장음표시 사용
41쪽
pore mutatis conditionibus rerum. Sic dicendum de locis. Nam quod hic videtur iustum forte non videtur apud Scythas. Eodem pacto de externis bonis dicendunt non enim seniper sunt bona. Nam multi ob robur vel diuitias perie
re. Qinire bona interna,&externa circa quae omnia versatur ciuilis facultas,non semper & necessario sunt talia,sed ut plurimum. Ideo modus doctrinae non erit ex necessarijs,sed
ex his quae saepe fiunt,& in modo docendi proficiscendu est grosso modo,&quasi per figura,&non demonstrative:sed quali persuasiue. OSI Cur nec in ijs quae per artes,&c. J i Non enim eo de modo vura expetitur a pictore,& ab sculptore. Ex talibus. J scilicet actionibus humanis tanqua ex principijs,quae ut plurimu fiut. ΓDE huiuscemodi rebus. scilicet tanqua de conclusionibus non necessarijs,sed ut sunt ea quae scpe fiunt,& plerunq;. Notandu quod ex ipsis rebus
emergi cicientia. Itaq; quales sunt res,talis nostra cognitio est &metia. Uerum rerum quaeda sunt necessariae, qtuedam non necessariae, sed contingetes. Rerum necessariaru necessaria est scientia,&proprie dicta. les autem res sunt diui- ιι nae, mathematicae, pleraeque naturales. Non necessariae res trifariam diuiduntur. quaedam persaepe,ut calores in aestate: quaeda raro,ut calores in hyeme: queda aequo discrimine,ut ambulare non ambulare,& alia quae sunt in nostro arbitrio ,
nostraq; volutate. Circa res quae saepe fiunt dici potest quod
versetur ars.Cirea ea quae raro sunt versatur casus vel fortu na. Casus enim ut inquit Philosophus,est causa per accidens raro circa ea quae fiunt a natura. Fortuna est causa per acci des raro circa ea quae sunt a mete,&electione. Circa ea quae fiunt eque versatur ratio & elem o nostra. Scietia vero proprie dicta est,circa ea que sunt necessaria & perpetua,et semper se habet eo de modo, dc doctrina illius est dem5strativa dc exactissima licet etia scietiae sint aliae alijs certiores,dcha beat gradus certitudinis inter se,ut mathematicq sunt certio - res quiun naturales,cu illae sint in primo gradu certitudinis. Artes utuntur modo doctrinae procedete ex bis quae ut plu-:rimu sui:&talis videtur esse scietia vel ars moralis cit vers
tiir circa ea quae no constat natura ut sint ea de apud omneῖ,
sed leo e&c5stitutione quae est varia apud diuersis nationesct ciuitates, ut patet. No tandii quod fortitudo hic sumi po- .
42쪽
test,aut pro viribus corporis ut dicatur robur,aut pro ipsa fortitudine quis est virtus moralis,& mediocritas inter auda. . eiam,& timiditatem. Considerandunt est autem quod viri tes corporis simili modo se habere videntur,ut illa: animi respectu animi cui tribuuntur quatuor illae virtutes morales, ad quas redigutur reliquae omnes. In corpore enim quatuor sunt vires similes illis: vigor siue vivacitas ut ita dica sensuit. secuda, robur. tertia pulchritudo. quarta valitudo bona. At vivacitas sensuu videtur habere similitudine cum prudentia. Nam sicut per prudentia res agibiles ab anima percipititur: sie bonitate sensuum sensibilia a sensibus, robur coparatur fortitudini,pulchritudo teperantiae: quae pulchritudo videtur esse teperata quaedam mediocritas orta ex partibus corporis congrue dispositis. Sanitas iustitiae coparatur, quae sanitas oritur ex quadam complexione