Cato major de senectute; Laelius de amicitia;

51쪽

XI. 37 DE SENECTUTE. IS

Omnino vitae munus exsequi possint. At id quidem

non proprium SeneCtuti vitium est, Sed Commune Valetudinis. Quam fuit imbecillus P. Africani filius, is qui

te adoptavit, quam tenui aut nulla potius valetudine Quod ni ita fuisset, alterum illud exstitisset lumen Civitatis ad paternam enim magnitudinem animi doctrina uberior accesserat. Quid mirum igitur in senibus, si infirmi sunt aliquando, cum id ne adulescente quidem effugere possint 8 Resistendum, Laeli et Scipio, Senectuti est, eiusque vitia diligentia Compensanda Sunt,

pugnandum tamquam Contra morbum si Contra SeneC-

tutem habenda ratio valetudinis, utendum exerCitationi 36bus modicis, tantum cibi et potionis adhibendum, ut

reficiantur ireS, non opprimantur. Ne vero Corpori Solum Subveniendum est, Sed menti atque animo multo magiS. Nam haec quoque, nisi tamquam lumini oleum instilles, exstinguuntur SeneCtute. Et Corpora quidem exercitationum defetigatione ingravescunt, animi autem eXercitando levantur. Nam quos ait Caecilius comi-Co Stultos senes, hos significat credulos obliviosos dis- SolutOS, quae Vitia sunt non senectutis, sed inertis ignavae SomniCuloSae senectutis . Ut petulantia, ut libido magis est aduleSCentium quam enum, ne tamen Omnium aduleSCentium, Sed non proborum, Si ista senilis stultitia, quae deliratio appellari Solet, Senum 37leVium est, non omnium. Quattuor robustos filios quinque filias, tantam domum, tantas Clientelas AppiuS regebat et CaeCu et SeneX intentum enim animum tamquam arcum habebat nec languescens succumbebat Senectuti Tenebat non modo auctoritatem, Sed etiam imperium in suo : metuebant servi, Verebantur liberi, Carum omne habebant vigebat in illo animus patrius

52쪽

38 et disciplina. Ita enim Senectu honeSta St, si se ipsa defendit, si ius suum retinet, Si nemini emanCipata St, si usque ad ultimum Spiritum dominatur in suos. Ut enim adulescentem in quo Si Senile aliquid, Sic Senem in quo est aliquid aduleSCenti probo, quod qui Sequitur, Corpore Sene CSSe poterit, animo numquam erit. Septimus mihi liber Originum est in manibuS; omnia antiquitatis monumenta Colligo Causarum illustrium, quaSCunque defendi, nun Cum maXime Conficio orationes cius augurium pontificium Civile tractori multum etiam Graecis litteris utor, Pythagoriorumque more,eXercendae memoriae gratia, quid quoque die dixerim audierim egerim Commemor UeSperi. Hae Sunt exerCitationes ingeni, hae Curricula mentisci in his desudans atque elaboran Corporis Viri non magno opere desidero. Adsum amiCis, Venio in Senatum frequens ultroque assero res multum et diu Cogitata easque tueor animi, non Corpori viribuS. Qua Si XSequi nequirem, tamen me lectulu meu obleCtaret ea ipsa Cogitantem, quae iam agere non posSem Sed ut possim facit acta vita. Semper enim in his studiis laboribusque viventi non intellegitur quando obrepat Senectus ita senSimSine SenSu aeta SeneScit ne Subito frangitur, Sed diuturnitate exstinguitur.39 XII. Sequitur tertia vituperatio senectuti S, quod eam Carere dicunt VoluptatibuS. O praeclarum munus aetatis, Si quidem id aufert a nobis, quod est in adulescentia vitiosissimum i Accipite enim, optimi adule-SCenteS, Veterem rationem Archytae Tarentini, magni in primis et praeclari viri, quae mihi tradita est Cum essem adulescens Tarenti cum Q. Maximo. Nullam Capitaliorem pestem quam Voluptatem Corporis homini-

