장음표시 사용
31쪽
At Graece τὸ παθιν modo pro bono, modo pro summo bono capitur. Quod si quis hic pro sumnio bono capere velit,dicere possiet,quod ars appetit quod da bonu:similiter doctrina,actus,& electio:& quia omnia ad unum supremii referuntur bonu,ideo summum bonu describitur quoddam ab omnibus expetibile. Nam vultquodq; dicitur honubun qu tum habet participationem vel similitudine summi boni. Ex quo fit, ut summum bonum quodam odo appetatur in quolibet bono. Notandum quod appetitus uno modo sumitur naturalis: quo inanimata dicuntur appetere loca sua naturalia,ut ignis sursum,lapis deorsum tanquam quoddam bonum suum. Secundo modo dicitur vegetabilis qualis est in plantis. Tertio modo dicitur appetitus animalis,qualis est in brutis,qui est coniunctus cum imaginatione,& dicitur sensibilis vel potius sensitivus.Quartus dicitur appetitus ratio- .nis, qui est tantum in habentibus rationem,& iste appellatur voluntas:&eum se habet secundum naturam sequitur intellectum,& imperat appetitui sensitiuo: ut in Politicis inquit Philosophus. Est enim in animo quod natura impςrat Ciam vero cotra se habet,trahitur ab appetitia,ut in tertio de Anima idem dicit. Vincit autem interdum appetitus inhomini busvoluntatem, interdum haec illum. Omnia igitur quae sunt siue animata,siue inanimata,appetere videntur aliquod bonum.& cum inter appetitus sint gradus,similiter inter bona& fines,nam illa appetuntur & ad illa diriguntur appetitus. Dubitatur quia Philosophus enumerauit ista quatuor, scilicet artem,doctrinam,&caetera, & non meminit scientiae. Secundo dubitatur cum dicit omnem artem & doctrinam appetere bonum,cum sit ars venefica &huiusmodi,quae malum videntur appetere. Dicendum quod Philosophus sub nomine doctrinae comprehendit scientiam cum sit via quae ordinatur ad scientiam.Adsecundum,quod illa non potest dici proprie ars,quae non appetit bonum,cum ars fit ut definita est ad bonum humanum. ergo illae artes quae non susci piunt talem definitionem, non sunt proprie artes,&de his non loquitur hic Philosophus. Possumus etiam dicere,quod omnis ars appetit bonum,sed aut verum, aut apparens bo num. LMNIuM autem differentia. JHaec est secunda pars
huius primi capituli,in qua declarat esse differentiam intera 3
32쪽
i nes,ex quo sequitur quod in rebus humanis est finis aliquis
melior altero fine. Et primo affert talem diuisionem finium dicens,quod finium quidam sunt operationes,quidam sum opera praeter operationes,& hi fines habent ordinem no bilitatis inter se. Nam hi fines qui sunt tantum operationeS. sunt nobiliores omnibus operationibus praecedentibuS. Quod si finis sit opus,tale opus est nobilius cunctis oper tionibus, quae praecedunt ipsum opus,cum praecedentes o dinentur ad illud. Notandum quod finium quidam sunt oparationes, quidam opera: finis qui est operatio dicitur cum post talem operationem nihil remanet: ut in pulsatione citharae fit, postquam nihil remanet per se quan uis aliquid per
accidens forte maneat. Finis vero qui est opus:dicitur cum post operationem remanet aliquod opus,ut statua quae est nobilior omni antecedenti operatione,& est finis opera tionis. Et breuiter omnis ars sordida tres habet fines. Primum operationem quae fit ab arte. Secundum piam opus. Tertium,usum operis: ut patet in aedificatione domus,sed
ultimiis finis est nobilior secundo, & secundus primo.s DC v M vero complures.JNunc autem declarat Philosophus plures esse fines in rebus humanis: ut ostendatur quod in qualibet differentia finium siue sint operationes, siue ope ra, plures sunt fines:& probat sic. Vbi sunt plura quae appe tunt fines & bona,sunt etiam plures fines. Sed in rebus immanis sunt plura quae appetunt fines & bona sua: ergo plures
sunt fines. maior patet, minor declaratur exemplis tam finium qui sunt operationes,quam finium qui sunt opera,vi: patet in textu.quae cum sint diuersa,diuersos appetunt fines: plures ergo erunt fines. Notandum quod dicit diuitias esse finem rei familiaris:&loquitur secundum opinionem vulgi. Nam in libro Oeconomicae&Politicae dicit esse instrumenta ad finem quendam bonum consequendum ut ibi patet. 6 VAE autem artes. JPost pluralitatem finium ostensani declarat esse ordinem inter fines ut unus sit praestantior altero,sicuti res sunt aliae alijs praestantiores,ita & fines earum rerum . Nam ut frenum ordinatur ad equum & equus est praestantior freno,sic ars frenefactiva ordinatur ad artem. equestrem, quae est nobilior frenefactiva, cum Ob hanc illa .
