장음표시 사용
901쪽
o ferunt specie. f C v M autem operationes probitate. l Hae .elt secuta pars huius capituli dii qua Philosophus posteaquari
declarauit voluptates differre specie ex diuersitate operati num: nunc idem ostendit ex parte probitatis & improbit iis, duabus rationibus. Prima, sicut se habet inter se operationes, ita& voluptates : sed operationes ita se habent inter se quod differunt probitate & improbitate,& quaedam sunt fugiendae, quaedam expetendae,quaedam neutrae, ita & volupta tes se habere videntur. Patet ratio,quia operationia, quaedam honestae & probae,ut studiosae,&ipsa felicitas,quae sunt per se expetedae: quaeda improbae, ut vitiosae, quae sunt per se fugiendae: quaeda neutroe,ut sunt quaeda operationes necessariae. quales igitur erunt operationes, tales videbuntur voluptates:ῖed operationes differetes probitate & improbitate videtur differre specie: ergo &voluptates quae eas comitatur specie erut i diuersae. DE Tenim cupiditates reru quidem. J Secunda ratio, si cupiditates disserunt ob diuersitate operationu ut aliae sint per se fugiendae,aliae expetendae, aliae neutrae: sic etiam & multo magis differunt voluptates: at primu est,ergo & secunda. Consequetia patet: nam de quo minus videtur inesse,&inest: ergo &de quo magis. Coni uaee enim magis sunt voluptatesipiis operaiionibus quam cupiditates quae partim tepore vi dentur separari ab operationibus partim natura:voluptates vero ita sunt conexae ut controuersia lit utru fit ide operatio&voluptas. Assiimptio est de se manifesta. Cupiditates enim rerum honestarii dicuntur honestae, turpium vero turpes: sed quia Philosophus dixit ut ubitatio sit viruin operatio & voluptas iit idem, ne existimaretur quod sint penitus ide, remo uel suspicionem, dicendo quod nosequitur,non separantur, quia sunt conexarergo non differunt. quia multa sunt talia veluti affectus proprij respectu subiectorii suo ru, & tamen sunt
diuersa. quare voluptas no est mens, id est operatio metis, nec sensus id est operatio sensus. Differunt enim ratione. Nolandum quod tria affert hic Philosophus cupiditates,operationes, voluptates,& hunc ordine habere videntur ut cupiditates antecedant operationes & tepore & natura: tepore, qui cupimus aliquid operari plusquam illud operenatar,& dicuntur turpes li turpiter cupimus, vel inhonestas prodiicere ope
rationes,& honestae si honestas & probas.Natura quoq; p v
902쪽
cedunt,quia operatio videtur esse actus perfecti &constituti, cupiditas imperfecti:sic igitur cupiditates operationes praecedunt. sed operationes cu voluptatibus sunt limul tempore,&origine videntur praecedere,sicut subiectum proprium mam licet non separentur, tamen subiectum secundu essentiam sua est in primo modo dicedi per se affectus vero in secudo. Vult igitur Philosophus quod voluptas magis conueniat cum operatione quam cupiditas, no tamen quod sit penitus idem: sed differunt illa duo ratione,ut saepius dictum fuit: nam per operationem operamur,veluti per intellectionem intelligimus, per voluptatem delectamur. Intellectio igitur tendit ad obiectum ut intelligibile,voluptas vero ad idem ut delectabile &voluptarium . quare ut ad propositum redeamus, si cupidit tes respectu operationum a quibus magis distant quam voluptates dicuntur differre specie, multo magis differet voluptates respectu earundem quae sunt eis annexae. fAT vero visus
differt a tactu puritate. l Haec est tertia pars huius capituli in
qua Philosophus ostendit diuersitatem voluptatum ex parte puritatis S impuritatis operationu hoc modo, Sicut se habent inter se operationes, sic & voluptates quae sequutur eas: sed operationes ita inter se habent ut aliae sint purae aliae non purae,&aliae magis, aliae minus sic se habebul voluptates. Co
sequentia vel similitudo illa antea est probata: assumptio de elaratur, scilicet quod operationum alia pura,alia non pura,&alia item purior quam alia,veluti visio est purior qudni auditio, & auditio cutita loquar)est purior quam olfactio ,&sic successive:metis praeterea operatio est longe purior quam
