장음표시 사용
271쪽
eo qualitatum statu, in quo erant, quando e patrii discederent. Ne quis autem inutile putet, haec omnia, de quibus modo iiii locutus, sibi comparasse: observet velim, me equidem concedere, internas qualitates externis semper est praeserendas', & ideo illa potius sectanda, quae has formant, sed eo tamen melius utique esse, si utraeque adiuerint. ALde, cum pene omnes, & praesertim politioribus exculti moribus, alios ex externi tantum apparentia judicent, me fa pe experientia vidisse, id ipsum aliis, qui externis ejusmodi qualitatibus non erant dotati, impedimento fuisse, quin admitterentur ad negotia, in quibus tamen ob interna, quae possidebant, tam praeclara bona Sc stibi & aliis valde prode se potuissent. E contrario alios, quibus nihil, quod extrinsecus desiderare possis, deerat, quique interim internis ad singulares humano generi usias praestandos necessariis qualitatibus plane carebant, admissos vidi. Cum igitur talem, ut dixi, mundo in eligendis ad res gerendas subjectis habilibus animum esse sciamus, necesse erit homini ad perfectionem omnimodam hoc est, ad id, ut aequali animi libertate seu facilitate quaevis peragere possit) anhelanti ea non omittere, quae si non praecipua, summae tamen eo ipso sunt utilitatis, eo quod essiciant, ut ab aliis, qui potestatem habent quamplurima efficiendi, libenter recipiatur, atquGita his quasi literis commendatitiis bonae ejus qualitates, quae
magis reales sunt, multorum saepe cum utilitate aliis innotescere possint.
Secundo, quod ad veri & salsi notiones attinet, hae ii primis per solum intellectium addiscuntur,& autor aliis su rim , ut aliquem habeant, qui sibi bene acquisivit genuinam
methodum indagandi quicquid est occulti, quique ipsis hic
subveniat, imprimendo imaginationi a teneris, quod dicunt, unguiculis, quae inservire possint ad hanc methodum suo tempore facilius capiendam, & semper, quae ii xia hic esse queunt, quandocunque occasio fert, vel corru
272쪽
a et MEDICINAE MENTI sgendo, vel removendo, prout his similia in hac tertia Se-itione exhibeo) usque quo imaginatio sic sensim ad leges intellectus, quantum fuerit possibile, reducatur. Hic enim ultimus & maximus est persectionis gradus , ad quem pertingere datum , adeo ut, licet vixeris in statu non tam qui to, nihilominus tamen in veritate per te ipsum acquirenda insignes semper progressus facere facile valeas. Quia vero de his per totum hunc tractatum multa e posui, supervacaneum es te existimo plura hoc loco de roeadem repetere : interim referam hic ea tantum, de quibbus alibi tacui, & quae huic inprimis loco destinavi explicanda , ut adeo, quae modo nimis generaliter fuere insinu ta, quodammodo evadant specialiora. Ut itaque quispiam brevi magnos circa has noriones faciat progressus, plane persuasus sum & ratione & experientia, id in lias paucis consister . Primo, si quis suerit docendus ea, quae non nisi crebro disci exercitio possunt, erit quidem operae pretium, ut ea a discente saepius repetantur : sed id inprimis hoc in negotio est palmarium, ut dispiciatur etiam, non quam saepe, sed quam bene repetat. Quod ut fiat, necessarium erit, ux petitio illa non instituatur a discente, nisi praesente & o servante magistro, qui circa hanc id maxime curet, quo duscipulus exercitium peragat summa, qua potest, accuratione& diligentia: simul ac vero senserit, discentem a debita ibra accuratione aliquantulum remittere, satius erit omnino ab opere cessare, & ad alia se conferrς, quam inutili , imo nocituro labore tam docentem, quam discentem fatigare. Patet hujus regulae veritas. Nam si quis ex. gr. Orna' tos & artificios, literarum ductus necdum edoctus, arrepto calamo non nisi inertem & indecoram exaret scripturairta,
se frustra multum scribendo fatigabit, nec ideo concinni rem sormabit scripturam, quin imo poterit fieri, veluti sa vidi, ut deteriorem scribere incipiat scripturam : est e
273쪽
PArs SEcuNDA. a Igo in propatulo, frequentem repetitionem, nisi simul climalacritate & secundum praeseriptum haec fiat, non sussicere. Ubi vero quis, quandocunque aliquid scribit, id, quantum potest fieri, dexterrime efficere, hoc est, literas secundum . receptas peritorum scribarum regulas modo, quo potest, exactissimo sormare alacriter studuerit, dubio procul magis magisque in scribendi ratione proficiet. Pariter, qui se multum saltando exercet, non propterea saltandi artem persectius discet, quin potius, absente magistro exercitatione perperam instituta, ineptos sibi contrahet habitus, qui postea dissiculter corriguntur. Qulatae autem utilitatis sit haec regula, quantoque & temporis & Iaboris compendio, in derante docto magistro, sic perficiamur, nullus credet, nisi qui differentiam hac in re satis visibilem ipsa praxi perceperit. Vidi equidem, qui scribendi artem dexterrimε callens alium quempiam, qui minus put chro utebatur char istere, hac ratione informabat, ut, praesente se, literas juxta pretescriptum suum juberet sormare; simulac vero videbat. discentem non amplius tanta, ac initio, alacritate scribere, absque mora praecipiebat, ut calamum deponeret, quenta duabus aut tribus horis elapsis quas ad alia interea tractat
