erit expetendum. sic autem utilium nullum pro utili aliquo, quod expetendum sit haberet: eo quod nullum eorum, quae ab ipsis fiunt, quod si expetendum propter se habeat. Si itam absurdum est hoc interimere, esse scilicet aliquod bonum: interimitur enim i ta dicentes oportere solum in utile incumbere, ut ostensum est et absurdum quos etiam dicere nihil esse
utile; quod di ipsum interimunt qui in utile solum incumbendum esse dicunt. absurda ut ip
76쪽
haec opinio fuerit. Adhac autem, si utilia quidem nobis auxilio sunt ad necessitates, S penurobationes, dc casus in uitae finis uero non penurbari, sed nihil perturbatos actiones aliquas agere, quae proprie sint hominibus, εἰ liberorum actiones: mancipiorum enim est, omnia cum secerint ne penuriantur, in posterum in iis, de ludo esse, secundum nullam actionem praejcio dignam agentes. Ut enim absurdum est Deorum actiones, aut rei ipsis utilis gratia fieri dicere, cum nullo huiuscemodi indigeant, sed extra omnem necessitatem, passionemq, sint, aut ira octo, S ludo finem ipsis ponere: absurdum pariter Be hominibus finem esse dicere studiosarum actionum, totiusq; uitae ocium, & ludum. Etenim si omnes a Greris aliis animalibus dist, mus, quia scientiae capaces, sensumq ueritatis habeamus: perspicuum, quod de finis nobis erit in actioninus, quae secundum ea fiunt, quo homines sumus: homines autem maxime sumus, quo a caeteris aliis animalitus distamus: haec autem sunt scientia, εἰ ueritas quae nemin otio , Se ludo, neq; in expetendis propter utile positae sunt. ' ' . De verecandia. Caput vigesimum primam. I X I T quidem S in Secundo Nicomachiorum quod passio est,non autem habitus, ne uirtus: dicit quo*dc in Quarto, Oc ostendit quod est passio per u
recundiae definitionem, & per accidentia iis,qui uerecundantur. Sed ibi quidem laudabilem ipsam passionem dixit: hic uero iuuenibus ipsam expetendam ese ait: quia aetate facile ad peccata labili se habente,uerecundia ipsorum plurimis est impedimento: aetate uero progredientibus alienum in posterum ipsam esse dicit eo quod propter uerecundiam metus sit infamiae: infamiae uero metus sit uel in his, qui iam scelesti euaserunt uel qui sunt euasuri, uel qui apparent: inter quos non amplius sunt aetate pmgredientes 6c uirtutes habentes activi: facile enim ipsis est uitare, Se qua curies quidem turpia non sunt, iudentur autem oc ipsa infamiae esse mula. Aequum itaq; est de hoc distinguere: dc eo maxime' quoniam scimus nos ipsos hanc aetatem natos multorum, saepest, puduisse. S agitur diceretur oportere infamiam despicere, non esset nobis uerbis opus. quoniam autem non est hoc id, quod dicitur: sed constat quidem infamiam tutari oportere: siquidem gloria, dc honor exteriorum bonorum maximum: dicitur quiny non item Infames esse, qui rurpe aliquid nes faciunt, ne* facturi sunt: diceremus aliquid ad ea, quae ducta sunt, in quibus scimus nos ipsos puduisse . non enim uidetur infamia in his, quae non recte aguntur, tantummodo fieri, sed etiam in his, quorum suspitio haberi potest, de accusatio, quae maxime apud ignorantra emergunt. quod si fit de in tali/hus infamia aliqua non excluditur ille, qui nihil turpe secerit, quam possit infamiam pati: quam infamiam si timere opus est, quae non minus ex musationibus quam actionibus gignitur. in famiae uero metus est uerecundia, non erit res a passione aliena, neq; in probis, Ac aetate adultis, nec etiam secundum ipsum Aristotelem dicentem: si quidem opus est uitare, timereci, infamisam, hoc autem est uerecundia. Insuper apud eos, qui honeste, casteq, uiuunt: quia apud i sos turpia omnia accusationem subeant, maior in ipsis est infamiae metus, magisq; ipsam uitanure idcirco accidit hos pudere maxime,qvi turpia uehementer odio habent. uerecundia enim non
indetur esse simpliciter infamu metus, sed multo prius a turpibus alienario ropter quam, qui ita se habent, timent sui ipsorum infamiam. quod si huiusmodi est pudor, non amplius simpliciter passio fuerit, sed habitus quidam, ac tispositio quam praedicta insequitur passio. Illorum igitur, qui aetate progrediuntur, em quidem, qui turpia non uitant, ness omnino cognoscet aliquis pudere: per assuetudinem enim eorum, quae ab ipsis aguntur, despiciunt sui ipsius infa/miam . qui uero ab huiuscemodi liberi, pum, sunt, tunc uerecundantur magis, quanto dc is
ipsos persuadent turpiorem rem esse hanc aetatem natis in rebus tutipibus infamiam, quam Inumbus.
via virtu tessesequantur. Caput vigesini secundum.