53쪽

XII. IJ DK SENECTUTE. IIbus dicebat a natura datam, cuius Voluptati avidae libidines temere et ecfrenate ad potiendum incitarentur. Hinc patriae proditioneS, in rerum Publi Carum Uer acisiones, hinc Cum hostibu clandeStina Colloquia nasci; nullum denique CeluS, nullum malum faCinu eSSe, ad

quod suscipiendum non libido voluptatis impelleret; Stupra vero et adulteria et omne tale flagitium nullis excitari aliis illecebris nisi voluptatis; cumque homini sive natura sive quis deus nihil mente praestabilius dedisset, huic divino muneri ac dono nihil tam esse inimicum quam voluptatem. Ne enim libidine dominante temperan Iliae locum SSe, neque omnino in voluptatis regno virtutem OSSe ConSiStere. Quod quo magis intellegi posset, fingere animo iubebat tanta incitatum aliquem Voluptate Corpori S, quanta percipi poSset maxima: nemini censebat fore dubium quin tam diu, dum ita gauderet, nihil agitare mente, nihil ratione, nihil cogitatione Consequi posset. Quocirca nihil esSe tam detestabile tamque pestiferum quam voluptatem, Si quidemea, Cum maior SSet atque longior, omne animi lumen exstingueret. Hae Cum C. Pontio Samnite, patre et US, a quo Caudino proelio Sp. ostumius T. Veturi u Consule Superati sunt, locutum Archytam Nearchus Tarentinus hospes noster, qui in mi Citia populi Romani permanSerat, Se a maioribus natu accepisse dicebat, cum quidem ei sermoni interfuisset Plato Atheniensis, quem Tarentum venisS L. Camillo Ap. Claudio Consulibus reperio. Quorsus hoc Ut intellegeretis, si a voluptatem aspernari ratione et Sapientia non OSSe-muS, magnam SSe habendam Senectuti gratiam, quae essiceret ut id non liberet quod non oporteret. mpedit enim consilium voluptaS, rationi inimica est, menti ut

54쪽

it dicam praestringit oculos, ne habet ussum Cum Uirtute Commercium. Invitus feci ut fortissimi viri T. Flaminini fratrem L. Flamininum e Senatu eicerem SePtem anni POS quam ConSul fuisSet, sed notandam putavi libidinem. Ille enim cum esset Consul in GalliaeXoratus in Convivio a Corto est ut securi feriret aliquem eorum qui in vi Culi essent, damnati rei capitalis. Hic Tito fratre suo Censore, qui proximuSante me fuerat, elapsus St, mihi Vero et Flacco neutiquam probari potuit tam flagitiosa et tam perdita libido, quae Cum probro privato Coniungeret imperi dedecus. a XIII. Saepe audivi e maioribus natu, qui e Porro puero a Senibu audiSSe dicebant, mirari solitum C. Fabricium quod, cum apud regem Pyrrhum legatus CSSet, audisset a TheSSalo Cinea esse quendam Athenis qui e Sapientem profiteretur, eumque dicere Omnia quae faceremus ad Voluptatem esse referenda. Quod ex eo audientis M'. Curium et Ti. Coruncanium optare solitos ut id Samnitibus ipsique Pyrrho perSuaderetur, quo facilius vinci posSent Cum se voluptatibu dedissent. Vixerat '. Curius Cum P. DeCio, qui quinquennio ante

eum ConSulem Se pro re publica quarto Consulatu devoverat: norat eundem FabriCiuS, norat Corun- CaniuS, qui Cum ex sua vita tum ex eius quem di CoDeci facto iudicabant esse profecto aliquid natura pul-Chrum atque Praeclarum, quod Sua ponte Xpeteretur quodque preta et Contempta voluptate optimuS qui Sque 44 Sequeretur. QuorSum igitur tam multa de voluptate t uia non modo Vituperatio nulla, Sed etiam Summa laus Senectuti eSt, quod ea voluptates nulla magno opere desiderat. Caret epulis exstructisque mensi et frequentibus poculis Caret ergo etiam vinulentia et