conuenieti ,& debita . . quantitate humorum.Quodsi accipiatur fortitudo proprie dicta quae est virtus,dicemus philosophulo qui secundu vulgi opinionem. Nani fortitudo non est causa mortis, quae sit malunt,& praesertim causa per se, sed a vulgo putatur matu. quasi ostendere velit quod ista habent tantam varietatem obvarias opiniones,&constitutiones hominum, ut etiam fortitudo,& bona animi putetur mala cum interdii afferre detri-Is menta habentibus videantur. EODEM modo. J Haec est secunda pars capituli: in qua assert ex parte auditoris talem conclusionem: quod oportet auditorem probare mod u doctrinae, quem patitur & exigit scientia quam accipit: sed scie-tia morum non exigit modum exactissimum: ergo oportet auditorem talem etiam modum accipere & probare. Hoc
ostenditur a philosopho, quia similis defectus esset geometram suadentem probare, & oratorem demonstrantem:vel ab oratore demonstratione, &geometra suasionem exige re. geometra enim proficiscitur a principijs necessarijs per
. demonstrationem ad necessarias conclusiones: orator vero
suadet per argumentationem probabilem quae suadet,non autem cogit assentiri ut ipsa demostratio, quae est ipsius geometrae.Notandum quod cuique scientiae accomodatur mo-- - dus doctrinae proprius. Nam sciesia est ut quidam terminus, doctrina quasi via ad terminum.Verum sicut omnis effectus artis fit per instrumetum accommodatum tam operi,quam Operanti
43쪽
operanti: sic modus doctrinae accommodari debet. Modus igitur huius doctrinae ob materiam debet esse non demonstrativus propter quid, sed quia. Nam talis modus accommodatur ijs scientijs quae vertantur circa materiam non ne
cellariam. ATQ v i bene quisque. J Haec est tertia pars ca is pituli , in qua facit praesuppositum tale, scilicet quod quisque
octe iudicat, &c. ex ex hoc praesupposito ostendit qualis debeat esse auditor huius disciplinae moralis. Sed primu osten- dit quis non sit idoneus, deinde quis sit idoneus auditor. Sed duo sunt minime idonei .Vnus est iuuenis cum sit expers agibilium,&nostra doctrina est ex his tanquam ex principijs,dc de his tanquam de conclusionibus. procedimus enim ex illis, ct concludimus de illis. probatur autem ratio ita.Ido neus auditor huius scientiae bene iudicat de his quae dicuntur in hac scientiacissentiendo his quae bene, & reiiciendo quae male dicuntur.Sed iuuenis non bene iudicat de his: ergo non est idoneus auditor. Maior patet ex illo praesupposito facto,quod quisque bene iudicat,&c. Minor ostenditur ex eo quod iuuenis non habet experientiam actuum humanorum,o rerum.
quae aguntur in vita:ideo non potest recte iudicare de illis ex quibus procedunt rationes, & de quibus fiunt conclusiones in hac scietia morali vel ciuili,& in hac nostra doctrina. Dubitatur quia non videtur verum quod iuuenis non sit idonetis auditor.Bene valeret ratio ad probandum quod ipse non esset idoneus inuentor huius artis.Nam experientia confert ad inuentionem viait Philoso vhus in libro Posteriorum &iindelapsysicis. Dicendum quod re vera experientia cofert ad inuentionem,praesertim inscientiis speculatiuis. Hax au tem scientia non solum speculativa est , sed etiam vel potius activa:&oportet ut ea quae hic dicuntur, postea deducantur in actum. At iuuenis non habet