장음표시 사용
481쪽
xv I. Quarta species bimembris quoque est.
continetque θguram , & formam. Describitur terminus magnitudinis, seu exterior dispositio parritium quantitatis. xv II. Figura , ut distinguitur a forma , est qualitas resultans ex terminatione quantitatis secunddm se spectatae , hoc est non habita ratione subjecti, quo sensu spectatur a Geometra, Vt circulus , triangulus &c. Forma est qualitas resultans ex terminatione quantitatis in aliqua re spectatae, ut forma externa hominis , ideoque est subjecto addicta, & a Physicis spectatur. Brevius, est exterior dispositio magnitudinis corporum naturalium. Dicitur propria animatorum , & artefactorum, quia forma exterior animatorum partes distin guit ab invicem , & artefacta ipsa specie distinguit : sic cathedra , & arca per figuram distin inguuntur. Damascenus figuram , & formam promiscuh tribuit animatis, & inanimatis. Alii formam Vnis animatis , nonnulli hoc ponunt di
crimen , dum utramque rebus tum animatis, tum
inanimatis tribuunt , ut figura dicatur respecta lineamentorum , seu partium situs , & temperatio nis , forma respectu coloris, aut lucis : ita m facie humana qualitas dicitur figura respectu linea mentorum , & dispositionis partium in ore , naso,&c. respectu vero coloris in eadem facie hoc vel illo modo affecta, dicitur forma r vide Fonsecam,
xvHI. Figura ,& forma accidentaliter differunt, quia differunt tantum ratione subjecti, & modi, quo subjectum spectatur. X I x. Partitio figurae est in planam , solidam ,
tundam, & angularem , plana est in superfici
482쪽
bus, ut circulus, Sc trian ulus ; solida in corporibus , ut sphaera , rotunda caret angulis, Ut ci cuius , angularis habet angulos, Ut cubus, &c. x x. Formae partitio fit in naturalem, & artificialem . naturalis est , quam natura ipsa cuique corpori tribuit , ut forma caesi, animalium, &c. artificialis autem certa dispositio , quam artifex juxta regulas artis suae in subjectum inducit talis est forma , quam statuarius in lignum , aut lapidem inqucit. x x I. Aristoteles nc inter Quatuor species qualitatis ordinem constituit , ut primo habitum , deinde potentiam numeret, quia habitus respicit 1 uram , quam perficiat, Potentia actionem , quam eliciat : at natura prior actione, quia prius est esse, quam operari. Tertio loco qualitatem recensuit, quia terminus actionis principium sequitur. Quarto denique loco figuram , & formam, quia configuratio, & conformatio partium corpθ-ris alterationem qualitatum sequitur.
f. III. Alfectiones qualitatis
T. T REs numerantur a Philosopho. Prim ἰL qualitatibus contrarieras inest, ita Aristoteles , cap. 8. sic justitiae injustitia , albedini nigredo contraria est. Haec affectio non omnibus qualitatibus convenit ; luci enim , & sono nihil est Contrarium , nec coloribus mediis saltem per se, sed tanti1m comparativὸ , & per regulam extre
1 I. Secunὀa, qualitas suscipit magis , & mi mas , quia intenditur , & remittitur : sic album Vnum altero intensius , aut remissius est, immo
483쪽
& se ipso , diuri in eadem parte subjecti intenditur , & remittitur, sed haec affectio non convenit .mni qualitati : v. g. intellectus, & voluntas sunt qualitates, quae non suscipiunt magis , aut minus ut ostendemus in Physica particulari, nec circulus dicitur magis altero circulus. Porrb qualitas non suscipit magis , aut minus ratione esse
tiae , sed ratione inhaesionis in subjecto, quod est capax plurium graduum. VII. Tertia, quae est proprietas quarto modo; ratione qualitatis res dicuntur similes, & dissimiles , similitudine , aut dissimilitudine saltem aptitudinali, & quae conveniat ratione sui ; nam si unica qualitas existeret , nulli actu similis form, sed potentia tantstm , nec duae substantiae simili qualitate affectae dicuntur similes ratione sui, sed ratione qualitatum. ΛRTIe ses III.
De praedicamentis actionis, ct passionis.
CVM actio , & passio proxime fundent relationem secundae speciei , merit d relationis praedicamento praemittuntur. Quare sit
S. I. Actionis natura , ct partitio.
r. A C T 1 o definitur , actus vltimus agentis rivi agens , id est modus , quo agens constituitur formaliter in ratione agentis. Dicitur actus vltimus , in quo a formis substantialibus , potentiis, & habitibus distinguitur , quibus sub- stamia non vitiinb operatur. Agentis , ut agens
484쪽
est, quia actio est forma agentis , quatenus agit: sic per illuminationem Sol fit formaliter illuminans , dicitur aliis applicatio agentis ad patiens, qua fit mutatio in patiente , seu via effectus ab
agente. Relative ad relationem , accidens absolutum , & proximum fundamentum relationis, quae est inter causam, & effectum.
