Cato maior De senectute

51쪽

XI. 37 DE SENECTUTE. 3

omnino vitae munus exsequi possint. At id quidem non proprium Senectutis vitium est, sed commune valetudinis. Quam fuit imbecillus P. Africani filius, is qui

te adoptavit, quam tenui aut nulla potius valetudine lQuod ni ita fuisset, alterum illud exstitisset lumen civitatis ad paternam enim magnitudinem animi do: trina uberior accesserat. Quid mirum igitur in senibus, si infirmi sunt aliquando, cum id ne adulescentes quidem effugere possint Resistendum, Laeli et Scipio,

senectuti est, eiusque vitia diligentia compensanda sunt, pugnandum tamquam Contra morbum sic contra senectutem habenda ratio valetudinis, utendum exercitationi 36bus modicis, tantum cibi et potionis adhibendum, ut reficiantur vires, non opprimantur. Nec vero Corpori solum subveniendum est, sed menti atque animo multo magis. Nam haec quoque, nisi tamquam lumini oleum instilles, exstinguuntur senectute. Et corpora quidem exercitationum defetigatione ingravescunt, animi autem exercitando levantur. Nam quos ait Caecilius comi, cos Stultos senes, hos significat credulos obliviosos dis- Solutos, quae vitia sunt non senectutis, sed inertis ignavae Somniculosae senectutis. Ut petulantia, ut libido magis est adulescentium quam Senum, ne tamen omnium adulescentium, sed non proborum, sic ista senilis stultitia, quae deliratio appellari solet, senum Arlevium est, non omnium. Quattuor robustos filios, quinque filias, tantam domum, tantas clientelas Appius regebat et caecus et senex intentum enim animum tamquam arcum habebat nec languescens succumbebat senectuti Tenebat non modo auctoritatem, sed etiam imperium in suos metuebant servi, verebantur liberi, carum omnes habebant vigebat in illo animus patrius

52쪽

i CATO MAIOR XI. 38

38 et disciplina. Ita enim senectus honesta est, Si se ipsa defendit, si ius suum retinet, si nemini emancipata est si usque ad ultimum spiritum dominatur in suos. Ut enim adulescentem in quo est senile aliquid, sic senem in quo est aliquid adulescentis probo, quod qui sequitur,

Corpore senex esse poterit, animo numquam erit. Septimus mihi liber Originum est in manibus; omnia

antiquitatis monumenta Colligo causarum illustrium, quascunque defendi, nun Cum maxime conficio orationes ius augurium pontificium civile tracto multum etiam Graecis litteris utor, Pythagoriorumque more, exercendae memoriae gratia, quid quoque die dixerim

audierim egerim commemoro vesperi. Hae sunt exercitationes ingeni, haec curricula mentis in his desudans atque elaborans corporis viri non magno opere desidero. Adsum amicis, venio in Senatum frequens ultroque affero res multum et diu cogitatas easque tueor animi, non corpori viribus. Quas Si exsequi nequirem, tamen me lectulus meus oblectaret ea ipsa cogitantem, quae iam agere non possem sed ut possim facit acta vita. Semper enim in his studiis laboribusque viventi non intellegitur quando obrepat senectus ita sensim sine sensu aetas senescit nec subito frangitur, sed diuturnitate exstinguitur.3 XII. Sequitur tertia vituperatio senectutis, quod eam carere dicunt voluptatibus o praeclarum munus aetatis, si quidem id aufert a nobis, quod est in adulescentia vitiosissimum i Accipite enim, optimi adulescentes, veterem orationem Archytae Tarentini, magni in primis et praeclari viri, quae mihi tradita est cum essem adulescens arenti cum Q. Maximo. Nullam Capitaliorem pestem quam voluptatem corporis hominb

53쪽

XII VJ DE SENECTUTE. IIbus dicebat a natura datam, cuius voluptatis avidae libidines temere et ecfrenate ad potiendum incitarenturi Hinc patriae proditiones, hinc rerum publicarum eve Aosiones, hinc cum hostibus clandestina colloquia nasci; nullum denique scelus, nullum malum facinus esse, ad quod suscipiendum non libido voluptatis impelleret; stupra vero et adulteria et omne tale flagitium nullis evcitari aliis illecebris nisi voluptatis; cumque homini sive natura sive quis deus nihil mente praestabilius dedisset, huic divino muneri ac dono nihil tam esse inimicum quam voluptatem ec enim libidine dominante temperan 4 Itiae locum esse, neque omnino in voluptatis regno virtutem posse consistere. Quod quo magis intellegi posset, fingere animo iubebat tanta incitatum aliquem voluptate corporis, quanta percipi posset maximarnemini censebat fore dubium quin tam diu, dum ita gauderet, nihil agitare mente, nihil ratione, nihil cogit tione consequi posset. Quocirca nihil esse tam d. testabile tamque pestiferum quam voluptatem, si quidemea, Cum maior Sset atque longior, omne animi lumen exstingueret. Haec cum C. Pontio Samnite, patre eius, a quo Caudino proelio Sp. Postumius T. Veturius comsules superati sunt, locutum Archytam Nearchus Tarem tinus hospes noster, qui in amicitia populi Romani permanserat, Se a maioribus natu accepisse dicebat, cum quidem ei sermoni interfuisset Plato Atheniensis, quem Tarentum venisse L. Camillo Ap. Claudio consulibus reperio. Quorsus hoc Ut intellegeretis, sicia voluptatem aspernari ratione et Sapientia non posSin mus, magnam esSe habendam Senectuti gratiam, quae essiceret ut id non liberet quod non oporteret. Impediti consilium voluptas, rationi inimica est, mentis ut a