experientiam actuum humanorum propter aetatem, nec est idoneus illos experiri : ideo non erit sumesens auditor,quia non poterit recte diiudicare de illis. Et econtra, homo exempli gratia qui per experien tiam cognouit quod malae cupiditates abstinentia superantur,statim assentietur doctrinae Philosophi,cum dicet temperatis operationibus temperatos fieri homines t&sic de alijs singulis si in alijs erit expertus. Vniuersaliter de omnibus si omnia erit expetius. Rectum enim iudicium cognitio prae-
44쪽
II cedat oportet. fp RAETEREA. J Affert aliam rationem probantem quod iuuenis non est idoneus auditor.qui non facile potest cosequi finem huius doctrinae, non est idoneus auditor: At iuuenis est huiusmodi: ergo, &c. Nam cu sequatur
perturbationes animi, & vivat ut plurimu secudum sensunt, non obtemperaret his praeceptis, adeo ut ea deduceret in a
ctum. Est enim huius doctrinae non speculatio cognitibve, δῖ sed ipsa actio. fiNTER EsTautem. J quia supra dixit eun
qui perturbationes animi sequitur notae idoneum auditorem, ne hoc tantum de adolescente: sed etiam de prouecto aetate,& quocunque vivente secundum appetitum intelliga tur:ideo dicit nihil interest siue sit iuuenis aetate,an moribus, quia prouectus aetate etiam inutiliter audiet si sequitur animi perturbationes, ut faciunt i nco ntinetes, quia defectus no est b, in tempore &aetate, sed in vita & moribus. Dubitatur quialiaee scientia videtur superflua cu non prosit hominibus prauis: boni vero ea non egeant. Responderi potest bifariam. Primum quod haec scientia est utilis utrisque. Nam praui liacet cum difficultate, tamen quoquo modo reuocari possunt a viiijs & flecti ad virtutes audiendo haec, boni vero cosirmann tur. Secundci modo dici potest quod haec scientia ita se habet
ad animuin, ut medicina ad ipsum corpus. Medicina aute est conseruatiua&reductiva sanitatis chi morbi 1unt curabiles.
Sic scientia haec se habet ad aegritudines animi.Verum medij inter incurabiles de optime se habentes praecipue ferent fructum,quasi bene dispositis ad virtutem suscipi edam proderit maxime haec moralis doctrina, ut philosophus decii Ethicorum i nqui t. Sermo autem & doctrina nunquam in o-ninibus vires habent,sed oportet ut ante cultus sit animus audi toris ad recte gaudendum odendumq;, tanquam ager qui semina sit nutriturus. Nam qui secudum perturbatione ani 19 mi vivit nee audiret,&c. si i s aute qui suas. J Secunda particula in qua ostendit quis sit idoneus auditor, & dicit quod sunt ij qui subijciunt suas cupiditates rationi. Post haec epilogat totum prooemium breuibus, incipiedo ab ultima parto, scilicet quod satis est declaratum qualis debeat esse auditor, Sc quomodo tradi 3c recipi debet haec doctrina,& quid qua laque propositu sit & intentio sua. Dubitatur cu dixit quod est inutilis incontinentibus haec doctrina. Hoc non videtur
45쪽
verum cum non modo incontinentes, sed etia intemperati Possint percipere sermones rationesque Philosophi. Dici dum quod haec scientia habet duplice finem, propinquum &remotum. Propinquus est perceptio eoru,quae dicuntur hic: xemotus est amo,&est principalissimus finis. Itaque primit, id est,cognitionem consequi poterunt: sed non ita secundu't operentur,qui finis est principalisiimus, qui intendit.
