장음표시 사용
181쪽
GEORGIVS VALLABERNARDO SALVATICO,
Aepenumero a me, optime Bernarde Saluatice, poposcisti, ut quae ab interuentionibus u cuus tibi ad me uenti tanti de ratione differendi ex quotidiano usu lingua prodideram, quo' tenaciori haererent memoriae, scriptis concrederem, quandoquidem que quam alium no satis nactus esses, qui aut id possiet, aut qui tam amice id praestare moliretur. Rem certe mihi non arduam fore censuisti, quando totam dialecticam facultatem, siue ad rhetoricam, siue ad caeteras tendentem disciplinas pluribus aliis fueram uoluminibus amplexus. Quamobrem conciliata iam pridem inter nos amicitia, tuo oblequendum ardenti studio, nec longius disserendum existimavi, tum quod magnifica, & amplissima domus tua id ab omnibus eruditis,nedum a me exponulet, tu quod honestissimum tuum esse desiderium nostra diffiteri non potest amicitia. Siquidem citra hanc unam facultatem nulla integre teneri disciplina nec alia ratione cunctis quotidie usurpatis uulgo sermonibus, ubi quaepiam disceptatio Liviae oboriatur exurgatq; ambiguitas, ratu quicquam eis ci possererona muri uideatur,unde fit ut non iniuria Plato & Platonici thriticum, apud Luciania quasi fastigium dicas, cunctarum uocitarint disciplinarum, O Homerum. quod quaique res magnas & magnopere expete das, oratione, une hac duce transigere ponit nemo: ut rure ne tibi quidem tam ad priuata quam ad publica munia obeunda sine huius facultatis sacris acceden dum censueris. Proinde age mi Saluatice, salua sit modo uis tibi omnia, hanc demum unam toto pectore amplectitor disciplinam. vale.
182쪽
v EMADMODUM qui lege Ex Nicephora di, Cy lectorum siensius iter scire desi transtulit.
iderant,primum elementa ac siteras
dictiones, quae partes dicuntur oram tionisAb istu ad orationem perueα iniunt: ita qui omnium disiciplinaru r. cognoscere cupiunt instrumentumautionem disputandianquilas uocibus quae uulgo praedicabilia dici solent r cate, αgorijs,quae praedicamenta nominantur, primo debent eruadiri. Inde ad quaestiones arUmentora,locos, locutionem traii re Postremo argumentatio: ibus communiri: ut ira 'tueantur,s aliena refellant.
qui omnium disciplinarum cognoscere cupiunt instru so mentum.)suppeditat enim rationem obscura siue consu sa definiendi uniuer diuidendi: uera, ratiocination onfir
Imen mandi & Alsa refutandi. Quibus rebus in arte ac disciplina redacta sunt ab Aris telephilosophica, cu ante illum consunsuerint,& indigesta, ut quis quae solo usu arripuisset,iach ret. Quam indusiriam Plutarc. pro materia Aristotelem laudandi potissimu habet in illius uita,&L.Crassus apud Cicerone,nac ratione testatur Ius Ciuile in arte redigi posse.Nec alia ratione Cicero Ser. Sulpitiu in iure Civili Sc uolet anteponit, quam quod illa quq Sc uola logo usu depraehedisset,m a sparia
183쪽
sparsa & eolata, ea dialectica ratione artificii modo eomplexus esset, quod & in omnibus liberalibus disciplinis usu uenisse idem in persona Crassi scriptum reliquit Q v AE uulgo praedicabilia dici solent. Voce Latina uiolenter ad Graecum uocabulu affli dita. Gr ci enim omne uocε quae de alio uel negando uel assirmando recte dicitur, κατε- γ fu in nominat, a seriou 1, quod est de aliquo dicere. Porro quoniam aueintelligenda aliorum quoque commentaria praeseruemus, sciendum in uulgatis libris Dialecticorum cae teras orationis particulas indeclinabiles, adverbia, coniunctio es. praep6sitiones , interiectiones nominari moram, est, quasi tu dicas, copraealcabilia. Sunt enim praedicabilium ueluti appendices &uincula, quibus illa cohaerent, ut omnis vox humana significans, quatenus significat dialecticam rationem, sit uel inrastinis,uel σν ora missile, de omne catagorema sit uel genus,uel species, uel differentia, uel proprium, uel accidens.Nam propria nomina, quia infinita sunt,in notam non cadunt, ut ait Plato. in
DE SIMPLI cIBVs Voc IBVs. - E implicibus itaque uocibus ac signiscatis primo, i J mox de coniunctis,quam breuiter ac dilucide a nobisi fieri potuerit loquemur. Recentum igitur apud omnes hi philosophos, praedicamenta numero decem esse, quasi omnium quae in distulationem veniant,quaepiam elementa: quod .implices uoces, simplicem si nificatum ostendant, perbe natura suapte inliciantur : Egensia, quantiatas qualitas,ad aliquid, ubi, quando acere, pgit,compos, tum espe, habere,quaes sub ipsis sunt, ac ab eis distributa:
ut corpus, uacatis corpore: animatum,inanimatum: quod
sub fensium cadit, πρnsius expers, Zoop tum, quod exstirpe Cr animali constit, ut urtica marina, Cr Jongia: fentit siquidem propius accedentes: animal ratione , Crrationis expers:bomo,equus,colubasobrus, apes, alias
quae insecta dicuntur: dipsas, ex similia , quae steries sub
184쪽
DIssERENDI RATIO. 18ι essentiae genera positae Ita quaesub caeteris iam memorati
tissunt praedicamentis innumera. Hae voces ut simplices rem enim unam numero referunt ita principia sunt,quae
ad omnem distulationis ingressum praedificenda, a quibus
tanquam Isteris,ad nexum aliquem, tanquam ad syllabas, a peruenimus: ut bomo,equm uincit currit: ut sitaequivi currit pomo uincit. Decem nimirum sunt haec princieia, quia Ap. neque eris, nec res nec aliud simile principit nomen habere 'nisi confusum potest. At decem iam nominatorum prima, s' generat ima dicuntur: quaesiub illis subalterni. Tum etia
ς species, quarum quae ultima: Cr aqua stitim ad indiuidua descensus est ecialifima nominatur: ut bomo, equus, anαfer:at essentia genus generalimium, si pra quod genus aliud non est.
1 PRAECEPTVM igitur.) Cum post copiosius explicatiusq; de singulis praedicamentis tradat, hic tame ut ipsius doctrinae uelut gustu quodam discentis studium ardentius faciat, usum praedicamentorum utcunq; ostendit, quasi pertrantennam. Indicat enim & definitionis & diuitionis & argumentationis quae tria capita sunt offcii Dialactici) λα- tes e sic , atque adeo omnium doctrinarum scaturigines, ipsa 'praedicamenta. α s REM enim unam numero reserunt.) Adiicit haec ut dic ' .. separet praedicamenta praedicabiliaq; ab aequi uoci Ahoe est, ΑΗ talibus uocibus quet plures res simul reserant, ut canis refert res plures numero,sydus coeleste, animal domesticum, certuitem piscem.Nec putandum est eius generis uocabula ab orere dialectico segreganda elle sed si quando ueniant in diastutationem, constituendum ante est cum aduersario, Quod tignificatum ex multis impraesentiar a se uuatas, & sic disip ratio omnis ex pacto parti eda. Periculum eli ne percipiatur haec doctrina, non ante recte conliittito, quid sit praedicabile, quid item sit Praedicamentum, ut his inter se conueniat, ut denique differant. Est ergo praedicabile uox significatiua κrei, quae de alio recte praedicatur, hoc est, icitur: ut planta,
185쪽
praedicatur cnim recte de arbore, cum dicamus uerE, Arbor est planta: ut numerus, dicitur enim uere de binario ut uirtus, nam dicitur de iustitia ut pater dicitur de quocunque lium habente: ut deniq; zilia quas sunt in categoriis. Et quia comparatu es usu uenire, ut quinque modis aliquid de aliquo dicatur, inuentae sunt a ueteribus philosophis appellationes quinque, quibus hi quinque modi praedicandi apertius, certiusque in docendo explicati pollunt. Hae sunt Ce- nus, Species, Pro priu Differentia, Accidens, ut quicquid de aliquo dicitur, appelletur eius aut genus, aut species, aut hproprium, aut disserentia, aut accidens, de quibus postea ex plicemus. Praedica intenta uero sunt talium praedicabiliu ad- χceruationes,& ueluti Heges quorum sim gula ad sud genus reserantur,ueluti ad caput totius corporis, ad totum par- tes,ut ad ducem milites. Quod enim in exercitibus, qui ex signiferis, centurionibus, legatis & singulis militibus constant, sunt centuriones , legati, milites denique,unum sum. mum imperatorem sequentes , haec sunt in praedicamentis 'genera, lpecies, disserentiae,partes, atque unii summum genus respiciunt,ex quo pro manant uelut ex fonte riui. T um
summum illud genus,& ad quo J omnia redeunt, ciuiditur, cum definitiones sunt explicandae, quemadmoduin destri,ptione praedicamenti facile est uidere. Ex quibus omnibus satis colligitur omne praedicabile esse in aliquo praedic mento, ueluti suo grege. & cuique praedicabili suum summum esse genus , ueluti quendam ducem, sub cuius signis sit inqui endum, si quid dubites de co.Non autem praedicabile esse prς dicamentum, ut nec oves singulae sunt grex: nec centurio aut miles exercitus:etiam si uniuersae oves gregem constituunt,& signiferi, centuriones, legati, lixae ad exerciatum pertinent. v Thomo, equus uincit, currit. Tametsi haec doctrina, non tantu est. de luminis decem generibus, quae recte dixeris principia & sentes disputationii, sed & de uocibus aliis,