II. Partitio actionis fit vel ratione principii, a quo fluit, vel ratione subjecti , vel ratione termini , vel ratione durationis , hinc multiplex illius species. ID. Ratione principii , dividitur in naturalem . artificialem , & supernaturalem , necessariam , &liberam , seu moralem ; naturalis est, quae ortum habet a principiis naturae intrinsecis , Ut motus lapidis deorsum, cui actio violenta opponitur: artia ficialis , cujus principium est ars, ut consectio domus : supernaturalis, quae est a principio supernaturali , cujusmodi est actus charitatis : necessaria, quae oritur a principio ad unum dctermina isto , ut calefactio ignis: libera, quae est a principio ad utrumque indifferente. I v. Ratione subjecti , ex quo, alia est eductrix, alia creatrix , eductio est productio formae ex iubjecto sustentante, ut productio formae leoninae ex materia : creatio est productio rei independenter a subjecto sustentante, seu ex nihilo simpliciter. Ratione subjecti in quo, alia immanens, cujus terminus in ipso agente recipitur, talis est
actio , qua conceptus mentis producitur : alia transiens , cujus terminus est extra ipsum agensivi actio mundi creatrix. Item alia corporea , quae recipitur in subjecto corporeo, ut illuminatio Solis, alia spiritalis, ut intellectio : alia item
485쪽
perfectiva subjecti, ut aquae refrigeratio , alia destructiva , ut aquae calefactio. v. Ratione termini, alia substantialis, quae ad substantiam terminatur, ut generatio substantiae: alia accidentalis, quae ad accidens, ut calefactio, quae intrinsece denominat aquam patientem , &extrinsece ignem calefacientem. v I. Ratione durationis, alia instantanea, quae in instanti perficitur , ut illuminatio , aut generatio : alia successiva, quae temporis fluxu indiget, vi calefactio, & augmentatio. v II. Actionis astectiones sunt , I. perficit causam agentem extrinsece, et . certo fine suscipitur, , & terminatur ; quia omne agens agit propter finem , 3. prior est passione ordine dignitatis, ε. habet contrarium , non ratione sui , sed ratione qualitatum : sic calefactio , & frigefactio dicuntur aliquatenus contrariae, quia calor, & frigus sunt contraria, s. suscipit magis, & minus ex parte terminorum , qui intenduntur , aut rcm1ttuntur ,
c. simul est cum pastione, quam infert, T. temper fit per contactum agentis , & patientis.
I. As s Io, vox est ambigui significatus , r. x idem est ac proprietas cujusque rei, quae abessentia illi ua di manat, ut risibilitas respectu hominis , et . est qualitas sensibilis cito transiens , M sic ad tertiam speciem qualitaris pertinet, 3. est otio appetitus sentientis , de qua in Morali egimus. Denique est receptio formae in subjecto ab agente productae , quo sensu hic a nobis sum
486쪽
I r. passio definitur, actus patientis, quatenus patiens est, quo mediante formam recipit : non dicitur actus vltimus , quia passio terminatur ad formam in patiente productam : nec primus , quia datur ante passionem potentia in subjecto patiente , qua mediante krmam recipit ; ita tamen ut inter potentiam, & formam mediet passio , quae ideo est immediata krmae productae, non poten tia passiva. m. Actio, & passio distinguuntur larmaliter, non realiter , formaliter quidem , quia habent diversos conceptus objectivos , non autem reali ter, quia nulla est necessitas , ut ostendemus in Physica. IV. Passio perinde ac actio dividitur vel ex parte principii, vel ex parte subjecti, vel ex parte termini ι hinc alia persectiva, ut gubernatio mundi : alia desectiva , & privativa , ut corruptio, putredo : alia item transinutativa, alia intentionalis ue transenutativa immutat ipsum patiens : ficverberatio efficit sensibilem passionem in corpore, quae dicitur proprie passio e intentionalis est , qua
Patiens non mutatur, sed actionem tantum excipit, & terminat : sic res colorata, dum videtur,
dicitur quodammodo pati , quia visum excipit,& terminat, &c. v. Passionis assectio quadruplex, I. suscipit contrarium , 2. magis, S minus ratione qualitatum, ad quas terminatur, in quo cum actione convenit, 3. simul est cum actione, cum qua est idem realiter , 4. impersectior actione, quia pati impersectionis est , agere perfectionis.
487쪽
De ente relativo ,ses relatione
XPLICATO Vtroque fundamento, tum proximo , tum remoto ipsius relationis, superest ut de ipsius natura agamus. Aristoteles tres in partes caput de rela tis dividit. Prima continet relatorum definitionem a veteribus traditam ; relata, inquit, ea dicuntur , quaecunque hoc ipsum quod sunt , aliorum esse dicuntur , & referuntur, id est, relata sunt ea, quorum totum esse, dc natura , est dici in ordine ad aliud. Quam definitionem tacitὸ arguit Aristoteles, refellitque , quia convenit etiam rebus absolutis , cujusmodi sunt potentiae , habitus , & actus , potentia enim est alicujus potentia, & habitus est alicujus habitus , quae tamen ad alias categorias pertinent. Secunda quatuor Proprietates relatorum enumerat. Tertia relatorum definitionem,subjicit. Nos majoris lucis causa , hanc di sputationem in quinque articulos partiemur. Primus , terminos quaestionis explicabit. Secundus quaeret, an dentur relationes essentiales. Tertius, existentiam, naturam , & distinctionem relationis categori aedescribet. Quartus, examinabit, quodnam fundamentum illius capax sit. Quintus denique , spectabit illam per ordinem ad terminum , M illius proprietates explicabit.