I sed se sequantur morales uirtutes ostendendum 6e ab electione . si enim uirtus praecipue electione iudicitur: rem uero electio ex prudentia sequitur: consulere Uenim prudentiae, de moralis uirtututis: siquidem oportet ab eo, qui recte consu/ssit, rectam poni intentionem, ob quam de his,quae ad eam conferunt, consulitater ' natur enim intentio a morali uirtute: quod enim appetamus, de eo consulimus;
77쪽
decentium uem rerum desticium θ morali ustriate ut dixitAristotelesmon est electio recta sine prudentia, ne* sine uirtute: illa enim finem, haec uem ea, quae ad finem agere facit. P terra, si necesse quidem quancuns uirtutem moralem habentem prudentiam habere: siquidem uir/tus moralis essectiva est eorum , quae prudentia, rem p ratione sunt terminata : necesse qu de prudentiam habentem moralem habere uirtutem: siquidem prudentiae proprium est quaere re quonam modo decentem possibile sit assequi intentionem: quam terminare moralis est uirtu tu et ipsa enim appetitiuae facultatis uirtus est: hac enim prudentia, S uersutia disserunt: qua iprudentia quidem ea, quae ad rectam intentionem conducunt, inuenit,
de inquirit, uersutia uero ad casualem.
pacto ,si voluptas iuxta Aristotelem actus est habitus secundum naturam,non impura
tus, non erit etiam ferinitas iuxta ipsum uoluptas. Caput vigesmum tertium.
I est actio secundum naturam unicuis non impedita uoluptast hanc autem om nia appetunt: idcirco iam Sc finis ipsa uoluptas, at ita uiuere: a quo enim αquod abs p impedimento, illud est in causa ita uiuendi: si inquam uoluptas camsa est agendi sine impedimento, in illa erit maxime praecipuum bonum requod si non uoluptas, sed aliud aliquid, illud erat huiuscemodi uitae. quare si ita oporandi in hominibus causa maxime est ipsa uirtus: conferre enim aliquid uidentur ad id quod si/ne impedimento dc ea, quae a fortunavlla in causa erit hominibus p cipue huiuscemodi uitae. quate 5e si esse se licem homini positum est in suis actionibus secundum naturam, per quam hamo est, si abis impedimento fiant, uirtus uti7 5c maxime fiet scelicitatis causa, de proprias homini actiones agendi existens causa, id eius, quod sine impedimento. Insuper si uoluptas actu est, tanquam sequens actum hoc modo factum, ut ostendidit in ultimo Ethicorum, volu pias. 'quos, actum hoc modo factum sequens, signum magis erit adesse ipsum Beliciter degere ita agentibus, non autem ipsa stelicitas: actus enim uoluptas dicitur ab Aristotele: non quod ipsa propria ratione si actus, sed quod in actione esse habeat, dc non possit abis ea fieri. quocirca si/cut quod actus sit non impeditus habet, sic habebit de quod sit isticitas: actus autem est non impeditus, eo quod talem sequatur actionem: 5e Belicitas est , eo quod Belicitatem sequatur, dest signum praesentiae ipsius. quantum uero ad agendum sine impedimento uirtutibus indige/mus, per quas huiuscemodi oportet agere actiones, tantum deficit εἰ secundum uirtutem actio, eo quod plus in seipsa habeat. Quod igitur seruiles homines scaelicitatem in corporeis udi luptatibus , Be fruitiua uita ponant sufficienter ipse ostendidit de per hoc, quia mancipia, de pracudes talem uitam approbant, insuper 5e per Sardanapalum . Quod uero in actionibus sis eundum animam actiones sint gratia uoluptatis, sed uoluptas actionum, perspicuum. si enim
Be quam maxime iucundae actiones secundum uirtutem sunt, non autem uoluptatis gratia expetuntur, sed econtrario: actiones enim secundum uirtutem expetimus, & si doloris,& laborum cauta sint quandos, ut in actionibus secundum sortitudinem accidit: turpes uero uoluptates nunquam expetere rationabile est . quare, si actiones quidem secundum uirtutem expetendae, ee si cum dolore suerint, qui contrarius est uoluptari: uoluptates uero nunquam expetendae sunt cum contrario uirtuti, atq; honestor perspicuum, quod uoluptates propter eas, quae in actionibus secundum uirtutem fiunt, expetimus, de propter actiones huiuscemodio Maxim uero hoc diiudicari poterit, si, naturam sequuti, perpenderimus, & depinhenderimus utrum 'utrius gratia natura nobis statim genitis dedit, actionem propter uoluptatem, aut uoluptatem propter actiones. atqui notum est uoIuptatem animalibus propter actiones a natura datam est e. si seruari debent. impossibile enim est ipsa non alita uiuere. quocirca in cibariis uoluptatem ab