55쪽

XIV. 46J DE SENECTUTE. 9 cruditate et insomniis. Sed si aliquid dandum est voluptati, quoniam eius blanditiis non facile obsistimus,

divine enim Plato escam malorum appellat voluptatem quod ea videlicet homine Capiantur ut i SCOS, Uamquam immoderati epulis Caret Senectus, modici tamen conviviis delectari potest. C. Duellium . F., qui Poenos Classe primus deVicerat, redeuntem a Cena Senem Saepe videbam puer delectabatur Cere funali et tibicine, quae sibi nullo exemplo pri Uatu SumpSerat:

tantum licentiae dabat gloria. Sed quid ego alio. 45

Ad me ipsum iam revertar. Primum habui Semper sodali - sodalitates autem me quaeStore OnStitutae sunt sacris Idaeis Magnae Matri accepti S - epulabar igitur cum sodalibus, omnino modice, sed erat quidam ferVor aetati S, qua progrediente omnia fiunt in dies mitiora. Neque enim ipsorum Conviviorum delectationem voluptatibus Corpori magi quam Coetu amicorum et sermonibus metiebam bene enim maiores CCubitionem epularem amicorum, quia Vitae ConiunCtionem haberet, ConVivium nominaVerunt, meliu quam GraeCi, qui hoc idem tum Compotationem, tum OnCenationem UOCant, ut, quod in eo genere minimum est, id maxime probare Videantur. XIV. Ego vero propter sermonis delectationem tem 46 pestivis quoque Convivii delector, ne Cum aequalibus Solum, qui pauci admodum restant, Sed cum VeStra etiam aetate atque Vobiscum, habeoque SeneCtuti magnam gratiam, quae mihi sermonis aviditatem auxit.

potionis et cibi sustulit. Quod si quem etiam ista delectant, ne omnino bellum indixisse videar voluptati, Cuiu est fortasse quidam naturali modus, non intellegone in istis quidem ipsis voluptatibus Carere en Su SeneC-

56쪽

tutem. Me vero et magisteria delectant a maioribus instituta et is Sermo, qui more maiorum a Summo adhibetur in poculo, et pocula, Si Cut in SympoSio Xenophontis St, minuta atque rorantia, et refrigeratio aestate et vicissim aut sol aut ignis hibernus. Quae quidem etiam in Sabinis persequi soleo Conviviumque vi Cinorum cotidie Compleo, quod ad multam OCtem quam maXime POSSUmu Vario Sermone producimus non est

4 voluptatum tanta quasi titillatio in senibus. Credo, sed ne desideratio quidem nihil autem est molestum

quod non desideres. Bene SophocleS, Cum X e quidam iam affecto aetate quaereret, utereturne rebUS

veneriis, mi meliora ' inquit ego vero istinc sicut a

domino agresti a furioso profugi. Cupidis enim rerum talium odiosum fortasse et molestum Si Carere, Satiati Suero et eXpletis iuCundius est carere quam frui quamquam non Caret is, qui non desiderat; ergo hoc non

48 desiderare dico esse iucundius. Quod si istis ipsis

voluptatibus bona aetas fruitur libentius, primum Parvulis fruitur rebus, ut diximus, deinde eis, quibUS SeneC-tUS etiam Si non abunde potitur, non omnino Caret Ut Turpione Ambivio magis delectatur qui in prima CaVea Spectat delectatur tamen etiam qui in ultima, si aduleSCentia voluptates propter intuens magis fortasse laetatur, riel delectatum etiam senectus, procul iaSψ9 PeCtan S tantum quantum sat est. At illa quanti sunt, animum tamquam emeritis stipendiis libidinis ambitionis Contentionum inimicitiarum Cupiditatum Omnium SeCum CSSe QCumque, ut dicitur viveres Si vero habet ali

quod tamquam pabulum studi atque doctrinae, nihil est otiosa Senectute iucundius. Videbamus in studio dimetiendi paene caeli atque terrae Gallum familiarem