sensitiua,quia a nobiliori prodit potentia. Praeterea opera tio videtur dici pura & non pura respectu conditionis male rim& magis aut minus pura secudum quod magis aut minus miscetur cum materia, aut separatur ab eadem vel conditionibus eius:vnde formae illae purissimae dicuntur quae sunt f paratae ab conditionibus materiae. Verum cum duplices sumantur operationes quibus percipimus , intellectivae scilicet 8c sensitivae, habent ordinem inter se. Primo sensitivarum pii rior est ipsa visio quam cuiusquam alterius sensus, & obiectu habet minus materiale,& modum sentiendi & immutationis
magis spiritalem ut ita loquar. Secundo gradu perfectio nis est auditus,deinde olfactus,& sic sequuntur alii successive:
903쪽
quare inter se comparatae sensititiae habent gradum purita
tis,ut diximus: sin vero comparentur cum mentis operationibus,t5ge sunt inferiores: de qua uis de omni sensu hoc uniuersaliter dicatur ut sensus sit id quod susceptiuum est formarum sensibilium line materia, tame species illae non dicuntur liberatae a conditionibus materiae,id est hic & nunc& huiusmodi conditionibus. Quare immutatio sensus fit per species sensibiles non liberatas a conditionibus materialibus, ut hic&nunc & similibus: sed immutatio mentis fit per species intelligibiles quae sunt liberatae omnino a condi ionibus materiae, ut ostendit Philosophus in libro de Anima. Quare tales operationes videntur esse vehementer purae,&longe puriores quam sensus: habent tamen & ipsae intellectivae gradu in ter 1 e,quia speculatiuae sunt puriores quam activae,& obiectum habent longe excellentius,&praecipue cum versamur circa substantias separatas,&ipsum maxime deum, ius speculativa purissima est omnium ,&ex consequenti voluptas quae eam cosequitur. Ex ijs patet quod eum operationes sen-1itiuae disserat puritate ab intellectivis, quia intellectivae sunt longe puriores,& item sensitiuae inter se,& eodem pacto intellectivae inter se,percosequens voluptates quae sequutur tales operationes disserunt & diuersae erui inter se sicut & illae. 43 svi DE TvR aut e cuiq; animaliv. l Haec est quarta&vltima pars huius capituli, in qua Philosophus ostendit voluptates inter se dister re specie ex diuersitate subiectoria, in quibus ille suscipitintur,id est subiectorii quaesumunt ipsas voluptates,& particulariter hoc ostendit de ipsis hominibus. Probat autem in primis ratione, deinde indiictione,quod animaliudisserenti hi specie diuersae sunt specie voluptates,hoc pacto, Diuersoru specie animalium diuersae sunt operationes inter se,& cuiq; illorum proprie: sed voluptates ita se habent sicut
se habet operationes: ergo voluptates diuersorii animalium erunt diuersae inter se & illis propriae.alia est enim operatio unius animalis quae est sibi propria, & alia alterius: sic etiam &ipsa voluptas. ATQ v E in singulis etiam intuenti.JProbat idem inductionemam si velimus intueri singula animalia reperiemus alia essevoluptate leonis aliam equi,aliam ali ni &sic de alijs animalibus quor si quodlibet habet suam propria voluptatem,&diuersam a volsiptate alterius specie
904쪽
animalis:&hoeetia c5firmat auctoritate Heracliti. Ex quibus cocluditur quod animaliudisserentius pecie diuersae sunt specie voluptateS.videretur quoq; cosentaneu rationi ut eorun--
de specie animaliu eaede eitent specie voluptates, tame in hominibus variatur regula. Notandu quod diuersoru animaliuvoluptates videtur esse diuersae :& una ratio est. 9, vntiquod que animal videtur habere operatione propriam atque exinoe propriam voluptatem. Alia ratio est, quodam maliano delectantur eisdem,sed diuertis asterentibus voluptatem: & ut illa efficietia voluptatem sunt duier 14,lic etiam sunt volupta tes prouenientes ab illis diuersae inter se ,& cuique propriae.&de ijs intelligendum,no de communibus quae omnibus co-
