장음표시 사용
581쪽
Postremo argutus hic Dei a us confirmari poterit autoritate commentatoris doctissimi. Itaque incredibitu facta est inter Hs η r ..ὰ
exorta pluralitate linguarum: eum sese μυίcem loquentas non- . - otiem intexigerente petenti calcem alim ligonem porrigeret , unde inviaeem irridentes s mutuo irascentes ab opere desti terunt. Atque hic de lapientia divina institui potest observatio, quae cum totum hujus con- Ailii sundamentum voluntatum sic sermonis concordia niti intelligere: ecce uniu Hr populus, ct unum labium omnibus evertendo isti operi unicum priesidium reperit discordiam: ee uadamiti ibidinguam eo-ri m. Quo demum thema propositum dc laudata sententia confirmatur: Concordia parva rescrescunt,enturrimi discordia maxima d en ruinam
Equidem facundos di ingenioses contionatores nec leges ab his exemplis capere, nec qui concionator non est, eas requirere intestigo. At illis, qui ex carceribus evolant, ut sacrum hoc S labo- riosum stadium decurrant, ibrio non inutiles mini, ut natura L. horum argumentorum eaque tractandi i ationem, qVae praecipua arsJest, intelligere discant. Nam excogitare eiusmodi arguto inventa ho lie adeo necessarium non est, cum tot in medio sint libri Hispanorum, qui si vel indices consulas, cuicunque themati concionatorio infinita argumenta suppeditant, sed ita nuda dc macra,ut
ingenio Italico vestienda sint oc expolienda. PraeterqVam quod eum, qui huic studio animum adjicere ex prosesso decrevit, minime conventish per descriptorem esse, sed in ipse per se talia invenire, et in librum commentarium seu a Ioeos topicos seu ad angeli xintre debebiti inod aciet aut sentes SS. Patrum tereris; aut dictum aliquod metaphoricum eorumctipendens praecipue ubi lo-
cum aliquem Scripturae explicant ut idem ad thema concionatorium transferat I aut fontes S. Scripturae legens, atque ibi reperto aliquo facto aut dicto metaphorico sarguto commenta res consulans, ct S. Patres in illum locum, catenam item auream dc sylvam allegoriarum, quae satis materiae praebent fabricandis ejusmodi emis malis. Nec parum excitabit intellectum, imitatione accurata audiens celebres concionatores, qui hodie in hoc genere metam gloriae attigerunt, qUn illudeo extuli runt, ut nesciam, an humano ingenio alterius progredi concessum sit, quales in hac urbe audivi-
582쪽
-n . sacras um Coneianum mih meminis mus , Zachiam , Carallam , Leporem , floridos argutiarum4ingem
niosorum argumentorum hori . . 2 ,
inantum ad thema, danda est opera, ut novum illud sit, atque observationem habeat concioni aptam, h. e. Vel sacram, vel moralem, quae comparata sit ad virtutes suadendas, aut vitia dissuade da, aut ad explicandum mysterium aliquod divinum, aut laudam dum aliquod fassiim Christi, vel Sanctorum. Revocatur enim omne thema ad aliquod trium generum rhetoricae persuasionis h. e. Deliberativum, udiciati, O desmonstrativum, seu epidicticum, quod continet etiam res, quae scientiae causa docentur, ut mox dicemus Tametsi autem vulgare sit thema commendari illud potest enthymemate arguto, qVO probatur. Secunda igitur pars ejusmodi concionis argutae est argumem eum ingenioseum seu medius terminus, quo probatur thema, depromptus ex aliquo Scripturae loco, qui prima specie videtur difficilisaut absurdus, aut ineptus, aut alii loco repugnam.