De summo bono, & recta auditoris educatione. CΑΡvT IIII. Vnc autem repetentes dicamus, cum omnis 2o
cognitio atque electio bonum quoddam abyctei:) quidnam si id quod ciuilem appetere
dicimuscultatem, ex quid omnium rerum agendarum suprem fit bon-. Nomine igitur omnes risere de ipso consentitit. Nam Cr uulgus er elegantes striticimem inquiunt esse . atque bene vivere,bene agere,er
filicem esse,eatem ese putant. De stlicitate autem quaerenum sit dissentiunt: er non maliter uti M, ac sapientes eam Uignit . quidam enim unum quid eorum quae clara, manserui, sunt ipsum esse putant, ut uolupiem,aut dictauu , Ma honorem. quidam aliquid aliud.persepe etiam unus idemque,diuer . Nam cum aegrotat anitatem: cupauper est,diuitias . ignorationis uero costis suae, sati rantur qui magnum aliquid crutra vires ipsoru ra dicunt. quidam autem praeter haec plura bona: aliud quoti
dani per se esse putabant: quodquidem ex bis uniuersis
tit ni bona, censuere causam e e. omnes igitur opinioinues scrutari, superA caneum elismse. Satu aute erit,s eis scrutabimur quae maxime extant, aut rationem aliae quam habere uidentur. Ateiam ne lateat nos eis inter se phse rationes differre, quae a principi s proficiscuntur, ere*x ia principia pergunt. Recte enim Er Plato dua
46쪽
stabat als quaerebat, utram a principiis, an ad princiis pia fit ipsa uia:ui in stidio, ad calcem ex isce quae praeis
23 mna ponunt,an contra. Enimvero semper est a notis inciapiendam. haec autem duobus modis talia sunt. alia nanqsunt nobis: aliasimpliciter nota. nobis igitur frsitan exa ψ ijs incipiendum est, quae nobis sunt non. Quocirca bene institutum moribus euem esse oportet qui de honestis Criussis, cromni ciuili ratione est sufficienter auditurus. est enim principium ex se. atq; si hoc satis constet: non opus eri ipso cur est. talis autem aut habet principia,aut ' με ' accipere facile potest . cui uero neutrum horum inest: is 26 Hesiodι sententiam audiat hisce carminibus explicatam
Optimus ille quidem est,ex sese qui omnia novit: Perceptis quae poξὶ oes persunt meliora. D rQbus bonus erit pira qui recti m meti. ι qui eo nescit, cuiTu nec p rsit aurei tm bonalercisi te demens er inutilis ille est.
C o M M E N T. xo EDNVNC repetentes. JHic est secundus tractatus huius primi libri,in quo finito prooemio intedit docere & tra iactare de summo bono ,&ostedere quid sit. Ἀ-luar in quinque capitula. iapiamo proponit opiniones alioru mul to rude summo bono, &postea declarat modii, quo ipsum inuestigare debemus. Ita e uia resumit opiniones allatas easq; retellit. Ita ἔerno confutat opinionem Platonis ex eo quod dixit idaeam boni esIe summum bonum. enititur definire summum bonum, id est ipsius felicitatis definitionem afferre secudum sententiam suam dia 'into opiniones allatas trahere nititur ad propositum seu,&ad suam definitionem de felicitate assignatam. iam capitulum diuiditur in duas partes. Inprima inquirit ipsum summum bonu afferendo varias opiniones. In Leuincla quaerit,qualis debeat esse modus inuestigandi ipsum. Dicit igitur in prima rem mendo ea qiue dixit breuiter, scilicet quod cum omnia appetunt quoddam bonii,& cu ciuilis prauit omnibus alijs facultatibus,
47쪽
talibus,&aliae tendant & ordinentur tanquam ad viiimu fi nem humanu, ad ciuilem videamus quid ea expectat & quid sit istud omnium reruagendarum supremum bonii. No- MM I N E igitur. J Hac in parte Philosophus ostendit opinione hominum de telicitate,& duo facit. Primo ostendit quod nomine omnes conueniunt,scilicet quisque in sua lingua. Secu-
do quod definitione disserunt, Lex differentia quam habet homines de ipsa felicitate distinguit ipsos homines, scilicet