petunt inquantum sunt animalia. sed probat Philosophus suu propositum de voluptatibus proprijs,& accommodatis cui que , quia sufficit quod illae differant specie, licut animalia. fies hominibus tamen non mediocriter. J Ostendit Philo sophus nunc ex diuersitate hominu disterre voluptates, quia si in alijs animalibus conuenientibus sunt quaeda propriaevo luptates,ut equis omnibus quaedam voluptates accommoda taedimiliter leonibus,&aliis eo de pacto tamen in hominibus variantur. Nam alia alios delectant, & alia alios perturbant, ut vitiosa molesta sunt probis, delectant improbos: aegrotissimiliter & sanis alia sunt iocunda,& unusquisque videtur delectari eo quod est sibi amabile, atque ut in primo inquit Philosophus,id est hominum cuique voluptati cuius amator dicitur quisque: ut equus equorum amatori, & amatori iusto ruiniusta,& omnino virtutum amatori ea quae per virtute efficiu-tur. lies uniuersis autem talibus. J O l tendit hac in parte Phi σlosophus quod inter omnes voluptates humanas ea est optima que est studiosi hominis hoc pacto, Eius hominisvoluptas
qui est mesura omni hi operatio uti de voluptatu humanarum
est potissima& vera voluptas; sed studiosus homo, & virtus ipsa sunt mesura operationu & voluptatu humanarum: ergo eius voluptas est summa&potissima inter humanas voluptates. Patet ratio, quia in unoquoq; genere id quod est mensura est optimii & praestabilissi inu in illo gener e. Sed antea sae pius probatum est studiosum & virtutem esse mensura,& re gulam operationu humanarii, ita ut respicientes ad illa recte dicimus &dijudicamus huc actu bonum esse vel malv. haec cu .
905쪽
ita sint, dicit philosophus quod non est mirandum si ea quae
sunt molesta studioso,aliis non studiosis videantur iocunda. multae enim sunt corruptelae in hominibus quibus fit vilia. bentibus gustum corruptum ea interdum placeant quae non sunt bona: sicut aegrotantibus quaeda dulcia quae sunt amara, vel amara quae sunt dulcia. Regula autem a studioso &sano sumenda est,quia talis est res vel bona vel praua sicut ei videtur qui habet iudicium sanum.& exijs concluditur quod voluptates quaedam sunt vera: & propriae, quaedam secundum quid,& non propriae, sed apparenteS: & ex consequenti ap- paret quod sunt diuersae specie. OEAR v M vero quae probae videntur esse. J Ostendit hac in parte Philosophus quae voluptas sit praestabilissima inter voluptates probas quae copet homini studioso, nam cu variae sint,& a varijs potet ijs ac obiectis proueniant, habent gradus inter se.& dicit quod hoc
percipere possumus ex operationibus: qualis enim operatio erit,ialis erit voluptas: sed operationes habet gradus, & earum alia est praestatior alia, sic etiam voluptates eunde sequetur ordine.quod si una erit operatio praestatissima omnium, Voluptas quoque quae eam comitatur erit potitii ma: sin pluores,ita etiam voluptates erunt plures. Dantur enim gradus, ut diximus.&post habeamus turpes voluptates quae no sunt
appellandae voluptates, & loquamur de studiosis, & probis, de quibus videtur loqui philosophui. Hae igitur cum habeat
gradus secundu operationes,ut dictu est, accedendum est ad ultimam &perfectissimam omniu, siue sit una,siue duplex, id est activa ,&speculativa.& ideo dicit, siue sit una siue plures, quia istae duae obtinent sumntu locum ingenere suo, tamen si conferatur genus cum genere,&ipsae inter se,procula dubio speculativa longe anteponitur activae Philosophi sententia. Voluptates quoq; sequentes huiusmodi operationem eandem rationem inter se habebunt,ut qualis sit ratio inter operatione& operationem, talis sit inter voluptatem &voluptatem. Primo enim pri ina erit ea quae consequitur speculativa operationem, prima quoq; in genere suo ea erit quae sequitur activam operatione, reliquae autem secundario,vidicit Philosophus. Notandum quod si aliquis quaerer et,quaenam causa sit cur alia animalia quae sunt eiusdem speciei,&unaquaeq; in specie sua, habeant proprias voluptates,in hominibus
906쪽
minibus autem non mediocriter varientur,ut dixit Philosophus. Dicendu quod alia animalia feruntur instinctu naturae ad suas voluptates, homo vero ratione &electione agit suas operationes.& ideo habet multas varietates,quia alii habent iudicium corruptum,ali j bonum: & ideo diuersas produc ut is operationes,&diuersas & varias habent voluptates & persequuntur,caetera vero animalia agit ur,& non proprie agiit. Homo autem est liberi arbitrii,& habet rationem & voluntatem,& sequendo diuersa voluptaria nam alia alios delectant diuersas ideo persequitur voluptates.