Tertia pars est di vi in dc dubitatio, quae aut de litera, aut de sententia loci injicitur. Atque haec dissicultas ostenditur beneficio alicuius dissertationis theologicae, aut ex Scriptura natae, aut phil 2phicae, aut dialecticae, aut historicae, quae acerrimam exspect Lonem in auditore excitet, dc simul novi aliquid de curiosi doceat. Quarta pars est , quae ostendit in loco, qui difficilis aut absurdus videbatur, si recte intelligatur, latere ut evolvantur, observatio quaedam erudita praemittissilet, quae vel peregrinam eruditionem, vel similitudinem curiosam de jucundam ex rebus naturalibus, artificialibus aut domesticis petitam continet, ut ingeniosiae descriptionis materia suppetat, qua dubii solutio magis illustretur. Et hic locus est, qui minimam argumenti dc ingenii oratorii gratiam demonstrat. . Quinta pars est applicatis, quae videlicet eruditam illam disseratationem loco Scripturae dc Scripturae locum themati applicet. In quo necessaria est ingenii vis dc celeritas, qVae duas res, quae videmtur remotae dc dissentaneat, conciliat dc porro requiritur singularis in vocibus dc comparationibus perspicuitas, ut auditor sine labor
veritatem dc rerum Convenientiam agnostat. Sexta pars est uaritin, Pae explicationem illam curiosam. confir-Diuiligoo by Cooste
583쪽
Dὸ saerarum Conriona thymemavis argutis. III confirmat, ne ab uno oratoris ingenio Proiecta videatur, quod invidiae obnoxium foret. Et certe vix dici potest, quantum autoritas S. Patrum sic Scripturae interpretum ingeniosas a mentationes conmingat, obsignet, 1 venerabiles reddat, cum dc animus audit ris in ea acquiescat, tanquam in demonstratione quadam, dc voluptatem inde capiat, quod Sancti alicuius verba tuis cogitatis iumeta animadvertit , quemadmodum in symbolis corpori verbum as
Post autoritatem si transire vis ad aliud argumentum ingem , quod ii faciunt, qui conciones suas continuo talium enthym
m filo contexunt, ut cumulo argumentorum idem thema ap. bent: tunc relinquitur auditor in autoritate illa, tanquam comsione, nec aliud quid subjicitur, ideo statim ad alium Scripturae 'umdc novam difficultatem prooemiislo, quod transitioncm furi. it,in aemisso acceditur. At si idem argumentum ingratosum aut' vim concionem iaciat, aut post emum sit, tunc post sententiam .ema repetitur dc paraphrasi aliqua, nec non rationibus internisiclisque inculcatur, ut utilitas, quam spectamus , seu intellectus convincendus seu affectus commovendus, inde redeat. Habes igitur stupores, habes peregrini istius partus nobilit , quem a mente i cunda enixum vocavimus CONCEPTO GUTUM, qui etsi non nunquam sine ulla cultura Δ studio etiam irasci dc provenire videatur: nihilominus tot animae nobilissi- operationes tam vividas dc promptas complectitur , ut nulla physica subtilior, nullus volatus velocior, nulla ars Iaboriosior Z . 'itur. inin a Iulio Caesare, dc M.' Tullio , dc ab ingeniis etiamioribus creditum fuit, rem omnem artis vi disti docerique pos- 'unica excepta. Niter vero sensit autor noster ass.) qui ciui- fconspicillo res intuitus est. Nam desalsis facetisque dictis verba iens sic statuit, es ingenia quaisiam felicia natura beneficio consi- ,
---, MAH-ct alia dis aerarae exercitationes in naturam
Uri eodem perveniant: Philosephum tamem, φή --, nee usti Id. N ' . Turiarum Mererisse artem. Sic itaque sicut aliarum . - - tum efficiendarum, utut manuum opera efiiciamur, sic etiam ius Quaedam ars, quae theoremata de regulas consiliuit, quibusta lacius practicus ad finem propositum via dc ratione pMuca-
584쪽
Deseraris Canesi inm Mihmema D a ginis tur. Est enim intellectias hominum naturaliter ita velox ut ostensb uno vestigio argumentum procul agnoscat, & ad illud per vendum ultro decurrat. At quoniam theoremata &rmiae practicae formam artis constituunt, formam autem materiae dispositio de finis cognitio , quo referenda est operatio, praecedat nece se est: primo loco disseremus
CAUSA FINALI ET MATERIAM ARGUTIARUM
Ersecta omnis argutia cum oratio sit ad persuadendum comparata: neccssario ad aliquod trium causarum se.
nertina pertinebit, DEMONSTRATIVUM, BERATIVUM & JUDICIALE, ut dicemus. Quicum que igitur argute dicturus est, sibi proponit vel o66.