in vulgus&sapientes. Et primo exponit opinionem vulgi, deinde sapientu, enumerando ea quae ipsi ponebat pro suin mo bono,ut late patet in textu Philosophi ex ijs quae ipse e numerat. Notandu quod vita sumitur bifariam,vi spectat ad hoc propolitu:aut ut prima persectio aut secunda,id est ipsa Operatio. prima est, esse vivetis, quod profluit ab unione animae & corporis. secudo modo dicitur vita ipsa operatio,que proficiscitura potetiis animae:&sic accipitur hic, scilicet pro Operatione. Intelligunt enim homines eu felicem , qui bene vivit,id est bene operatur.Notadum quod hae opiniones de felicitate,ut apparet, oriutur ex parte modo r u viuendi & ex commoditatibus vitae. Nam illi qui dicunt voluptateesse felicitatem,comoditate impelluntur.Voluptas enim ab illis de scribitur vita d ι 'οῖς; at iusi in Limpedimento: dolor vero
dispositio mala impediens actiones. Sic qui dixerui diuitias es Iesummum bonu,Scalii huiusinodi comodis 1uis adducebantur ad hoc asserendit. Notandu quod Plato posuit sum Inum bonii separatum quoddam non illud quod acquiritur in hac vita. Sciebat enim quod sicut albedine fit homo albus, sic felicitate fit felix quam oportet esse in eo qui sit felix. Ita que hanc felicitate etiam ipse hominibus tribuit, quam ipse Aristoteles tribuit ut humana. Veru quia ea que sunt in deo, tuae propriae sunt, cum aeterna sint,& firma, ideo dixit illud eparatum esse proprie bonii &summu , scilicet ipsum deueuius participatione sunt omnia alia bona & omnia reduc tur ad ipsum tanquam ad ultimii finem de supreniam causam bonoru omniti in cuius essentia Plato posuit idaeam boni &omnivaliarum specierii. Philosophus refellit hanc opinione alio modo sumpta, quam intelligebat Plato. Sed sicut a vulgo intelligebatur sumit i pse,& ea refellit. Plato aute posuit
summii bonii id quod est ipsum bonu,nec habet aliquid ad
48쪽
mixtum, sed est ratio ipsius boni,& hoc posuit esse in deo vel
potius ipsum deum. Nam quicquid est indeo,deus est.Simi liter ergo ratione boni posuit in deo,in quo est ratio omota quae a natura fiunt cum rectitudine quadam.quod additur ob ea quae fiunt a casu,quorum formae & idaeae non sunt in mente diuina. Nam si hoc esset semper,illa fierent eodem modo, cuius ramen oppositu videmus,ut ille aiebat.Sed inferius hicri latius. DAT enim ne lateat nos. JHec est secuda pars capituli in qua quaerit modum procedendi in hac scientia morali ad percipiedum quid sit summum bonum rerum humanarum:& dicit quod duo sunt modi procedendi in perquiredis scientijs,& ijs quae scire volumus: aut a principiis, id est,ab causis ad effectus, aut ab affectibus ad principia, id est ad ipsas
causas. primus dicitur demostrativus simpliciter, alter secti dum quid:& licet re eadem sit via,ssiffert tame ratione,ut via ab AthenisThebas,& ab Thebis Athenas.Plato autem recte
dubitauit & accomodate ponit exemptu de stadio in quo est finis & principiit,& terminus a quo,& terminus ad quem:K13 cet idem sit spatium. DE Ni M vero semper. J Hoc loco Philosophus soluit & declarat quod in omni scientia incipienduest a notis.Sed quia nota sunt dupliciter. Alia enim sunt nota simplietiter ut causae & principia : alia nostra ex parte&nobis,ut sunt effectus:quaedam vero aeque nobis nota & simpliciter,ut in mathematicis scientiis. In quibus igitur nobis notiores sunt effectus quam causae, incipiendum ab ipsis effectibus proficiscedo ad caiisas, ut sunt hae scientiae morales &naturales &artes. In quibus vero aeque nota sunt principia &simpliciter ut mathematica, in his incipiendu a talibus principijs &causis demostrando a priori affectus qui insunt subietio.Incipiendia igitur in hac scientia moraliano bis notis, id est ab aliectibus & operationibus humanis secundu ratione ex quibus fiui habitus studiosi id est i psae virtutes secundu quas fiunt operationes quae sunt ip1a activa felicitas. Ea enim est finalis causa omni u humanarum actionum, & vltimii bonum in executione,primuin intentione. Primu enim intenditur ipsa felicitas deinde excogitantur media, quibus veniamus ad ipsam. Quatuor sunt causi; ut scimus.Principalissima est finalis. Ideo Ahistoteles ut mihi videtur .no iure reprehenditur, ut dicunt quidam,quod n5 dixeritvel appellauerit dea