quae ex summis illis ueluti sontibus derivantur, eodemque recurrui.& uoces a Valla positς, homo, equus: uincit, currit: parti in sunt in principio essentiae, partim uero ipsius actionis: tame cum insimae sint species, no optima causa hic, tan-
quam principiorum exempla ponuntur. Et ut magis dialecticum
186쪽
cticum fuerit, per propositionis formam nexum simplicium
vocum exhibere, sic, an homo uincat,an iustitia sit uolutas.. v I A neque ens, neque res.) Quanquam enim, inquit vide vim, Porphyrius, ad Graecam linguam respiciens, Ensim Graece) num quos iudicitur de substantia sue essentia, deq; caeteris praedicamen- Gor. Cice. tis, non hoc fit ratione impari: perinde atq; animal non in- no obseurὸ hoe aequali ratione praedicatur de uiuo animali & de picto. quid negotium tra- enim est imago animalis , si comparetur ad animal uiuum 3 ctantem. Hoc quodammodo est accidentium. Nam collata ad esse
tiam per se subsistentem, cum illa tantum essentiae inhaereat, uelut quaeda additamenta. Quae causa fuerat Aristoteli praedicamenti viis omnem in decem summa genera explicandi, nulla interim mentione entis facta. Quanquam Simplicius testatur Architam Tarentinii Platonis praeceptorem in suo libro , boviso, diduxisse in decem genera , ut qui librum suum inicripserit, de decem generibus Emis. s. svs ALTERNA ) Media quaedam, quae relativa ad su- ὐ Maiam periora sunt species ad inferiora sunt genera. Nam cum generis uox atque natura sui post copiosius docebitur) sit diei de uatiis speciebus, siue subiectis , & haec cadunt maxime in summa illa genera, quae uoces comunissimae, recte Graecis . Latinis summa genera appellatur: sunt enim prae-d:cabilium omnium primi fontes, ta gregum quae praedicamenta diximus quasi duces, nec agnoscunt aliquod sup rius senus, id quod in explicatis ordinibus praedicamento- trum ipsis oculis uideri possul. Porro quae in ordine praedicamentali media sunt, hoc est intra summu genus, & insimam
speciem posita, ea quia nunc generum, nunc specierum naturam sortiuntur, Graeco uocabulo signi sicatius λαλε ut notaminantur, hoc est, eam naturam habentia, ut ciuia subiecta sint generi superiori, tamen ad alias uoces comparata, superiora etiam genera reperiantur. Etenim ut si peri omina sunt
species, ita inferiorum sunt genera, perincscatq; in exercitu praelectus alae,s referatur ad summu imperatorem, subditus est ei miles: si uero ad suam alam , cui ipse praefectus comparatur, ducis rationem subit. Vtq; proauus aliquis collatus ad filium , nepotes & pronepotes, summum familiae princi- Pium recte censetur , cum tantum sit pater, & non etiam filius. Et filius neposq; etiam pater est suorum liberoru: filius m ' auten
187쪽
autem antecedentis parentis: pronepotes autem tantum pronepotes sunt: Ita in serie praedicamentali summa gener sint tibi proaui: media uero, nuc filii, nunc parentes. Infim* autem species sunt generis ultimi. Nam hanc imaginem era 'cplicandis praedicamentis idoneam attulit Porphyrius. Iudiuidua. A A statim ad indiuidua. J A qua diuisione generum summorum, per subiectas species facta, tandem peruenitur ad ατο-: sic dicta, quod deinceps in alias diuidi rectὰ nequeat. Talia sunt in substantia singuli homines , singuli boues, singuli equi, singulae columbae: in quantitate hic numerus, ille numerus, singuli numeri: in qualitate singulae scientiae, singulae uirtutes. Vsus huius doctrinae est, ut discamus quodq; genus in species sibi proxime subiectas distrahenduesse ut essentia in spiritu & corpus: corpus in simplex & copo stu. Cuiusq; uero speciei definitione compone dam esse ex genere & differentia proximeTupra eo sitis. Devide summa genera non poste Zeliniri , neque in cliuidua deinceps diuidi. YDE QVIN VE VO cIBUS. inque autem uoces, quae cognitu diximus necessὶ rius bis principiu assigantur: quae sunt genus, θ - α cie dissonita,proprium,accidens,quae inventae sunt,qub definiendi ac diuidendi nobis innotestat disciplin .