Iaudare res honestas & vituperare contrariast vel 1vadere utilia αab inutilibus revocarer Vel injustum accusare aut eundem exciniare. Interdum tamen tria haec genera permiscentur, ita, ut, cum finis sit Demonstrativus, iudici di utamur in confirmatione, acciniantes scilicet ut erubescere faciamus , dc sic etiam in aliis. Sic argutiae quoque duos fines nonnunquam resbicient& quasi duabus antismabus regentur : velut si iis aeque accus; e alterum, quam vituperare velis. Et fiunt quaedam ut de Metaphora Dcceptionis dixi mus quae finem quendam initio praeserunt callidό postea in alium priori contrarium desinunt, ut fallatur auditoris exspectatio. Quas generum mixturas O67. autor noster vocat ASS UMTI E S, ut si ad bellum disvadendum assumas laudem pacis, aucta bellum vituperes ad sanctam pacem exhortaturus. At modus ille fines istos assequendi in argutiis erit figuratus & ingeniosus, qualia
esie convenit enthymemata urbana.
In genere DEMON STRATI VO argutissimum est hoe
585쪽
GU. Malo ct mater Eu argutiarum. Cap. XIX. υν tialis epigrammma in iandem boni imperatoris Nervae , in quo praeter bonos mores nihil aliud boni reperisses:
se quos infernis rιvocatus Ditis ab umbris
Si Cato reddatur: Cafarianin erit.
In quibus observas vividam hymat posta ex umbris umbra Catonis revocata & acutissimum Lincontinum in his duobus verbis: Caesaria -- erit. inorum haec vis est tam Integris morisin his Caesar est ut Cato ipse, morum censere. φνἐ ne Julio Castiparendum sibi esset se interfecit , nunc Casarianinferet libenter Nerva imperio parens. An vituperatione-
ingeniosiissimum est hoc , in quendam terrae filium, qui aus trium. liberorum petebat quod ingenuis & raro concedi solebat
Jus tibi natorum vel seeptem, Zoile, detur
Dum matrem nemo det tibi nemo Patrem.
In quibus duas acutissimas figuras deprehendis , opp6sitionem ex relatis: habere filios , non habere patrem , dc Laconismum, quo tecto ipsi exprobrat, tacer infamis sturiuν vulgo ρον tus.
In genere DELIBERATIVO arsutum est id eo Num, quod idem Causidico cuidam satagenti de ibiscito suggerit r
Si res causa desunt, agis Attale mulas Attale ne quid agas aesit , απι animam.
In ovo apparent duae lepidae figurae, a vivocum in voce AGERE, dc deceptio cum tale consilium non exspectaretur, ut ne nihil ag Tet , animam ageret. In dissuadendo argutum est illud ex sbia odi positioner
Parce precor Lus, vanos F remitte laboressis tibi nonprosunt, se mihi, Gasie, nocent.
In genere IUDICIALI argute moram suam excusavit Laconismor
Non es ista quidem non est mea sed tua culpa , Misisti mutis qui mihi, Pate, TU AE S.
586쪽
Crivia sinatas ct materiailia Paetiar/-. Cap. XIV 'Id est 6 is dixisse tuas fuisse mulas , hoc est adeo macilentas, ut pH gredi nequirent. Accusando lusit in poetam illum,qui alienis pennis
Judice non opus es nostris nec vindice libris Stat contra, diciti tibi tua pagina inur es.