57쪽

XU. si DE SENECTUTE. 2I patris tui, Scipio. Quotiens illum lux noctu aliquid

describere ingreSSum, quotien no oppreSSit Cum mane

coepisset Quam delectabat eum defectiones solis et lunae multo ante nobis praediceres Quid in levioribus ostudii S, Sed tamen acuti. Quam gaudebat Bello suo

Punico Naevius, quam TruCulento PlautuS, quam Seu- dolori Vidi etiam senem LiVium, qui, Cum Se anniSante quam ego natu Sum fabulam docuisset Centone Tuditanoque Consulibus, Sque ad aduleSCentiam meam

processit aetate. Quid de P. Licini Crassi et pontificiet civilis iuris studio loquar aut de huius . Cipionis, qui his paucis diebu pontifex maximus factus est tAtque eo omniS, quo Commemoravi, hi studiis flagrantis Sene VidimuS. . Vero Cethegum, quem recte suadae medullam dixit Ennius, quanto studio exerCerii dicendo videbamus etiam senem l Quae sunt igitur epularum aut ludorum aut Cortorum Voluptate Cum his voluptatibus Comparanda, Atque haec quidem studia doctrinae, quae quidem prudentibus et bene institutis pariter cum aetate Crescunt, ut honestum illud Solonis sit, quod ait Versiculo quodam, ut ante dixi, senescere se multa in dies addiSCentem, qua voluptate animi nulla Certe potest OSSe maior. XV. Venio nunc ad voluptate agricolarum, quibu Si ego incredibiliter delector, quae nec ulla impediuntur senectute et mihi ad sapientis vitam proxime videntur

accedere. Habent enim rationem Um terra, quae numquam recuSat imperium ne umquam Sine Sura

reddit quod accepit, Sed alias minore, plerumque maiore Cum faenor: quamquam me quidem non fruCtu modo, sed etiam ipsius terrae vis a natura delectat. Quae cum gremio mollito a Subacto parSum Semen XCepit,

58쪽

22 CATO MAIOR XV. si

primum id occaecatum cohibet, e quo CCati quae hoc eicit nominata est; deinde tepefactum vapore et compressu suo diffundit et elicit herbescentem ex eo viriditatem, quae niXa fibris stirpium sensim adolescit Culmoque erecta geniCulato Vaginis iam quaSi pubescens includitur e quibus Cum emerSit, fundit frugem spici

ordine Structam et Contra avium minorum OrSuS Uni-52 tur vallo aristarum. Quid ego vitium ortus Satu in- Crementa Commemorem Satiari delectatione non poSSUm, Ut meae Senectuti requietem oblectamentumque noscatis. Omitto enim vim ipsam omnium quae generantur e terra, quae ex Ci tantulo grano aut ex acini Vinaceo aut ex Ceterarum frugum aut Stirpium minutissimis seminibus tantos trunCOS am OS UC Procreet malleoli plantae Sarmenta viviradice propagineS nonne essiciunt ut quemvis Cum admiratione delectent: 'Viti quidem quae natura Caduca Si et, ni Si fulta St, fertur ad terram, eadem, ut Se erigat, claviculis suis quasi manibus quidquid St nacta Complectitur, quam serpentem multiplici lapS et erratiCo, ferro amputanSCoerCet ar agricolarum, ne silveSCat armentis et ins omni parti nimia fundatur. Itaque ineunte vere in eis quae relicta Sunt exsistit tamquam ad articulos

Sarmentorum ea quae gemma diCitur, a qua orien uva Se Stendit, quae et Suco terrae et Calore Soli augeSCen Sprimo Si peraCerba Statu, dein maturata dulcescit VeStitaque pampini ne modico tepore Caret et nimios solis defendit ardores qua quid potest esse Cum fructu laetius, tum aspectu pulchri v. Cuius quidem non utilitas me solum, ut ante dixi, sed etiam Cultura et natura ipsa delectat adminiculorum ordineS, Capitum iugatio, religatio et propagatio vitium, SarmentorUm ea,