1 HIS principiis alligantur. Nam hoc est, omnia praedicabilia,omnes uoces significatiuae pertinentes ad aliqua dispu tatione miscio iam ita sunt colundia & uelut subiecta summis generibus dece supra enumeratis, ut magis doctrἰria a que intellectu, qua re ipsa inde separentur. Omne enim pi dicabile aut est genus, aut est species, aut est differentia,aut propriia, aut accidens eius ad quod refertur in quaestione ad disputandu proposita, uerbi gratia, Sit proposita quaestio,au Rhetorica sit pars humanς honestatis, hoc ei uel scietia uel uirtus: hic pars humanet honestatis quςritur an sit genus rhetoricae, an at quo alio modo uere ae rhetorica dicatur:& dialecticae diuisionis peritus statim uidet esse genus, cu omnis honesta facultas aut sit posita in cognosse clo, aut in facie do. Prior pars scietia appellatur, cui ceu generi subiiciutur Theologia, Iuris prissilia, Medicina, Rhetorica.&c. Sed si dispute
188쪽
tur, an Rhetorica sit rebus publicis perniciosa, tum disputatio extitit, an quod accedat Rhetoricam, sit perniciosum, ut perniciosum esse sit Rhetoricae non genus, neq; specie ,Πς ,- Guaque differentia, neq; proprium, dcc. Ex quibus quoque recte colligis omnem quaestionem infinitam, id est, artificiosam, ,
siue ad artem pertinentem, constare ex duabus potissimum '' uocibus, quarum utralibet necessario est uel genus, uel species, uel proprium, uel accidens. Quod aut e narum quaeque uox in quaestione posita sit, uidere ex tempore euidentissi- . . mi hominis est, & in differendo ualde- exercitati. Nam hoc explorato facile est argumenta quaelibet adserre ex locis generis,& speciei, differentiae, proprii,& accidentis. Nam sunt hi sontes argumentorum .de quibus postea docebitur. AE inuentae sint. Imo accommodatae sunt in artificium dialecticum, propterea ut per eas natura praedicabilium eoru inter se couenientium,& discrimina apertius tradi possent & certius, sed cognitis naturis, dii crura inibus u Ο-
cum simpliciti, postea demum ratio definiendi diuidendiq; aperitur , & remotiorem paulo causam assignasse Valla uideatur. Quia Georgius valla definitione generis & speciei praeteriit, addi illas fuerit operae pretium. Nam cum praeter indiuidua, uuae ob infinitam multitudine ab arte ex cluduntur, omne praedicabile este quod ad praedicamentu pertinet, s uel genus siti uel ecies mel dissereti uel propriti, ueTaccidens, proximii fuerat secundum disciplina nostra quae ei per aesinitionem & diuisionem, explicare quid esset genus.
F S t ergo genus praedicabile. quod de uariis jeciebus ita
. praedicatur, ut udaereti cle natura & essentia specierit,per
quid est apte resipsideatur, quale est in grege essentiae, arbor ad suas species collata: dicitur enim de pino, abiete, quercu,&pyro, quς diuersς sunt species inter se,& tu ad genus arboris pariter pertinet. Ac si quis quaerat, quid est pinus Z respodes arΚore cile in qualitate uero numerus : dicitur enim de duernione ternio, & caeteris numeri speciebus diuersis. Recte respondetur quaerenti, quid est quaternio' est numerus.
Porro species est praedicabile de quo genus dicitur, ut pinus collata ad arborem, eius est ipecies, quia arbor recte
189쪽
dicitur. Et species maxime infinia est praedicabile, quod Mindiuiduis& sensu expositis , singularibusq; pariter dicitur, apteq; ad quaestionem quid, respondetur, ut homo species est Petri, Pauli, Ciceronis, de quibus singulis dicatur. Quid
enim Petrus est quaerenti, recte respondebis, homo. Sic bia narius in quantitate species ad singulos binarios, quibus homines singuli numerantur.