ipsa habemus, propter quam uoluptatem de non pinens cibum quartus 5 senti utimur. occupationem a melioribus factam interdum per hanc consolantes. omnino enim absurdum est dicere nos ali, non ut propter ipsum seruemur, sed pro uoluptate, quae est in ipso. Sed Se umluptatem, quae uenereis rebus aduenit, si quis naturaliter inquirat,non alterius gratia inueniet disseminatam, nisi filios procreandi:ut a uoluptate incitata animalia ad coniunctionem non sint segnia: quae animalibus aeternitatis in specie musa est: per quam Sc ipsum mundum similem ibi ipsi manete contingit. si uem manifeste in his uoluptates animalibus actionum gratia fiunt.
oe in aliis naturalibus actionibus sie se habere rationabile est . Quod autem in quibus una eiu
78쪽
honestum , atqi uoluptas, honestum non uoluptatis gram expetendum, sed uoluptas honesti, perspicuum, ut meminimus iam e eo, quod si uoluptatis gratia expetendum esset ipsum honestum . quasi illa quidem finis,& propter se expetenda esset, quasi uero uoluptatis essestiuum honestum ipsum expetendum obtinens, pariter ady honestum, turpe fieret expetendum: quo niam 5c hoc uoluptatis essestiuum et quibus enim expetendum, ut essemuis, his, quod fit ab ipsis elemonis mensura. aut enim non opus est cicere quasdam fieri & in turpibus actionibus uoluptates, sed in solis honestis: aut si non hoc uerum, expetendum erit 6c turpe, similiter ac hinestum: si adueitiens ab ipss uoluptas electionis ipsorum causa est. quod si hoc absurdum conciliare nobis actionem omnem turpem,tanquam non minuscionem expetendam et si magisipsa,& pluribus uoluptates paret, nes honestum erit propter uoluptatem expetendum tanquam illi us effectivum. Si uero oportet quidem esse, & uel propter uoluptatem honestum expetendum. Del propter honestum uoluptatem: non est autem honestum propter uoluptatem: erit utim uoluptas expetendum ab honesto assumens. non enim idem possibile est dicere esse honestum, at uoluptatem, in quibus una existunt, simulq, mutuo sunt. si enim idem ipsis esset esse , de con/uerti ipse interse necesse esset, ut omne honestum, in eo quod honestum esset, εc iucundum esse haberet, dc omne iucundum simul dc iucundum esse, de honestum. Si uero falsum est dice re omnem uoluptatem honestum esse, Q quod non minus uideantur uoluptates in turpibus actionibus facts,nes in honestis actionibus uoluptates s e dem erunt utionibus , in quibus fiunt. dicere enim, tum uoluptates solas propterae esse expetendas: aliorum uero expetendum unumquodq; , quatenus ad uoluptatem aliquid consert, eatenus&ipsum expetendum habererrum uero honestum quidem expetendum esse dicere, tanquam uoluptatis effectuum,non item etiam 5e turpe dicere expetibile fieri propter uoluptatem, qus ab ipso fit non concessa dicentium est,sed inscite ea negantium, quibus assentiunt propter elemones ita se habere. nullus enim, nisi hoc modo su matus, ita absurdam tuetur opinionem. dicere enim uoluptates in honestis a/etionibus saetis, & sinceras esse, 6c immixtas contrariis doloribus, εἰ propter hoc & esiectivas ipsarum utiones ipsum expetendum habere: eas uero, quae in turpibus, paucum habentes de/ lectibile, multa habere, dc pleraq,,qua dolorem afferant: quocirca ne* actiones esse tales expotentis, cum esse liuae doloris magis sint quam uoluptatis, quo pacto, non distinguentium est uoluptates pariter ac actiones, in quibus fiunt, εc non eiusdem speciei seruantium c si enim quq quidem in honestis huiuscemodi, quae uero in turpibus huiuscemodi, erunt ut fp & honesta,ec turpia uoluptatum disserentiae causa. non enim a uoluptatibus inest actionibus ipsum expe tendum, sed ab aetionibus uoluptatibus. de erunt aliae quidem specie, quae ab honestis, aliae uero quae a turpibus: siquidem omnes quidem, quae ab honestis pum, dc impermixtae, nublimes poenitentiat aut doloris cauta, talibus aetionibus specificats: omnes uero que a turpibus, mistae, 6e in poenitentia. ita uero se habentibus ad aetiones uot uptatibus, praemamiustum ,quod non a uoluptatibus actionibus ipsum expetendum, sed ab actionibus uoluptatibus: illis enim . . expetendum, his uero fugiendum: siquidem fugien eae, quae plus molesti, quam iucundi obtinent et tales uero omnes, quae in turpibus actionibus.