esse videatur. Notandum quod Philosophus appellat istas
33쪽
artes hic virtutes: nonnulli habent in textu Graeco nonnulli Vilis, id est,uirtutem. Qu*d si dicat vii tutem, tus illa accipienda est pro vi & potentia quae est in qualibet arte, quae appellari proprie facultas potest,cum sic ad utranq: partem indifferenter&aeque disposita Veluti medicina dicituhpotentia,quia potens est ad faciendum&corrumpendum fanitatem. Ars disserendi & oratoria est potens ad probandii,& suadendum contraria:interdum de eodem,veluti quod voluptas sit bonum,&sit malum. Notandum quod sicut se habent fines sic res quarum illi sint fines & econuerso. Con
uertitur enim consequentia ista. Tales sunt res quales sunt mnes earum,Sc econtra tales sunt fines,quales sunt res quarum
isti sunt fines.Bene ergo ostedit Philosophus finem sine esse praestantiorem, per hoc quod res altera praestantior altera est,&ars arte nobilior. fATQ va nihil interest. JHaec est tertia pars principalis huius primi capituli in qua remouet dubitationem quae oriri posset. Quia dixit quod est dissereotia finium cum alij sint opera, alij operatione. quod in quibus finis est opus: in his potiora sunt opera operationibus. Igitur ne hoc videatur facere diuersitate rerum,&ideo non valeat sententia nuper dicta: quod sitiis alter Qltero si nobilior, cum opera semper sint nobiliora operationibus praecedentibus rideo inquam hoc loluit, licendo quod nihil interest siue fines sint opera siue operationes, quia semper finis ob quem alii sunt, praestantior est quicunq; sit siue opus siue operatio ut in sinibus supradictarum ficultatum intue ri licet. Nam propter quod unumquodque tale& illud ma- , gis, ut primo Posteriorum dicit Philosophus.
Quod unus agibilium finis qui ciuilis sit facultatis.