54쪽

lta dicam praestringit oculos, nec habet ullum cum virtute commercium. Invitus feci ut fortissimi viri T. Flaminini fratrem L. Flamininum e Senatu eicerem eptem annis post quam consul fuisset, sed notandam putavi libidinem. Ille enim cum esset consul in Gallia exoratus in convivio a scorto est ut securi feriret aliquem eorum qui in vinculis essent, damnati rei capitalis. Hic Tito fratre suo censore, qui proximus ante me fuerat, elapsus est, mihi vero et Flacco neutiquam probari potuit tam flagitiosa et tam perdita libido, quae cum probro privato coniungeret imperi dedecus. Mi III. Saepe audivi e maioribus natu, qui Se Porro pueros a senibus audisse dicebant, mirari solitum C. Fabricium quod, cum apud regem Pyrrhum legatus esset, audisset a Thessalo Cinea esse quendam Athenis qui se sapientem profiteretur, eumque dicere omnia quae faceremus ad voluptatem esse referenda. Quod ex eo audientis M'. Curium et Ti. Coruncanium optare solitos ut id Samnitibus ipsique Pyrrho persuaderetur, quo facilius vinci possent cum se voluptatibus dedissent. Vixerat M'. Curius cum . Decio, qui quinquennio ante

eum Consulem se pro re publica quarto consulatu devoverat: norat eundem Fabricius, norat Coruncanius, qui cum ex sua vita tum ex eius quem dico Deci facto iudicabant esse profecto aliquid natura pulchrum atque praeclarum, quod sua sponte expeteretur quodque spreta et contempta voluptate Optimus quisque 44 Sequeretur. Quorsum igitur tam multa de voluptate λQuia non modo vituperatio nulla, sed etiam summa laus senectutis est, quod ea voluptates nullas magno

opere desiderat. J Caret epulis exstructisque mensis et frequentibus oculis. Mare ergo etiam viuulentia et

55쪽

XIV VJ DE SENECTUTE. I9 cruditate et insomniis. Sed si aliquid dandum est

voluptati, quoniam eius blanditiis non facile obsistimus, divine enim lato escam malorum appellat voluptatem quod ea videlicet homines capiantur ut iSCes, quamquam immoderatis epulis Care enectus, modicis tamen

conviviis delectari potestVC. Duellium M. F., qui

Poenos classe primus devicerat, redeuntem a cena Senem saepe videbam puer delectabatur cereo funali et tibicine, quae sibi nullo exemplo privatus sumpserat:

tantum licentiae dabat gloria. Sed quid ego alios D sAd me ipsum iam revertar. Primum habui semper sodalis - sodalitates autem me quaestore Constitutae sunt sacris Idaeis Magnae atris acceptis - epulabar igitur cum sodalibus, omnino modice, sed erat quidam fervor aetatis, qua progrediente omnia fiunt in dies mitiora. Neque enim ipsorum conviviorum delectationem voluptatibus corporis magis quam coetu amicorum et sermonibus metiebar bene enim maiores accubiti nem epularem amicorum, quia vitae coniunctionem haberet, convivium nominaverunt, meliu quam Graeci, qui hoc idem tum compotationem, tum concenationem vocant, ut, quod in eo genere minimum est, id maxime probare ideantur iXIV. Ego vero propter sermonis delectationem tem 46 pestivis quoque conviviis delector, nec cum aequalibus solum, qui pauci admodum restant, sed cum vestra etiam aetate atque vobiscum, habeoque senectuti magnam gratiam, quae mihi sermonis aviditatem auxit,

potionis et cibi sustulit. Quod si quem etiam ista delectant, ne omnino bellum indixisse videar voluptati, cuius est fortasse quidam naturalis modus, non intellegone in istis quidem ipsis voluptatibus carere SenS Seneci