De filicitate. CAPvT VI. I ctis autem iis quae ad ipsas uirtutes ac ina 4bcilius voluptatess periisent: de filicitate figura dicere restat. quippe cum finem buril manaru rerum ipsam esse ponamus. Si igiis tur ea quae prius dicta sint repetierimus, orationem sane fecerimus breuiorem. Diximus itaque silicitatem habiis sium non esse. inesset enim dormienti per uitam,plantarum uita uiuenti, G is calamitatibus maximis costitulo .Qnod sosi haec non placent:sed ponedum est potius ipsam operaistionem esse quandam, ut prium est dictum, Cr operationualiae sunt necessariae erob alia, aliae per seipsas sumi exopetibiles: per icuum est silicitatem earum aliquam opera rationem esse,quae sunt per se ex non ob aliud expetentadae. Felicitus enim trullius indiget reised est ex sese usis
ciens. Operationes aute eae per se sunt expetibiles, a quiis bus nihil praeter operationem quaeritur. Tales vero lito sidentur esse actum ij qui a uirtute proficiscuntur. Honestinanque studiosas agere, ex iis est quae per se expetuno
tur. Et item ludorum ij qui sunt iucundi. non enim ob alia ipsos expetunt.damna nanque potius ex ipsis quam commmoda suscipium t , cr corpus patrimoni Hregligentes. conjugii t autem ad talia oblectamenta Cr plerique eoae
907쪽
818 ETHIco RV raris qui beati esse dicuntur. Quapropter apud Urannos in pretio habentur ij qui ira talibus oblectamenus sunt deis xui. in ks enim seipsos praebent iucundos, quae illi actis
Elant. indigent autem talibus. Videntum igitur haec ad stis licin tem pertinere: propterea quod hisce uacant honmnes
s 2 ij qui sunt in potestitibus eo tituit. At nullam Jrrisbe JA
gnum tales sunt homines. nam nec virtus in potestitibus, nec Mntellectus consi tit, a quibus χperationes studiosae proficiscuntur. Nec si illi cumβnceram Iiberalemq; uora luptatem non degustarint, ad corporis confugiunt uolarapntes,propterea putanda est has magis expetibiles esse. Et pueri enim quae apud seipsos in pretio βαηt,praestabialisma esse purint. C onsentaneu igitur est rationi, ut pueri riseruiras diuersa pretiosa esse uidentur, cer prauissa et studiosiis uideri. Vt igitur saepe dicisim est, CT prelio. sa et iucundamni eu,que studioso uiro ciliabunt. Vniacuis autem ea est operatio maxime expetibilis quae ab habitu proprio prodit: er studioso igitur ea quae proficio scitur a virtute. Felicitas ergo non in ludo loco Me con 'stit. Etenim absurdum forei humanum finem iocum egi: Cr negotia multa molesZiuste per totam uim in causa iois candi suscipere. Cuncta enim stre praeter Irlicitatem alterim expetimus gratia. haec enim esὶ fius. Studere alium Cr laborare gratia loci, stultam prosecto minus puerile habetur er est. Iocari uero ut studeas, secundum sentcnotiam Anachar dis rect ese habet. Iocus enim requieti sinalis est. ais cum continue nequeant homines laborare,s6 indigent requiete. No est igitur ipsa requies sinis . it enim gratia operationis. At uero uiri stlix in virtute consistit. Haec autem jum cum studio est,eν im feriss . sed no in ioco
consistit. Atque ea quae studiosa sumi seriesue,prae labio
908쪽