488쪽
4 Euadam praemittuntur ad naturam relationis plenius intelligendam.
IN relatione , quinque voces occurrunt nobis explicandae , nempe absolutum , relativum , fundamentum , terminus , & ratio fundandi , quarum notitiam a nobis haberi ante opus sit, quam naturam relationis penitius intremus. Quare sit
g. I. Notio terminorum aperitum I. VN s vel est ab lurum , vel rei ativum. Ab Italutum est quod est ad se, & quasi solutum ab alio : duplex est, α λως , & a m π absolutum simpliciter, ut Deus , & absolutum secundum
quiae, Ut creatura , quae rationem transcendenζ2Rm dependentiae a Deo in fundo emeritiae suae includit. II. Absolutum aliud essicienter , quod est absolutum ab omni causa, ut Deus : aliud subjectivε, quod non est in alio tanquam in subjecto in hae fionis , ut substantia : aliud terminativὸ , quod non respicit relationem ad quam terminetur. III. Relativum dicitur, quod est ad aliud , in quo ab luto opponitur. Praeterea in hoc differundconceptus absoluti, & relativi , quod licet conceptus absoluti plura aliquando repra sentet, omnia tamen aeque primo repraesentet ; conceptus autem relativi unum primarid , & in recto repraesentet , alterum secundario, ut pater est filii pater a hinc absolutum plius relativo , quia priuS
489쪽
lutum ad relativum, ut unum ad duo, at Vnum prius est duobus. Item relativum fundatur in absoluto. IV. Relatum, relativum, & respectivum idem sonant in scholis. Quidam tamen distinguunt relatum a relativo , ut actum a potentia , quia relatum actu refertur, relativum vero potentia tam
v. Correlatum dieitur relatum quodlibet, prout alteri relato e regione respondet, & ad ipsum correfertur : sic pater , & filius sunt correlata , hinc
Telatum latius patet correlato, quia dantur relaetiones non mutuae , & omne correlatum , relaetum quidem est , at non omne relatum est cor relatum. VI. Relatio, quae differt a relato , ut abstractum a concreto , est modus , quo unum ad aliud refertur, seu ordo , & habitudo unius ad aliud di sieraternitas est habitudo hominis generantis ad hominem genitum , hinc omnis relatio dicit unum,& aliud unum , cujus est habitudo , aliud , ad quod est habitudo. Primum dicitur a philosophis subjectum. Secundum, terminus, ambo extrema, relationis. At vii. In subjecto spectari debet praeterea sun ὁ mentum , quod est cnusa relationis , vel ratio funis dandae relationis ι idebque fundamentum subdivi, ditur in proximum , & remotum. Remotum est caussa , cur subjectum ad terminum referri pos- sit , licet actu non semper refccatur. ProΣimum est ratio proxima , cur subjectum actu referatur ad terminum , diciturque ratio fun4andi : sic in relatione patris ad filium , homo generans est
490쪽
subjectum , potentia generandi fundamentum remotum , seu causa , cur subjectuna referri possit. Denique generatio actualis est fundamcntum Proximum , seu ravo fundandi. Quatuor itaque ex parte ejus , quod refertur, distinguenda sunt diligenter , subjectum , fundamentum remotum , seu causa relationis , iundamentum proximum , seu ratio fundandi, postremo relatio. VIII. Terminus est id , ad quod sundamentum refertur, isque duplex est ; alter materialis, alter formalis. Materialis est entitas ipsius termini, puta homo, vel paries . Formalis duplex , remotus,& proximus. Remotus est ratio , qua terminus materialis est aptus terminare alterius habitudinem ad se. Proximus , est ratio proxima , qua materialis terminus actu terminat relationem : sic
in relatione patris ad filium , homo genitus est terminus materialis , formalis remotus est potentia passiva, quam habet filius ut generetur , formalis proximus est generatio passiva.
a x. Poto fundamento, termino, & ratione fundandi exurgit necessario relatio, quia ponuntur omnia ad relationem requisita. .
PR I M A est, in relationem realem, & relatiorinem rationis. Realis est , quae, nemine cogi tante, existit : rationis, quae existit dependenter ab intellectu duo inter Te comparante , quae rea liter sunt idem , aut saltem eorum unum non est capax relationis. Talis est relatio generis ad speciem , speciei ad individua, Dei ad creaturas. Secunda, in relationem secundum dici', &re-