I igitur qui iam rerum agendarum est' 8
nis,quem nos propter seipsim, caetera au lem propter hunc uolumus: neque fit ut ori mnia propter aliud expetamus esset enim hoc modo sine ullo sine semper,abitio, atque hinc noster . appetitus diaris vani si resudar xt constat hunc tale:*
34쪽
8 ETHIco RVM s finem,'mmum bonum, ipsi s optimum esse. xt ad humanam igitur vitam, magnam huiusce cognitio opem afert. Nam ut sagittarijsgnum habentes,magis id quod oportet attingere possimus. Quod si ita fit, enitendum est hiaue ipsum figura quidnam si comprehendere, Crio euius fit scientiae uelocul tatis percipere. Videbitur axistem eius esse, quae maxime dominatur, max mes ratiorinem subit architecturae. Talem autem sese ostret ipse ciri uilis seculias . haec enim er quas scientius in ciuitatibus es er quales quenque discere, Cr quo que oportet,inristitueresolet. Eas praetere cultates, quae summis ast ciuntur honoribus: ut rei miliaris,reiq milliaris secuta talem,ac oratoriam arte, huic subesse secultati ridemus. exm igitur caeteras activis sciensijs haec utatur, er leges ferat, atque instituat quid quisque agere, π a quibus abis stinere debeas:huius finis, tera m omniam secubatum
continet fines. Quo fit ut hic finis sit bonum ipsin hom
num. Quanquam enim unius hominis idem er ciuitatis est bonum: ciuitatis tamen comparare conservares bovinum, maius atque perstctius esse uidetur. Nam amabile
est eis usi soli:ma autem atque diu in est si genti cian uitatibusue tacquisitum,parim , construetur. Ista igiti tur appetit haec doctrina:crum si cultus quaeda ciuilis.
C o M M E N T. 8 Io I TvR quispiam.J Hoc est secundum rapitulum hu ius primi tractatus,in quo ostendit quod in humanis estia quidam ultimus finis,&summum bonii. Et ordine pro cedit.Nam prinio ostendit esse aliquem finem bonu,deinde meliorem demum optimum. Dividitur autem hoc capitulum in duas partes. In prima ostendit quod est finis ultimus rui est summum bonum. In secunda declarat cuius scientiaet,& ad quam pertineat cognoscere talem finem. In prima igitur parte affert talem conclusionem. Quod si in rebus humanis
35쪽
humanis est aliquis sinis ultimus,is est sumntu bonum & optimum, quia alii ad illum & propter illum sunt. Quod aute sit aliquis finis ultimus probat Philosophus per deductionem
ad impossibile:quia si non esset,luc procederetur in infini- tuin, quod est absurdum, cum infinitu pertransiri no possit & omnia humana appetant fine. Itaque sequeretur quod frustra esset talis a ppetitus humanus cum nunquam eum attingere posset. At natura nihil facit frustra:& sic habetur quod est aliquis finis ultimus.&cum finis ea ratione qua appetitur sit quid bonum,& ea ratione qua est ultimus ad quem alijordi nantur,erit opti mum.Sciendum quod Philosophus inquirit hic summum bonum non simpliciter,sed in genere, id est humanum summum bonum. Nam summu bonum simpliciter est deus, qui non acquiritur ita ut formaliter sit in eo, qui id
cosequitur sicut videtur esse felicitas illa ,de qua loquitur hic philosophus. Notandum quod appetitus est duplex quo ad
hunc locum nuc pertinet.quidam cum cognitione: quida sine cognitione. Appetitus sine cognitione dicitur naturalis.
δppetitus cucognitione est duplex,quida perfectus,quidamno perfectus. Perfectus dicitur qui est cum electione:imperfectus,qui est vagus,& sine electione. Naturalis igitur per se nunquam est inanis per accides esse potest. Is aute qui sequi tur cognitionem potest esse vanus,praesertim is qui agit sine electione. Sed esset absurdum quod appetitus qui perficitur
per electione esset inanis:& ratio est, quia Deus & natura,vt inqui it,nihil agunt frustra. Dubitatur quia non videtur absurdu ut dicit Philo sophus,quod appetitus esset vanus.Nam in tertio dicit quod volutas interdum est impossibilium,veluti immortalitatis. Dicendum ad hoc quod voluntas dupliciter sumi potest,uno modo ut vult tantum alio modo ut limitatur electione. Prima potest esse vana, & de illa eo in loco lo uitur philosophus. Secunda no est vana neque impossibiliud equa loquitur hic.Nam volutas cum electione non appeteret finem post finem in infinitum. Potest etiam dici quod humanus appetitus naturalis per se non est vanus sumptus in genere,sed forte huius vel illius hominis singulariter sumptus. ET A o humana i3itur. J Infert unum philoso- 'phus, quod oritur ex antedictis quod appellant correlartu,
quo ostendit quod cognitio ultimi finis confert ad vitam.