Quo virtutes sint propter se expetendae . Caput vigesimum quartum.
T quonam modo aliquis uinutes, actonesq; secundum ipsas propter seipsas en petendas esse diceret, siquidem propter immoderatarum passionum remotio/nem a nobis sunt expetendae: Si enim Fortitudinem expetimus, ut moderari ii mores, ac audacias possimus:Temperantiam uero, ut per tactium dolores, de uoluptates: experimus etiam S aliarum uirtutum unamquant, aut in passionum quarundam moderationibus, aut in actionibus: Liberalitatem enim, de Magnificentiam, ut moderari possimus actiones, quas in dandis, accipiendisq, pecuniis agimus et Magnanimitatem uero , ac Gloriae cupiditatem in commensurata, dignaq, honorum elemone: Mansuetudinen etiam in irarum commensuratione: expetimus quoq; Bc Iustitiam, quia communicationis, demetatis,qus natura nobis inest, est conseruatiua: natura enim communicabiles, Ac ciuiles su mus. quemadmodum enim non propter se ipsam expetenda est S Aedificatoria, quoniam expotenda sunt quae ab ea fiunCnes Luctatoria propter se ipsam est expetenda, eo quia recte luctandist essestiuauies innutum aliqua letopter se expetenda erit i expetendum in ipsis est propter ea,
79쪽
qus propter ipsas fiunt. An si aliud quidem esset id propter quod dicamus uirtutum unam quarto ς esse expetendam,aliud uero ipsa uirtus,merito inter meretur esse ipsarum unamquam gi pro/ pter se expetendam. si uero est unaqusili uirtutum, eo quod in hoc esse habeat, propter quod est expetenda dicetur utis rationabiliter uirtutes esse propter se iptis expetendas. Sicut enim si esset Aedificatoria domus, propter quam est expetenda, estis utit propter se expetenda: sic S uirtu tum unaqus y si est illi eadem, propter quod est expetenda, erit propter se expetenda. Et adhuc magis,& manisciuus,si unumquodsi quod secundum ipsas expetendum in se ipso habet,& non propter relationem ad aliquid aliud ut domus, propter quam Aedificatoria habet ipsum expetis bile propter destasionem enim hyemis algi sslatis ab ipsa sectam. Quod autem uirtutes his ea, dem propter qus expetendas ipsas dicimus, perspicuuum est ea hoc, esse quidem eas passionum. aetionumq; mediocritates Fortitudinem quidem terroris,dc audaciari Temperantiam uero doloris,uoluptatisq; tutius.Liberalitatem autem dandi sumendiq; pecunias. eadem quo , de in aliis ratio. Quare si in his esse ipsis est,propter quς sunt expetendi erunt utiq; propter seipsas expetenesia adhuc magis propter seipsas quoniam non propter aliud aliquid a nobis expetends sunt mediocritates,qus circa timores & audacias,sed propter se ipsam unaqusq; quod enim in seipso sui/natura expetendum obtinet hoc propter seipsum est expetendum: tales uero sunt mediocrit,tes,qus circa actiones nobis naturales. His autem sic se habentibus,si ab hominibus quidem salus ciuilis societatis,domesticaeq; gubernationis non propter seipsam,sed propter aliud quid expetenda,nes ures Iustitia, cum sit horum mediocritas in quibus est ris dictorum salus erit propter se ipsam expetenda, secundum quos hoc est iustitia. si uero societas,dc salus huius propter selinsam ab hominibus est expetenda, demonstrabitur u rigi 6e iustitia propter seipsam expetenda, quatenus est mediocritas, & aequalitas, in legibus scilicet, aequis contractibus, in quibus est satus ciuilis, primaeq, societatis. At uero quod propter se expetenda hominibus sit ipsa societas