56쪽

tutem e vero et magisteria delectant a maioribus instituta et is sermo, qui more maiorum a summo adhibetur in poculo, et pocula, sicut in Symposio Xenophontis est, minuta atque rorantia, et refrigeratio aestate et vicissim aut sol aut ignis hibernus. Quae quidem etiam in Sabinis persequi soleo conviviumque vicinorum cotidie compleo, quod ad multam noctem quam maxime SSumus vario Sermone producimus AN non est et voluptatum tanta quasi titillatio in senibus. Credo, sed ne desideratio quidem nihil autem est molestum quod non desideres. Bene Sophocles, cum ex eo quidam iam affecto aetate quaereret, utereturne rebuS veneriis, di meliorat' inquit ego vero istinc sicut a domino agresti ac furioso profugi. Cupidis enim rerum talium odiosum fortasse et molestum est carere, satiatis vero et expletis iucundius est carere quam frui quamquam non caret is, qui non desiderat ergo hoc non

48 desiderare dico esse iucundius. Quod si istis ipsis

voluptatibus bona aetas fruitur libentius, primum adivulis fruitur rebus, ut diximus, deinde eis, quibus Sene tus, etiam Si non abunde potitur, non omnino Caret Ut Turpione Ambivio magis delectatur qui in prima mea spectat, delectatur tamen etiam qui in ultima, sic adulescentia voluptates propter intuens magis fortasse laetatur, sed delectatur etiam senectus, procul eas 49 Spectans, tantum quantum sat est. At illa quanti sunt, animum tamquam emeritis stipendiis libidinis ambitionis contentionum inimicitiarum cupiditatum omnium se meSSe Secumque, ut dicitur, vivere Si vero habet aliquod tamquam pabulum studi atque doctrinae, nihil est otiosa senectute iucundius. Videbamus in studio dimetiendi paene caeli atque terrae Gallum familiarem

57쪽

XV. 3H DE SENECTUTE. I patris tui, Scipio. Quotiens illum lux noctu aliquid

describere ingressum, quotiens nox oppressit Cum mane coepisset Quam delectabat eum defectiones solis et lunae multo ante nobis praedicere Quid in levioribus sastudiis, sed tamen acuti. Quam gaudebat Bello suo Punico Naevius, quam Truculento Plautus, quam Sem dolo Vidi etiam senem Livium, qui, Cum Sex anniSante quam ego natus sum fabulam docuisset Centone Tuditanoque consulibus, usque ad adulescentiam meam

processit aetate. Quid de P. Licini Crassi et pontificiet civilis iuris studio loquar aut de huius P. Scipionis, qui his paucis diebus pontifex maximus factus est tAtque eo omnis, quo Commemoravi, his studiis flagrantis senes vidimus. . vero Cethegum, quem reCtesuadae medullam dixit Ennius, quanto studio exerceri in dicendo videbamus etiam senem Quae sunt igitur epularum aut ludorum aut scortorum voluptates Cum his voluptatibus comparandae Atque haec quidem studia doctrinae, quae quidem prudentibus et bene institutis pariter cum aetate crescunt, ut honestum illud Solonis sit, quod ait versiculo quodam, ut ante dixi, senescere se multa in dies addiscentem, qua voluptate animi nulla certe potest esse maior. XV. Venio nunc ad voluptates agricolarum, quibus si ego incredibiliter delector, quae nec ulla impediuntur senectute et mihi ad sapientis vitam proxime videntur

accedere. Habent enim rationem Cum terra, quae numquam recusat imperium ne umquam Sine Sura reddit quod accepit, sed alias minore, plerumque maiore cum faenore quamquam me quidem non fructus modo, sed etiam ipsius terrae vis ac natura delectat. Quae cum gremio mollito a SubaCto Sparsum Semen excepit,

58쪽

aa CATO MAIOR XV. si

primum id occaecatum cohibet, ex quo occati quae hoc essicit nominata est; deinde tepefactum vapore et compressu suo diffundit et elicit herbescentem ex eo viriditatem, quae nixa fibris stirpium sensim adolescit culmoque erecta geniculato vaginis iam quasi pubescens includitur e quibus cum emersit, fundit frugeni spici

ordine structam et Contra avium minorum morSu munis tur vallo aristarum. Quid ego vitium ortus satus incrementa Commemorem Satiari delectatione non POSSum, ut meae SeneCtutis requietem oblectamentumque noscatis omitto enim vim ipsam omnium quae generantur e terra, quae ex fici tantulo grano aut ex acini vinaceo aut ex ceterarum frugum aut stirpium minutissimis seminibus tantos trunCo ramoSque Procreet malleoli plantae sarmenta viviradiCe propagines nonne essiciunt ut quemvis cum admiratione delectent tVitis quidem quae natura caduca est et, nisi fulta St, fertur ad terram, eadem, ut se erigat, claviculis suis quasi manibus quidquid est nacta Complectitur, quam serpentem multiplici lapsu et erratico, ferro amputans Coercet ars agriColarum, ne silvescat sarmentis et in 53 omni partis nimia fundatur. Itaque ineunte vere in eis quae relicta sunt exsistit tamquam ad articulos