LIBER DECI MVS. 8ssilara ridiculis cr iis quae ioco sunt. Et operatione semα s per incit orta Cr partu Cr homius, studiosum magis diiscimus esse. melioria uero praestabilior est, CT ad felicinistem iam magis attinens. Fruι praeterea quiuis Cr manciae spiam voluptatibus corporis,no minus quam optimns hoαmo potestat relicitate nemo mancipio tribuet, nisi Cr viri tam tribuerit studiosam. Felicitas enm non is talibus con
sistit motis uiuendi, sed is operationibus quae a uirtute proficisci tur, ut prius etiam diximus.
C O M M E N T. Dic τ is autem ijs quae ad ipsas virtutes ac amicitias. J tHic est lecundus tractatus huius libri,in quo philosophus docet de telicitate quae humana tu rerum est ultimus finis,&hoc cogrue: quia finis est id quod primum in intentione proponitur,& secundu hoc videtur causa esse,& est omnium eorum quae inueniuntur propter ipsum consequenduin.idem etiam est ultimum cum iam per inuenta cau1etur,& secundum hoc videtur habere ratione effectus:vnde virtutes δc operationes praecedete, studiose, causa effectiva sunt se licitatis,felicitas autem est causa finalis eatur veluti motio est causa eflectiva sanitatis &sanitas causa motus, causa, inqua, sinalis, causa: enini sibi sunt inuicem causae in diuerso genere, ut inquiunt : sed finalis principalissima dicitur omnium alia rum,&causa causaris, ut ostendit Philosophus in libro Physicorum. Felicitas ergo cum iit caula finalis respectu virtutu& operatio nia studiosarum praecedentium ipsasvirtutes,itare
erit principalior causa quam illa quc ordinatur ad ipsam. Cuigitur felicitas sit primum in intentione , ideo prima a Philosopho proposita est, deinde declarata sunt media quae ad ipsam pertinebant, ct tria principaliter quae fuerunt cognitu
necessaria iid est virtutes tu amicitiae, tum voluptateS,quoru
om niuexaciti nimam doctrina tradidit nobis Philosophus, ut per ea quae ad felicitatem ducunt,& resolutionem suae dis finitionis, paulatim innotesceret nobis ipsa felicitas. merito igitur ea in pi imo libro proposita sicut est primu in intelio ne,deinde iis omnibus petracta iis quae furit media quae ad illa
909쪽
ducunt,& in media doctrina collocatis: nunc tande eam ex quatur vltimo loco,quia est ultimum in executione. quare ut
est primum, in intentione quoq; proponitur nobis: ut est vicimunt,in executione. Ultimo etia loco Philosophus eam exequitur declarando ipsam secundum species 1uas,& praesertim speculativam, de qua antea Philosophus parum tetig rat, sed in hunc locum potius distulerat. Itaque ipsam felicitatem diuidit tu activam&speculatii ni,&comparat eas inter se, ostendens alteram esse altera praestantiore: sed quia viris felicitati voluptates annectuntur,&a quibusdam credebantur esse ultimi fines,ideo praeiansit doctrinam de voluptate
multa tradendo nobis cognitu necestaria,ut vidimus. Diuiditur autem hic tractatus in quatuor capitula. In primo tractat de felicitate incommuni&in genere.In secundo de se licitate speculativa.In tertio de felicitate activa,&comparat ambas inter se. In quarto de feredis legibus, ut ostendat oportere nos haec non solum cognoscere: sed etiam deducere in actum.& illud ultimum capitulum videtur esse quasi quidam nexus libri ciuilium. Primum capitulum diuiditur in quatuor partes,quae suis locis patebunt.In prima itaque Philosophus proponendo suam intentionem dicit quod pertractatis iis quae pertinent ad virtutes & amicitias,& voluptates ,relin quitur ut summatim de felicitate loquamur: quae cum sit finis primo propositus,& multa sint tractata a nobis quae ad eam