59쪽

XVI. 5M DE SENECTUTE. 23

quam dixi, aliorum amputatio, aliorum immissio. Quid ego irrigationes, quid OSSione agri repastinationesque proferana, quibus fit multo terra fecundior uid de s utilitate loquar stercorandi Dixi in eo libro, quem de

rebu rusticis Cripsi. De qua doctus Hesiodus ne verbum quidem fecit, Cum de Cultura agri Criberet. At Homerus, qui multiS, ut mihi videtur, ante saeculis fuit, Laerten lenientem desiderium, quod Capiebat filio, Colentem agrum et eum Stercorantem facit. Nec vero egetibus Solum et pratis et vineis et arbuSti res rusticae laetae Sunt, Sed hortis etiam et pomarii S, tum pCCUdum PaStu, apium examinibus, florum omnium varietate. Ne ConSitione modo delectant, sed etiam insitiones, quibus nihil invenit agri Cultura Sollertius. XVI. POSSum perSequi permulta oblectamenta rerum SruSticarum, Sed ea ipsa quae dixi Sentio fuiSSe longiora. IgnoSCeti autem, nam et Studio rerum rusticarum ProVeCtu Sum et senectus Si natura loquacior, ne ab omnibus eam vitiis videar vindicare. Ergo in hac vita M'. Curius, cum de Samnitibus de Sabinis, de Pyrrho triumphaviSSet, Consumpsit extremum tempuS aetati ;cuius quidem ego villam ContemplanS, abeSi enim non longe a me admirari satis non possum vel hominis ipsius Continentiam vel temporum disciplinam. Curio ad 56 focum sedenti magnum auri pondus Samnites Cum attulissent, repudiati sunt; non enim aurum habere praeclarum sibi videri dixit, sed eis qui haberent aurum imperare. Poteratne tantus animus efficere non iucundam senectutem y Sed venio ad agricolaS, ne a mei PS reCedam. In agri erant tum Senatores, id StSeneS, Si quidem aranti L. Quinctio Cincinnato nuntiatum est eum dictatorem esse faCtum, Cuiu dictatoris

60쪽

22 CATO NAIOR XVI. 36 iussu magister equitum Q Servilius Ahala Sp. Maelium

regnum appetentem occupatum interemit. A villa in Senatum arce SSebatur et Curiu et Ceteri SeneS, ex quo qui eo arcesSebant viatores nominati Sunt. Num

igitur horum senectu miserabilis fuit, qui se agri cultione oblectabano Mea quidem sententia haud scio

an nulla beatior posSit SSe, neque Solum ossicio, quod hominum generi univerS Cultura agrorum S SalutariS, sed et delectatione quam dixi, et Saturitate Copiaque rerum omnium, quae ad victum hominum, ad Cultum etiam deorum pertinent, ut, quoniam haec quidam desiderant, in gratiam iam cum Voluptate redeamUS.

Semper enim boni assiduique domini referta cella vinaria, Olearia, etiam penaria est, villaque tota locuples eSt, abundat porco haedo agno gallina, lacte CaSeo melle. Iam hortum ipsi agricolae succidiam alteram appellant. Conditiora facit hae Supervacanei etiam 5 operi aucupium atque Venatio. Quid de pratorum viriditate aut arborum ordinibus aut vinearum olivetorumve specie plura dicam Brevi praecidam Agro

bene culto nihil potest eSSe ne usu ubertu ne Specie ornatius, ad quem fruendum non modo non retardat, verum etiam invitat atque allectat senectus. Ubi enim potest illa aetas aut Calescere vel apricatione melius vel igni. aut vicissim umbris aquisve refrigerari Salu-58 brius t Sibi habeant igitur arma, sibi equos, Sibi haStaS,

sibi clavam et pilam, sibi venatione atque CurSUS; nobis senibus ex lusionibus multis talos relinquant et tesseras id ipsum ut lubebit, quoniam sine ei beata

59 XVII. Multas ad res perutiles Xenophontis libri Sunt, quoi legite quaeso studiose, ut facitis Quam