Sarmentorum ea quae gemma dicitur, a qua orien uva se ostendit, quae et suco terrae et Calore Soli augescens

primo Si peracerba gustatu, dein maturata dulcescit vestitaque pampinis nec modico tepore caret et nimios solis defendit ardores qua quid potest esse cum fructu laetius, tum aspectu pulchrius Cuius quidem non utilitas me solum, ut ante dixi, sed etiam cultura et natura ipsa delectat adminiculorum ordines, Capitum iugatio, religatio et propagatio vitium, Sarmentorum ea,

59쪽

XVI. 3M DE SENECTUTE. 23

quam dixi, aliorum amputatio, aliorum immissio. Quid ego irrigationes, quid fossiones agri repastinationesque proferam, quibus fit multo terra fecundior Quid de s utilitate loquar stercorandi Dixi in eo libro, quem de

rebus rusticis scripsi. De qua doctus esiodus ne verbum quidem fecit, cum de cultura agri scriberet. At Homerus, qui multis, ut mihi videtur, ante saeculis fuit, Laerte lenientem desiderium, quod capiebat

filio, colentem agrum et eum Stercorantem facit. Nec vero Segetibus Solum et pratis et vineis et arbustis res rusticae laetae Sunt, sed hortis etiam et pomariis, tum pecudum pastu, apium examinibus, florum omnium varietate. Nec consitiones modo delectant, sed etiam

insitiones, quibus nihil invenit agri cultura sollertius. XVI. Possum persequi permulta oblectamenta rerum S rusticarum, sed ea ipsa quae dixi sentio fuisse longiora.

Ignoscetis autem, nam et studio rerum rustiCarum provectus Sum et senectus est natura loquacior, ne ab

omnibus eam vitiis videar vindicare. Ergo in hac vita M'. Curius, cum de Samnitibus, de Sabinis, de Pyrrho

triumphavisset, consumpsit extremum tempus aetatis; cuius quidem ego villam contemplans, abest enim non

longe a me admirari satis non possum vel hominis ipsius continentiam vel temporum disciplinam. Curio ad sε focum sedenti magnum auri pondus Samnites cum attulissent, repudiati sunt; non enim aurum habere praeclarum sibi videri dixit, sed eis qui haberent aurum

imperare. oteratne tantus animus emcere non iucundam senectutem Sed venio ad agricolas, ne a me ipso recedam. In agris erant tum senatores, id est senes, si quidem aranti L. Quinctio Cincinnato nunti tum est eum dictatorem esse factum, cuius dictatoris

60쪽

M CATO MAIOR XVI. 36 iussu magister equitum C. Servilius Ahala Sp. Μaelium

regnum appetentem occupatum interemit A villa in senatum arcessebatur et Curius et Ceteri Senes, ex quo qui eos arcessebant viatores nominati sunt. um igitur horum senectus miserabilis fuit, qui se agri cultione oblectabant Mea quidem sententia haud scio an nulla beatior possit SSe, neque solum ossicio, quod hominum generi universo cultura agrorum est SalutariS, sed et delectatione quam dixi, et saturitate Copiaque rerum omnium, quae ad victum hominum, ad cultum etiam deorum pertinent, ut, quoniam haec quidam desiderant, in gratiam iam cum voluptate redeamuS. Semper enim boni assiduique domini referta cella vinaria, Olearia, etiam penaria est, villaque tota locuples est, abundat porco haedo agno gallina, lacte Caseo melle. Iam hortum ipsi agricolae succidiam alteram appellant. Conditiora facit haec supervacaneis etiam 57 operis aucupium atque venatio. Quid de pratorum viriditate aut arborum ordinibus aut vinearum olivetorumve specie plura dicam Brevi praecidam Agro bene culto nihil potest esse nec usu uberius nec SpeCleomatius, ad quem fruendum non modo non retardat, verum etiam invitat atque allectat senectus. Ubi enim potest illa aetas aut calescere vel apricatione melius vel igni, aut vicissim umbris aquisve refrigerari salus brius t Sibi habeant igitur arma, sibi equos, Sibi haStas, βibi clavam et pilam, sibi venationes atque CurSuS, nobis senibus ex lusionibus multis talos relinquant et tesseras id ipsum ut lubebit, quoniam sine eis beata

s XVII. ultas ad res perutiles Xenophontis libri sunt, quos legite quaeso studiose, ut tacitis. Quam