36쪽
Nam oportet semper terminum esse cognitum si debemus recte ad illum pergere.& hoc probat exemplo sagittarij: qui proponit sibi lignum. deinde dicit, Quod 1i ita est ut talis cognitio sit vehementer utilis,duo sunt tacienda. Primum cir- unscribere& diffinire ipsum ultimum finem, ut figura describitur&designatura pictore: alterum videre cuius artis vel facultatis sit,& ad quam pertineat tale bonum cognoscere. Et ad haec duo declarada Philosophus utitur ordine praepostero. Nam primo declarat cuius sit,&ad quam scientiam vel facultatem pertineat hoc cognoscere. Deinde in secundo tractatu huius primi libri ostendet quod primo propo. suerat, scilicet quid sit ipse ultimus finis humanus,&describee io ipsum. Ovi o Esi TvR aute. J Haec est secuda pars capitulit id qua ostendit cognitione huius ultimi finis pertinere ad scientiam & facultatem ciuilem, & eius esse hoc pacto. Cognitio huius finis ad eani scientiam spectat,quae maxime domi natur, & subit rationem architecturae respectu aliarum facultatum.Sed scientia ciuilis est talis, ergo ad eam pertinet talis cognitio. Maior ex antedictis probatur, nobilissimae scientiae,&facultatis est nobilisiimus finis: minor probatur a Plislosopho. Illa scientia quae imperat, & utitur alijs scientijs. Martibus,est domina earum,& subit rationem architecturae respectu aliarum: Sed ciuilis est huiusmodi, ergo illa est domina reliquarim activarum. Nam ad eam spectat considerare quae facultas,& scientia est utilis reipub.& quae non est utilis. Fert etiam leges, iubendo quis debeat quas artes ediscere,&quousque. Ex quibus patet quod finis ciuilis facultatis est sumnium bonum hominis. Idem est autem summum bonum hominis unius & ciuitatis: est tamen differetia,quia ciuitatis summum bonum diuiniuS&pulchrius est, quam unius hominis. Nam illud assimilatur magis primae causae: quae stannuersa lissima in dando, dc conseruando omnia. Postea quasi asse rendo conclusionem dicit:quod ista moralis scientia cum sit ciuilis quaedam scietia hoc assectare videtur, scilicet hoc summum bonii. Notandia quod Phuciso pluas duas conditiones posuit scietiae eius qua praeest aliis . prima, ut sit domina maxime. secunda,ut subeat ratione architecturie:&est disterentia inter istas conditiones.Na: n potest aliqliis dominari aliquibus,&no uti iis, quibus imperat : sed no potest aliquis habe
37쪽
re rationem architecti, quin utatur ijs respectu quorum dicitur esse architectus. Nam extrudior nauis utitur dolatore lignorum ,&illi imperat cain iit architectus respectu illius.' Non frustra ergo ponuntur a Philosopho hae duae condi tiones quas habet ciuilis respectu aliarum facultatum Notandum tamen quod diuerso modo utitur scientijs specula ciuis, de aetiuis. Nam artes &activas scientias sumit duplici ter, ordinat enim ipsas & etiam imperat eis, ut hoc modo & ex hac vel tali materia operetur: & 1ic ciuilis praesidet rei mi litari, rhetoricae, & oeconomicae, & aliis facultatibus. imperat enim eis&modum agendi praescribit. Circa speculati-uas autem tantum versatur imperando ut ipsae sint in ciuitate, non autem imponit eis modum imperandi. Non enim imperat ut geometra, non hoc modo probet,aut illo modo hanc conclusionem, quod triangulus habet tres angulosaequales duobus rectis, cum sit necessaria, & non possit aliter