inueniendam& consequedam pertinent, consentaneum est rationi, nunc quoq; ultimo loco de ea concludamus sumnia tim quae sunt cognitu necessaria, breuiter repetedo quaedam
antea dicta, ut facilior & euidentior fiat explicatio eius. 49 Dixi Mus itaq; felicitatem. Haec est secunda pars huius capituli,in qua Philosophus repet edo iam antea dicta in primo libro,ostedit & probat duabus rationibus felicitate non esse habitu. Prima ratio,Si felicitas esset habitus,tuc felicitas inesse posIet dormienti per totam vita vel agenti instar plan
.consequens est absurdum ergo & antecedens. nam consi
steret in homine viventi infima potentia quae est in nobis&instar plantaru,non quod plantae dormiant. nulli enim competit somnus nisi sit sensitiuum: sed quia in nobis dormientibus vegetativa potentia praecipue operatur. Secunda ratio, Item si felicitas esset habitus,tunc esse posset in homine maximis
910쪽
ximis in aerumnis & calamitatibus constituto .consequens est absurdu, sententia huius Philosophi: ergo & antecedens.Naimpeditus &onustus calamitatibus non videtur posse commode operari. Notandu quod anima triplex dicitur,aut vegetatiua quae est in plantis, aut sensitiva quae est in brutis aut intellectiva quae est in hominibus,& omitto nunc secundum locum motivam:anima autem hominis habet potetiam vegetandi & sentiendi quae potentiae sunt in illo. Item ulterius habet potentiam rationalem. Nam ubicunq; est perfectior, ibi sunt etiam imperfectiores potentiae, non econtra:veluti
de triangulo & quadrangulo dicit Philosophus in libro de
Anima. Homo igitur cum habeat principium vegetandi de sentiendi & intelligendi prima & 1ecuda potentia nunc operatur nunc no operatur. vegetativa semper operatur &assidue:cessante enim illa sequitur mors, ut ait Philosophus.Verum ab homine dormiente posthabentur fere operationes secundum illas vires utrasque, id est intellectivam & sensitiuam. dicitur enim so innus ligatio sensuum. quare sensititiae vel intellectitiae operationes,aut non sunt in dormiente,aut sunt imperfecto &confuso quodam modo,ut insomniis,&huiusmodi: sicut dixit Philosophus felicem amisero no differre in somno,nisi quod bonis meliora somnia fiunt quam
prauis,veru ip sa vegetatiua & nutritiua vis operatur in dormiente,& tali vita& operatione tunc dicitur vivere.& ideo
dixit Philosophus viveti plantarum vita, & in primo quoq; ,
huius igitur virtus communis quaedam,&no humana videtur. Na haec animae potentia in somni js videtur maxime operari,quare dormiens tunc dormit ut animal,& vinit ut planta,quia tali operatione maxime operatur:aliis vero aut non operatur aut imperfecte&in confuso,ut diximus. Notanduquod in maximis calamitatibus constitutus no dicitur felix, sententia huius Philosophi quia indigere videtur instrumentis ad operadum quibus caret si sit in magnis aerumnis. Praeterea impeditur calamitatibus ne possit commode operari: sed praesertim hoc esse videtur invita ciuili ubi felix opera. tur ad alium: sed infelicitate coteniplativa, aut ea activa qua quis est felix ad seipsum bona interna 1atisfacere videntur, quia tales paucis indigent externorum bonorum. VOD
sista non placent. sed ad operationem. J Haec est tertia pars huius