nosce facile est 6c ab hoc, natura ipsis inesse societatem. cuius rei manifestissimum indicium, hoc maxime ab aliis animalibus differre. quod solum ipsi utile est in mutua societatetipsius mimproprium ratio est: huius uero usus, ad significationem his, qui prope, propriarum cogitati num, at se passionum. Perspicuum autem hoc & ex eo, quod ne* mu ulum uiuere potest homo, cum solitudinem nactus fuerit. Quia uero in societate est esie homini, ratioq; huius est causa: optima uero 6e persectissima societatum, quae per rationem fiunt, ciuilis est: ab optimis autem secundum naturam unicuiq; iudicium: erit uris homo res rationalis: ita uero εἰ ciuilis: de seruare etiam huiuscemodi societatem sibi maxime secundum naturam erit, id propter se expetendum: tale uero iustitia est.
Discursus, unde num virtutum inventio,'con litusto. Caput vigesimum quintum.
v O N I A M lacticitas hominibus intentio est: oporteret, Omnia agere, ut
hanc acquiramus, tanquam finem, nostrorumq, bonorum maximum: impossi/ihile autem agere aliqua, tanquam ad aliquid adminiculantia, aut omnino ea co/ignoscere, quibus possibile est intentionem aliquam assequi, ignorata intentione r principium enim inuenti Onta eorum, quae intentioni a Inaeulantur ,& earum,
uuae illius gratia sunt, aestionum, est intentionis cognitio propter quod εἰ moralis philosophis principium est cognoscere quidnam est stelicitas, cuius gratia nos omnia agere oportet: qixesi uimus quid nam sit se licitas: inuenientesq, uniuscuius p entium bonum esse in propria actio ne, ea. quatenus huic ipsi est esse quod est, si ine fiat: in his enim, quae natura consistunt hocmc do se habet: sed di in his, quae arte: quandoquidem ars naturam imitatur: aequi enim bo/num huiuscemodi, siquidem est proprium ei opus, qua squus est, curere: bonum autem ipsi est bene curere: eadem quos ratio Se in cane: sue enim custodire , sue uenati canis est opus,Bue horum quidem hoc, illorum uero illud, & bonum ipsis est in caec bene agendo: sed εe aedificatori bonum, εἰ finis in bene aedificando: quoniam dc opus ipsius est aedificare: oc quoniam in unoquoep finis actu, 6c opere a propria uirtute adipiscitur,uniuscuiusir finis erit in agendo pro/ptium finem secundum uirtutem. quod si hoc, erit de hominis bonum,& finis in agendo secundum uirtutem propriam actiones, qua homo est . atqui actiones hominis propriae sunt,quae se/tundum rationalem animam fiunt: hominis enim esse est in uiuendo, Bd secundum rationalem animam operando. quod si hoc, erit de ipsi finis in operando Mundum uirtutem rationalis an, . quare
80쪽
mae. quare erit de ipsa isticitas. quoniam ipsa est hominis bon iam, Cc finis, aetio secundum uirtutem rationalis animae: hoc addito, inuita perlecti: nullum enim perfectum in imperfecto: doetiam eius, quod in praecipua S, eo quod Instrumentis praecipus, consultaeq; actiones indigeanti
Cum autem haec sit intentio, perspicuum ex ipsius inuentione, de cognatione necessarias esse ad Delicitatis acquisitionem rationalis animα uirtutes. Quaerentes autem quanam sint,merito primum deueniemus ad snspiciendum qui nam sit rationalis anima quoniam huius uirtutem qu snmus. Duplex autem rationalis potentia inuenta est illa quacim per se irrationalis, rationalis ue/xo.quia rationi parere possit, Sc a ratione corrigi:talis enim est in nobis anima appetiva:haec uero rationalis in eo quod ipsa in seipsa rationem habeat. Et est utriussi istarum potentiarum propria quaedam actio, & uirtus, per quam ipsum bene in propria adtione fit. Appetitiuae enim op rationes,&secundum istones motus: uirtutes uero, quas morales vocamus ab eo, quod per mores quosdam innascuntur. Discursiuae uero, acti Onci quid cognitiones natum gcnorabilium, omninoq. eorum, quae aliter se habere contingunt: uirtus uero, qua ueritas, quae in his est cognoscitur. Intellectualis autem, actio quidem aetemarum substantiarum cognitio: uirtus uero, per quam horum uera fit co itis. Ita uero distinctis uirtutibus, quid est una