se ullo pacto habere. Itaque ciuilis dicitur principalissima a Plutosopho non simpliciter, sed in genere activaru faculta tu.Notandu item quod ad ciuile spectat considerare de artibus,& scientiis,& has habere,illas expellere e ciuitate,sicut Plato fecit: qui aliquas artes asciuit in ciuitatem suam quam
finxit, aliquas expulit ex eadem: ut poesim, & eius artifices id est poetas quia excitent homines ad eflectus,eosqtie esse minatos reddant. Notandum quod conditiones posuit Phia Iosophus institutionis vel facultatis ciuilis respectu aliarum. Dixi enim quod haec instituit quas facultates ,&scientias in
ciuitate oportet esse. secundo, quas quenque addiscere. ter μtio quousque. Primo non omnes scientiae sitnt utiles in ciuitate.S ecundo , non omnes sunt idonei ad quamlibet facultatem , sed alius ad aliam. tertio quousque , aut respectu quantitatis temporis: veluti per tot annos, aut respectu scientiae,scilicet usque ad talem terminu necessarium vel usque ad tale comodum respectu aliarum artium. Notandu quod
idenhest bonum hominis unius, Sc diuitatis vel gentis: idem
inquam re,diuersum tamen ratione. Nam hominis summa
bonum est felicitas,& beatitudo eadem est etiam ciuitatis vellentis perfectio. Sed differt ratione,quia summu bona unius ominii satis est viii indiuiduo: non est aut em tale,quale est
38쪽
illud quod acquiritur genti vel ciuitati. Hoc enim ad plures
extenditur,& ideo est melius,& perfectius,quia bonum inrito est praeclarius, quanto communius, ut dicit in Politicis.
Verum sicut fit de lumine, quod idem est si sit in modico
aere,& in multo: sic sinimum bonum quod est in ciuitate est melius,quia latius,quani in uno. & licet sit eadem felicitas, tamen illa ciuitatis pulchrior,& praeclarior latitudine sua. Dubitatur, quia Philosophus videtur praeponere bonum comune proprio unius. Item dubitatur utrum ad scieritiain ciuilem pertineat considerare de ultimo fine humano, quia hoc videtur pertinere potius ad moralem quam ad ciuilem. Ad primum breuiter respondetur,quod bono communi magis studendum quam proprio,quia comune complectitur etiam proprium,& particulare, non tamen econtra. Ad secundum dicendum quod ad scietiam citulem per tinet , considerare de ultimo bono humano ut se extendit ad ciuitatem: ad moralem vero ut est olus hominis bona. Nec absurdum est idem bonum diuersis respectibus a diuersis facultatibus considerari.Nam in morali non considera tur quomodo acquiratur bonum ciuitati, tamen idem bonum consideratur ab utraque scientia Et sicut multae scientiae habent finem propinquum & remotum: sic moralis. nam habet finem propinquum unius hominis perfectione,& per hanc postea tendit ad summum bonum ciuitatis.ergo ad utranque scientiam vel facultatem pertinet conta
ratio summi boni. N qtandum quod Philosophus dicit. at s i s T A appetit haec doctrina. J Dupliciter exponi potest: vel haec doctrina appetit ista, id est, summum bonum humanum & omnia quibus comparari potest.vel Ista id est
bonum proprium ut proprium, commune ut remotum.
12 scivi Lis quaedam. J Moralis scientia potest etiam dies ciuilis, cum illa quae ordinantur ad inuicem possint aliquando denominari a nobiliori. Vnde moralis, oecono mica & ciuilis poterunt uno nomine appellari scientia es ullis,quae postea diuiditur in tria illa membra, scilicet mo
resem,oeconomicam ciuilem. Demo
39쪽
II LIBER PRIMVs. De modo procedendi,& auditore morsi. CApvT III.