49쪽
eausam efficiente, sed finale seni per appellat.Ratio aute est, quia appellat euin a causa nobiliore. Felicita, vero est pi incipauingenere causae finalis.at in genere causet efficie is est effectus. nec est absurdu quod diuertis rationibus unu & idem litcausa et estectus, in diuerso genere catisq,ut felicitas. Γ v o-C i Rc A bene institutu .J Ex supra dictis infertur unii, quod appellat correlariti. Na cudebeamus incipere a nobis notis, oportet eu qui sit auditurus de scientia ciuili inititutu esse bonis moribus, ut experietia possit percipere ea quq coier ut hamanae vitae,& eis alientiri. Notandu quod Oportet auditur iude aliquibus aliquid precognoscere.&hoc. aut1 se habet aut percipit a doctore. Ale habet ut digii tates tales. velut si ab aequalibus aequalia demas,ca quae remanet sunt aequalia,&omne totu est maius sua parte. A doctore suscipit aliqua qui bus adhaerere debet. Veluti si duae lineae aeque oviantes protrahantur in infinitu,nuquam cocurrent.Ita igitur in moraliferi debet. Oportet enim ut haec auditurus aflerat ex se principia quaeda. V eluti quod abstinentia cupiditates)uper mirr, ut per experientia sibi innotuit. Q od autenonasterat, suscipiat a suo doctore,&facile asseimetur deo oportet esse in
stitutu bonis moribus & bene dispositu ad recipienda docti ina. v bi afferri potest illud decimi libri quod etia supra attulimus.Sermo aute & doctrina nunqua i ii om nibus vires habe ret: sed oportet ut ante cultus sit moribus auditoris animus
ad reste gaudedit 'dedums,tanqua ager qui semina sit nuti iturus,&c.Post hec dicitPhilosophus quod si ille no afferat ex
se princi pia, nec lit aptus ea suscipere, is est penitus inutilis secundu Hesiodu. Esr enim principi u quod est. JQuia effectus est principiti in hac scietia morali &ciuili. Veluti bonus mos coseruat humana natura. HABET principia. scilicet audiedi hanc doctrim ut facile assentiatur.Si quis enim iit bene dispositus&institutus bonis moribus,veluti siquis superauerit aliquado cupiditate abstinentia ,& moderatione vicerit appetitu statim astentietur cu audiet hoc principiti quod i peratis actibus temperati filii habitus, & no quaeret propter quid cu hoc ibi sufficieter costet.Ite abstinetia cocupiscentiqextinguutur .Huius etia non quaeret causam cu sibi cos et, vel . quod ex se asserat,vel quod assentiatur docesi ea,quibusbene dispositus de no recalcitrans deberet no immerito assentiri.
50쪽
Quod felicitas non sit voluptas, honor, virtus aut diuitiae. CAP. V. Ed nos eo redeamus unde digregi sumus. Summam enim bonum licintems,no sine ratione ex uiuendi modo videntur existimare: uulgus quidem Cr Importunis mi, uolu, 'ptate. Quapropter er deditam uoluptatibus utam amat.
'NUTres enim sunt inex e quEraecessi Elaea quae nuc dicta ciuilis ex conleplaiiunmi agus igitur manaecipij finite penitus esse uidetur, pecorum uitam diligedo.
re quod quaerimus nam in iis potius qui afficiunt, gramin ijs qui afficiuntur honoribM, esse uidetur .summum alltem bonum propriumluid,riles esse vaticinamur, ut aueos qui ipsos cognoscul: er obuirtutem honoribus affici quaeri t. constat igitur secutam hos ipsos,honore praeis
33 stabiliorem esse uirtutem Zis forfinii ex finem qui*iu
ciuilis uitae magis hanc esse putauerit, uerum cr ipsa via detur imperfiAior est idetur enim posse uirtutem h -δaz dormire, qlit non agere quicquam per uitam, insuper in maximis malis atq; aduersitatibus sirtunae positi e murem V ita se habet,nemo silice dixerit, nisi qui po uinem obseruat. Sed haec hactenu3satis enim