Diserentia oppositionem in diuisione ostendit: ut ubis
1lautia a accidens, corpus cr incorporatum , anismatum Cr inanimatum, animal Cr vacans anima, rati
nate irrationale. Vbi est videre hominem diserentiam non dici, quod in diuisione non babeat opposita : nam homini equus in diuisione, aut aliud animal, non opponitur. At species dicuntur, homo, equus, anser, pagar M. neque animinal opponitur Ophyto, quia non e regione opponunαtur. Alioqui dilbrrentia dicitur, qua genus excedit species, ut homo: excedit enim animal rut natii: dicitur Liquidem homo animal rationale: sed animal tametsi rationale ba, hei potestatesion tamen etiam actu.
SCIENDUM est ex Porphyrio disseretiae uocalaulum
Iatissime patere. Nam cum omnia, quibus rerum di scri mi nasignificantur,uocabula ambitu suo coplectatur, primu quod quoquo modo ad lepus & accidetario differre facit, disteretia dicitur. Cuius generis est, quod homines inter se disserue aetate, dum alius est puer, alius adolescens, alius senex: alius doctus,alius indoetiis: alius stans, alius sedes. Et quod idem homo a se ipse uariat, nune puer, nunc adolescens, nunc sobrius, nunc ebrius. Deinde differentiae rerum & dicuntur &sunt: quae quanquam praeter essentiae necessariam constitutionem obtingunt, tamen ita constanter inhaerent subiectis suis infixa, ut inde separari uix possint. Quod genus accidentia inseparabilia appellant, ad quem modum nigredo ὁi scri men est corvi, albedo cygni, cani pili lupi, suluedo leonum. Postremo propriae differentiae sunt, quae talia discrimina si
190쪽
inificant, qualia pertineant ad rerum quarum sunt distrimina eisentialem composit onem. Suntq; eius compositionis iquaeda partes, quae si detrahuntur, caedem quae prius nerar, species no permaneant, ut est rationale differentia hominis.
Differ nun ira homoratione a caeteris animantibus ratione c/vntibus, ut pars hominis sit dii crime, Qua detracta nomaneat homo. Nam animo rationalem si detrahas reliquius Dedisse .is quae in homine intelliguntur,futurum est ut caetera sin t bruis itarum ueta, neque pristina illius animalis species subsistat. Quarum arum pG differentiarum ut quae proxime naturas rerum expliceno Nuria uideusus est maxime, ut in diuidendis generibus, ita indefinien- Rod. Agri.
dis siue ciebus: sed quia in paucis rebus persectae differentiae cap. s. ubri uel cognoscuntur,& sortasse cognitae nondu nomina, id est primi. uocabula, sortitae sunt, fere propriarii differentiam penuria, iin diuidendo ac definiendo ad communes qualescuna aine
Tentias conigimus, exemplo atu; doctrina Aristotelis, qui cuin libro primo πουι ψυχῆr animae natura definitione explicaturus, testatur accidentariis affectionibus animae usuru te loco perfectarum differentiarum: nimirum Quod & accidentia rerum obderuata magnu momentu ad cuius iret essentiam κexplicandam adserant. Quo loco admonendu est nihil mouet Lanc doctrinam, per hoc quod quae post de accidetibus
tradentur, ea & hic ad differentiae tractationem referantur: nihil enim uetat, quin eadem uox uarie accepta ad diuersa praedicabilia pertineat. Sitque nuc species, nuc genus, de qua
uicissitudine supradjctu est: ita eadem disserentia nunc proprium, nunc accidens & sit, & dicatur. Vt enim in re dome- κnica eade mulier est & uxor,& coqua & nutrix: ita idem praedicabile eadem ratione subit diuersas appellationes. Vt nigredo. si ut Aethiopi differre facit a caeteris hominibus con- iuderetur,differentia & est & dicitur: ut si hic color pro erius, uel communis sit habitantibus in uicinia Solis uel occi3jtis uel orientis, Aethiopii propriu erit: Si uero hic color corpori hominum inli ret, rect - dixeris e ste accidens: ut dein sit dis- , ferentin & proprium & accidens. rationibus tamen diueri s.
PRopriuin Jeciebus spectatur: ut est propria hominurisibile,equi bis tibile, cunis latrabile. Diuiditur pro i prium