Icetur autem suus, fi declarabitur perinde uas subiecta materia postulat. Ipsem enim exactum non est un omnibus simili modo η - . . rationibus flagitandi scut nec is ,quae t
per artem confici tur. Honesta autem,eπiusta, quiabus ciuilis considerat,stantam dilDensium,errorem, babent, ut lege tantam esse uideantum, σno natura. Talem etiam quendam errorem habent er ipsa bona quia comae pluribus ex ipsis accidunt detrimenta. iam enim quidam ob diuitias:quidam ob fortitudinem periere. amabile igitur est de talibus atque ex talibus dicentes: crasso modo,
figuras veram ipsum ostendere. er de ijs quae sunt ple viruns,atque ex talibus dicentes talia ex concludere. suilammodo re um quenque auditorem ea quae dicuntur is acceptare oportet.est enim eruditi: exactum suum eat
nos in unoquos genere flagitare, quatenus fert ipsius rei natura. Smile nos uidetur esse mathematicum suadenistem probare, er ab oratore demonstrationes exigere. Atqui bene qui', iudicat ea quae cognoscit, er ipsorum bonus est iudex. is ergo in unaquas re bene iudicat qui in illa est eruditus. absolute aute, qui est is omnibus eru απλει.ditus.quapropter iuuenu, civilis discipimae non est ictaeneus auditor. Est enim rudis actuum uitae. Ex his autem, de his ipsae rationes esciuntur. Praeterea cum pera II turbationes sequatur, uane, neq; utilitate audiet . quippe cum finis non cognitio sit, sed actio . Interest autem nihil i8 iuuenis sit aetate, an moribus iuuenis finalis . non enim de
fictio est ob tempus: sed quia uiuit er persequitur singu la cum perturbatione,nisibin enim inutilis si ipsa cogntis
40쪽
lio:perinde atq; incontinentibus ipsis. iis autem qui suas
rationi subi ciunt appetitiones,cum rationes agunt: nragnam afferre potest utilitatem. De auditore igitur, CV quonam modo rationes sunt acceptandae,quids propore
manus: tot exordij loco fuit dictu,
C O M M E N T. i 3 I I C ET v R. autem satis. J Hoc est tertiu capitulum hu- ius primi tractatus, id est prooemij, in quo declarat modum tradendi hanc doctrinam atq; recipiendi, Ma quo auditore recipi debet. Diuiditur in tres partes quae in sui, locis declarabuntur. In prima igitur ostendit modum tradendi hanc doctrinam scilicet quae non est demonstrati ua,& a causis necessarijs deducedo necessarias conclusiones, sed a causis coangeli bus ut sint a moneS humanae,quae 1unt materialtilius icientiae moralis quae est contingens, & non necessaria.& qualis est materia scientis,talis debet esse modus doctrinae: & qualis est res,talis oritur cognitio quae est media inter cognoscens & cognitum. Anima est quasi mensurans: scientia est mesura: res quae scitur est quoddam men- , stratum. Dupliciter igitur sunt res aut necessariae,& a causis necessariis,ex quibus oritur scietia proprie dicta,& sequuntur ex ipsis necessarii essecbis: aut a contingentibus contingentes. Nam cuiq; scientiae accomodatur modus doctrimequem expetit materia illius scientiae. Nam si materia est ne cessaria,& modus dominae est demonstrativus: si materia contingens,& doctrina ex contingentibus procedit, & modus erit non demonstrativus sed asivus. Declaratur hoc a Philosopho in textu,quod scientia morum habet talem materiam, ut non exigat exactissimum modum doctilive, sed
eum qui procedit ab his quae ut plurimui iunt,& probat hoc
pacto .Illa scietia cuius materia non est necessaria sed varia, non potest habere modum doctrinae necesIari v. At materia moralium est varia ergo no potest habere modii dominae necesiarium: maior clara: minor probatur a Philosopho, , tam ex parte eoru qiis fiunt a nobis, quam ex parte externa , rum in quia non omnes homines eo de modo putat iusta,&honesta:&quod videtur iustu nunc no putatur alio tempore