quae*, 5c quod eius opus, Se quod ad scelicitatem emolumentum ab operibus, aetionibusq;
utrius i rationalis potentiae inuenitur. Opus igitur appetitiuae quidem facultatis actiones cir/ca uoluptates, ais dolores, illas quidem everentis, S periequentis, ab his uero averrentis. Et quoniam nata est in huiuscemodi omnibus, in quibus excessus est, & desectus, incommensu ratio quidem corruptiua esle eius, quod in unoquoq; bene: tale autem excessus est, atq; dese/ctus: commen o uero conseruatiua quidem eius, quod bene, de essectiva, ut perspicia um est in exercitationibus, de cibariis. exercitationum enim excessus, at descetias boni habitus, qui uirtus est corporis, sunt corruptiua: commensuratio Uem iptorum, de mediocritas, εc effecti ua ipsius, de conseruatiua: quod est id, quod in ipsis bene. sed Be cibariorum rursus excessus quidem, Bd desectus sanitatis sunt comaptiui: commensurationes uero effectivae, ac conseruatouae. Ita uero dc in passionibus se habet, de circa ipsas actionibus . excessus enim ipsarum & dosectus ipsius bene, quod in ipsis est, sunt corruptiui, commensurationes uero effectivae ac conseruatiuae . de quoniam ipsum bene in omnibus est propria uirtus 5 omne,quod secundum utra tutem fit, accidit uirtutes circa haec actionum, pasilonumqi commensuratione consistere. Temperantia enim corrumpitur quidem a uoluptatum excessu, atq; desectu, harum, circa quas nuta est uirtus quidem temperantia fieri: uiuum uero intemperantia , ac stupiditas: sic ruatur uero, 6c conflat ex horum ipsorum mediocritate, de commensuratione. Sed de sortitudo consi/stit quidem ex mediocritate, commensurationeq; circa timores, S audacias: ab excessiu uero, &descetii horum ipsorum corrumpitur. Ut autem in his, ita de in reliquis se habet. Quare si in his ipsum bene in mediocritate actionum, passi umq; consistit: ipsum uero bene in unoquo psecundum propriam uirtutem: erunt secundum hac uirtutes in mediocritate praedictorum: ' non simpliciter, neq; temere medio in has assumpto, sed ut ost sum est secundum rectam rabrionem, S ex prudentia terminato: eriti secundum appetitium animam scelicitatis pars in re cte saetis actionibus a uirtutibus circa passion ,atili operationes posita. praeterea quoq; si homi nis uirtus est, aqua bonus homo fit: etenim in aliis omnibus unumquodqi bonum est, de fit secundum sui ipsius uirtutem et bonus uero homo fit,&est, qui neq; in passionibus immoderatus, neq; in actionibus circa ipsas: erit de ex hoc illud ostensum moralem uirtutem in praedicto/rum consistere mediocritate . amones enim, quae tarca passiones S actiones cum per mores moderatae fuerint, ita, ut assueti in honestis quidem actionibus uoluptatem, In contrariis uero dolorem percipiant, quod fit in medii, quod in ipsis est inuentione, atq; electione, uirtutis sunt essectivae quocirca etiam dicimus morales uirtutes habitus in mediocritate esse passionum, at actionum recta ratione metitas. Et huiuscemodi quidem in circa haec moralium uirtutum constitutio. Discursuae uero, Be ita rationalis animae, quoniam illa quidem est circa aeremorum, semperq, eodem modo se habentium cognitionem, hic uero circa contingentium etiam aliter se habere: quorum primum quidem scientificum, secundum uero ratiocinatiuum uocamus, leconsultatiuum: erit 6c secundum utranq3 actionem praedictorum Se ipsum bene, 6c ipsum se cundum uirtutem. Est autem uirtus cognitionis uetitas. uirtus uero secundum utranq; ratio.
tulis animae potentiam ad uetitatis cognitionem erit eorum, quae ab ipsa considerantur: haec