Nonne perspicis vividam illam hypotv sin , qua maledicum P
Etam a suo libro furti accusare facit' id dicens Reprehendu mea ca mina , Ttamen eafurtim in libros tuos tra Uers. His ital si superbo, ea bona esse confiteris , ut me patrono non egeant. Hinc igitur constat communem omnium argutiarum finem,
sicut dc aliorum enthymematum esse PERSUASIONEM , cujus tria sunt genera: Laudeς, Consilia, ct Excusatisnu, atque his contraria. Huc itaque revocantur omnia, quae publice privati que persuaderi debent, ut diximus. At tribus modis ab oratore suscipitur persuasio, nimirum cuta. R,- - . verbis ca68. Autoris nostri utamur RATIONIBUS, MORI- νων ρ' B LIS, AFFECTIBUS. Sic argutiarum quoque aliae erunt pathe-
numge'ri lica, aliae morata, aliae Logica.
ra sol PATHETICAE sunt illae, quae aut argumento aut figuriStri patheticis, de quibus supra diximus, comparatae sunt, ut animoS ad . alia μην misericis diam, indignationem, amorem, iram, inviaiam, dc Mem-Dr meriis cunque asseetum commovere possint. Sic affectus ipse parVula qVae irri dam figura ingeniosa sine alio acumine expressus argutum videri sa- dicit, alia ciet argumentum: veluti Martialis in epitaphio Glauciae, ri puerina dis parentibus immatura morte ereptus suerat:
Bis senis modo messibus peractis
Vix unum puer applicabat annum. Γω fies talia, nil eas viator.
eum δε- Hic affectus misericordiae unico contraposito figuratur: Πει, num. -- fleas, ac si diceret, sicasum hune dests, As precor ita suae, ut non habearmus aut ex tuo φυοd fleas. d -ου- MORALES sunt, quae loco arguti sensus raram aliquam viram strare vi' tem aut sipientem sententiam, aut sententissum doctrinam paruor a mdemum Sura
587쪽
Immodicis brevis est aetas s rara sene II . . si aeqvid amas, cilias non piacuisse nimis.
ubi sententia animatur eontraposto quasi aenigmatico: non πειρο amω νυ re idamin. Quod si morale S patheticum conjungas figura quadam excitatum , eo majori plausu excipietur arguta inventio: veluti haec matronae Romanae , quae marito siue culpa siua capitis conde.mnato prior se eodem gladio occidit:
. Casta suo gladium cum traderet Arria pato sivem de visceribus traxerat illa suis.
Si qua fides: vianm, quod feci non dolet quis Sed quod tu facies hoc mihi, pate, dolet.
Ubi constitntia in morte subeunda sententiam habet minalem S d Io is ob mortem illius significatio, sententia est Pthetica, ut auditor . . simul dc fidem discat iso dolorem sentiati utraque sententia excit tur duabus figuris ingetuosis , ' Arrarissor e Masrei, non dolet, uod facias, dolet. ει κιρογmoco, quod dolorem pluscum ad moralem tran
Denique LOGICAE argutiae fiant omnes reliquae argutiae , qVL Ade digus
bus aut redditur aut quaeritur ratio, aut de argumento ad aliquod ροι ditae, trium generum pertinente consideratio suscipitur, ut oratio qVL videatur dem inseniosis figuris vestita, sed affectibus isc moribus nudata sit. πο Ar. Ubi observandu licet enthymema de rebus civilibus ad vitam dc m Rh. e. tires plerumque spectet, neque tamen illud erit moratum quale anted: in dicente scripsi. Nam si dicas , quare Melior Glaucia morte adeo doluit , nisiφνodside dignἐ--is eum amabat ' Oratio quidem mores continet , at morata nona videisu est. Quod si vero dices , non amandum nimis est, ne nimis dolem , haec tria facis erit oratio morata, quoniam indicat moratum illius, qui loquitur, unt, Prm habitum, nimirum sapientem providentiam xx cautionem. orario- dentia ,-m igitur moratam ut as'. autor noster admonet eam Vocamus, Virtus, quae Acentis apO. prudentiam, benevolentiam aut virtutem de- benev