da destinabat resumere scribendique exercitium iisdem l gibus continuare, se praecipue praesente, monente, scripturamque sedulo observante, M. mandabat ; & hoc singulis diebus quater repetebat, quo iactum est, ut breviori, quam credi unquam possit,. temporis spatio discipulus tam nitidescribendi habitum sibi acquisiverit, ut, qui paulo ante ejus scripturam viderant, hoc ignorantes artificium, rei adnabrabilitate commoti, propriis oculis, discipulo coram scribente, fidem habere vix sustinerent. Secundo necesse erit, ut discenti non quidem nisi utilia, interim tamen, non statim a principio optima illorum, quae detecta fuere circa scientiast, tradamus, quanquam ii terim , illa optima pon esse omnium , quae habentur, studio
274쪽
r MED Ici NAE MEN Tis dissimulemus. Primum autem simplicissima docenda sunt,& , his impressis, meliora, atque ita gradatim eo ordin , quo semper singularia in scientiis augmenta de novo fuere
Manifestabo rationem ac utilitatem hujus regulae e emplis. Consultissimum certe erit, si animus est aliquem docere Mathesin, primo et praxes ordinarias ostende , quas judicaverimus reliquis utiliores, circa omnes Math seos disciplinas, quaevis bene per solam experientiam coim firmando, nec ullas adhibendo demonstrationes, non alia ter ac si demonstrationes meliores illis, quae dicuntur a posteriori, haberi non possenti. Postquam similia multitia ipsum delectarunt, ejusque memoriae bene sunt impressa, tunc ipsi Euclides poterit exponi, quo praecipuorum omnium,
quae ipsi ostensa fuerunt, demonstrationes a priori addiscat, post Archimedes: ut sic gradatim reipsa percipiat, haec est meliora ; quod sane scire non potuisset, si haec ultima ipsi mox a principio fuissent ostensa, ipseque tibi ea pro melioribus obtrudenti non nisi coeca, quod dicitur, fide credidi set, nec proinde ea tanti, quanti jam, aestimasset, cum jam
non opus habeat credere, ea meliora esse, quae reverit talia
esse actu jam percipit. Tandem si ex facto seliciter progressit in iis, ad quae unquam humano intellectu posse perveniri antea non credidisset ille, desiderium in eo fuerit e citatum ad similia proprio Marte invenienda, poterit tunc ipsi Algebra, seu recentiorum ars analytica, ostendi, quod est ingeniosissimum & optimum hac in scientia inventum , cujus ope per seipsum facillime poterit invenire non solum omnia, quae in veteribus Mathematicis maximopere a bratus est, sed etiam ea, quae multo longiori, quina dici potest, intervallo omnia antiquorum inventa post se relinquunt. Hac ratione progrediendo optime perficietur discipulus. Quisquis vero contrario processerit ordine, &statim quae optima sunt, hoc est, ipsam Analysin primum
275쪽
PARs SECuNDA. a Jalicui infirmaverit, nae ille reipsa observabit, eam artem non tanti ab eo aestimatum iri, ac revera meretur: cujris ratio clara est', quia, quanti quaedam sint aestimanda, nom, cognoscimus, nisi ex comparatione cum aliis, quibus eadem non aeque facile obtinentur. Hanc autem comparationem diseipulus nequit instituere, cui nec meliora nec pejora n ta sunt. Si vero ista non aestimaverit, ea etiam multum cogitatione ruminare absque dubio supersedebit, cum id tantum soleamus circa ea agere, quae maximi facimus. Hinc
porro fiet, ut ea non multum sibi imprimat, & per consequens ad singularia suo tempore ex iis nova derivanda parit m perficiatur. Etilem ratione alicui perperam mox a principio ostendero optimam demonstrandi viam; sed melius fuerit ab ea incipere, qua Euclides , Archimedes de retia qui veterum sunt usi ; his bene impressis subnectere deinde methodum G Aerii, aut aliorum, ope centri gravitatis demonstrantium ; de si tunc adhuc discipulus meliorem revera dari posse dubitaverit, aut plane negaverit,ultimo m thoaum universalem, qua muratius , Barrois, aliique sua explicarunt inventa. Pari modo non male in physicis prismo declarabuntur antiquorum, quae etiamnum Vigent, Vulgares opiniones ; tum Democriti, Lucretis , de similium, qui in quibusdam