588쪽
o a Cans Dialis ct matreulis argutiara-. Cas. πα. iclarat , ut auditor facilius ipsi credat , quod bene moratum oratorem esse judicat. At enthymema mere vim suam, ut dixi, inra,.tione seu vera seu verisimili positum habet, quae in enthymemate arguto dc urbano a figura proficiscitur, quarum exemja -- potui. Et propterea dicit autore cum demonstremus aut demin in re videamur, quoniam in argutis dc popularibus enthymematis verti simile sussicit: Sed dc haec interdum figura aliqua intellectuali vubrantur , quas communi nomine patheticas vocavi, Videlicet intere gatione, ut Martialis in domum, quae ab incendio pulchrior aedifica. ta fuerat:
Sit ergo rhetoricavis ci quod in unnas 1 re perfla-
iis sperspiciatur. ibid. Rhetorica est, quae de
- - - Non potes ipse videri Incendisse tuam, T ongiliane, domum 3
Cum sint ficosi pariter juvenes senes
Res mira est iras non habet unus ager.
Aut admirationem tollendo e ut Cicero , mirandum non est, in tam nequam esse Verinum.Αut aliis ejusdem generis.)od si in unum argumentum tres illos modos conducase ratioηαν, moreου, dc assemes: gra
tiam gratia,argutias argutiis cumulabis. Et haec satis dicta sint de fine. Quantum ad MATERIAM argutiarum, possemus contenties se iis, quae diximus, cum non alia sit harum materia, ram.totius rhetorices, quae tribus generibus continetur, quam uno verbo apti autor noster vocat MATERIAM CIVILEM: videlicet h-stum, mille, Iucundum opposita. At quoniam idem hoc oraculum alias minime fallax sibi ipsi 17a. repugnare Videtur, cum rhetoricae unamquamque rem subjicit: quod lubium multos torsit, de quo cum primo libro de PERSUASIONE copiose disputaverim, nunc illud tantum diCo, quod res omnis tribus modis ad rhetorices tribunal vocari possit. Primum quidem, quatenus est persuasibilis, ut ipse dicit, h. e. quatenus tribus causarum generibus subjicitur, veluti si
dicas: Philosophiam esse ualem vel noxiam reipublica, mare esse terra pra stam credibilia perstiuere posse videtur. VPcirca etiam dicimus non in genere quodam determinato hanc artem versari. Diuiliam by Co vile
589쪽
Causi malu ct miaterialu arem r-. αρ. XIT.santim , dc similia problemata. Deinde quatenus materia scholastica enthymemati, ic oratoriis argumentis explicari potest. Postremo qVatenus etiam de rebus naturalibus oc inanimatis similitudine dc analogia tanquam de rebus humanis loquimur. In hunc modum Virgilius eadem tuba heroem suum celebravit dc culicem. Claudianus Trinaceum, Catullus passerem, Statius Psittacum, Marcialis apem formicam, Omnes qVidem materiae non civiles , sed tractatae ut civiles: Quin subtilissimae Sedemque steriles scientiarum materiae dia calica ab oratore ita oratorie tractari possunt, ut rota etiam in senticeto eisorescant. Quae scientia magis a rebus terrestribus remota est , astronomiai quae sterilior quam ρ ea ξ alteram tamen Manulius, alteram Lucretius non toga quidem oratoria , sed pallio poetu co vestiverunt. Specimen cape ex solis titulis , dc finge tibi nuda haec problemata philosbphica disputaturis proponenda esse: I. num a Deo creatus si mundus. 2. num carti ab intergentia moveantur.
cur soli pianeta Dasidera non sint. 4. cur cadere videantur flesta. s. quid sint macula in sola apparentes. 6. unde lana recti.
Us. 7. cur caliginosus quandoqυe Vpareat sol. unde Luna incrementa, vel decremensa. 9. cur iram sequatur sudum post pluvias. Io, unde Oceani reciproci fluxus. II. quo pacto ab olido carinno odorari pus lent fores. Ia. unde serra motus. I, unde mon. tium q'orundam flamma o e. Eadem vero haec lemmata philosephira more scholae proposita in oratorium aut poeticum habitum concinnare potes hoc modo comcepta: I. num Deus aliqvu natura faber universum orbis domi. cilium molitus st: an natura μι-eν opifex er excogitatrix exin
si erit. a. num arcana mens caelestum rotas orbIum immoιὼ axibus convertat , an lubrica usa sdera liqvidum quendam athe- rasulcare Me magistro didicerint. 3 cur afra septem rapaci ob-
lauara caelo suos in oram rerro nisantur: eatera in occasum ran
rum prona , flationes μή non deserant. 4. quo crimine damnara quadam festa ex edito isto capitolio in raceps acta stammeo syrmate istu e signent praecipitium. s. turpesne macula ac se viles nota in sor, qua pulcherrimam P boebi faciem dehonsant.
590쪽
ν enas Gaia semieriata argu --. op. XIX. 6. qua invidia rivalis hactet sororem Vsam Phoebi tuoru oppositu, ne a fratre consurataeir excludar. 7. cur elegant-min astrorum Princeps nunc perenni lumine terraae irriget , mane funebri pastatin indumento terribile justitium terris omni in ta
dicat. 8. cur nobis arbifra luna ex arcu clypeus, arcus ex chpeopervices redeat. 9. qvogurgite versicolor arcus pluvias ebibat. IO. θυο impetu reciproca sumina vagiensem pelagum intra linorum arerites cunaae agitens. II. quo mιraculo sordida parens terra
odorat aproliflavissimos assatis versicolorem etiam varietatem, quaν non habet ipsa dores, imper lat. II. num juga montium is terrisse anhela stiritu formidine aliqva remiscant , an ex hilaritate subsultent. I3. unde monribus aliis tanta flammarum pabula, ut ea semper cum visereribus evomant, niveis flammis faederataου perpe so pascans. Quod in risulis idem in problematis integris praestare licet, eaque
Elice dc oratorie exornare , quale genus orationis Vere possumus
dicere DEMONSTRATIVUM seu BFIDICTICUM:qvod eas etiam
orationes amplectitur, quae utut Deliberativae aut judiciales ostentationis causa habitae 'pes omnes eloquentiae effundunt: ita, L Het. ut auditor ut sapienter observat 9 3. autor noster non judex ta ide=- deat in foro, nec consiliarius inconsilio, sed eloquentiae spectato ruris Im in theatro. Et quoniam in eiusmodi orationibus ostentationis cau-ῶ- ρ- sa dictis excellentes viros Graecis laudare moris erat: hinc genus naior est, Demonstrativum a laudationibus praecipue nomen traxit. i. si is Quod de argutiis dixi per te ipse transferre potes ad semboia,
praeteritis embismara , hierogl hica , numismata trophaa dc omnem artem
judex mi boluam. Nam dc huiusmodi argumenta ad aliquod trium generum mero de referri possunt, ut postea videbis. Omnia fiant aut DEMONSTRA Deustate TIVA, aut DELIBERATI , aut JUDICIALIA. Omnia ad la,
spectator. dandum , aut vituperandi' , suadendaram aut dissuadendum aecus, minen aliut defendendum penitent. Sed quoniam dixi demonstrativo gene eessaria re contineri rem omnem, etiam theoreticam, quatenus Rhetoria tria sunt cis figuris exorriatur: m Inde rebus theoreticis es didasiaticis syrri dicendi bola ingeniosa conformantur, quomodo virtutes astrorum,uiselm