propius veritatem attigere; tandem Neoteribcorum, orcheri, Remiamii, Gessendi, Galliat, Cartessi, aliorumque, quorum pra lara ingenia nostro hoc seculo singularia inprimis augmenta huic scientiae addidere: vel, si insegis placet, primo Physicorum opiniones, qui principia in gis imaginabilia ; tum illorum, qui abstracta; ac tandem , qui sola realia ad sua explicanda adhibuerunt, prout supram primo impedimento eosdem ad tres classes redegi; ve bo : gradatim eo, quo videbitur Physica crevisse, ordin Quanta haec cum delectatione simul dc utilitate fiant, si disscipulus omnibus prius traditis, eo quod optima esse arbutratur, bene sibi impressis, deinde reipsa meliora gradatim
276쪽
us 6 MEDI NAE MENTIs semper dari convincatur, experientia luculenter testabitur. Nam quae minus bona sunt, semper imaginationi magis plocent, quia, quae non tam simplicia sunt, & non tam obvia intellectili, magis admiranda habentur &c. Atque ita, his bene impressis, si doceantur meliora, licet ideo simplici ra, attamen cum delectatione addiscentur, partim quia r vera haec meliora esse experimur, partim quia tam simpliacia prioribus praestare miramur, cum tamen imaginatio semper contrarium suaserit; atque sic fiet, ut, sit tandem ,
optima addistamus, licet ideo simplicissima, intellectui pe
quam o ia, nullamque prorsus admirationem excitantia, hoc est, breviter, lasa, quae nullo modo imaginationi placent, haec nihilominus ae eo non obstante plurimi faciamus, quia ea revera optima esse ipsa conscientii convincimur,&propterea acquisitam excolere scientiam pro viribus studeamus. Unde clarum est, saepe eos, qui optima primo loco declarando credunt se aliis quam optime prodesse, iis eo ipso maxime nocere. Est autem Valde notandum, . . Tertio, non omnia discipulo per magistrum ostendet
da esse, sed tantum in aliqua scientia aliquo usque progrediendum, talia videlicet solum exhibendo, quibus cognitis. reliqua discipulo, si bonos hac de re libros evolvendi laborem in se suscipere velit, statim patent. Hoc peracto opibini distipulo, authores indicandi , & quo ordine legendi, quaeve in iis lectu inimis necessaria, proinde in lection pretetereunda sint, ostendendum erit, definito semper penso ipsi destinato, quo cognitionem sibi exhibitam ex auth re per se ipsum sibi acquirere studeat, & quid fuerit assec
tus , magistro referat. Si ex. m. alicui, Euclides sit explicandus, hic nonnisi d finitiones, axiomata & postulata exponerem i tum sex aut octo propositiones , vel, si tardiori; iuerit ingenii, aliquan to plures. Hic autem penitus subsisterem, quia eadem ,
ubique methodus est , & qui priora assequitur, modo ordi
277쪽
PARs SEcuNDA. 2 7 nem, ut decet, servet, reliqua gradatim eadem sibi acquirere potest facilitate) ipsique injungerem, ut omnes sequentes propositiones earumque demonstrationes proprio Marte addiscere, & postea mihi eas, quo cognoscerem, an earum sibi notitiam certo acquisiverit, ipse demonstrare conar tur. Qui Euclidem, Archimede-, Agonium de conicis S etionibus a multis breviter & dilucide explicatum hac rati ne addidicerit, is disserentiam observabit inter suum, quem ex sua studendi ratione collegit, fructum, & inter alterius, cui hi libri toti usque ad finem fuerunt explicati: scilicet omnium, quae in iis traduntur, praeceptorum multo, quam ille alter, facilius, siquidem necesse sit, recordabitur, ea
constantius retinebit, & sentiet, se habitum sibi acquisivisse ejusmodi plurima , modo boni in promptu sint libri, perseipsum multo minori, quam alter ille adhibebit, labore asdiscendi. Quae tria hujus regulae rationem & praestantian satis reddunt perspicuam , ut taceam , aliquem sic procedendo sibi paraturum es se habitum attentionis, quo rite a quisito nillil est utilius ad indagandam propria sponte veritatem. Haec quibusdam. communicata amicis non displicuerunt: quoniam non solum sic clare ostenditur, quantopere ab aliis, etiam iis, qui autumant, se rem quam Opti me dirigere, in his peccetur i sed quia etiam haec evitandi simul docetur modus: has, inquam ob causas approbari haec ipsa amici non dubiuirunt. At enimvero licet haec multo adhuc specialiora, quana. quae ab initio exposui, ad discendas has notiones veri & falsi sint : sed quia tamen ipsis haec adhuc nimis generalia visa sunt,& ego etiam alias permulta in hoc traei tu passim exhibui, quae sane, si aestim tioni meae potius quam lectorum utilitati studerem, dubio procul omisissem , ipsis hic specialiora adhuc petentibus hac in re licet sciam, id milii existimationi haudquaquam esse
cessurum morem quoque geram, horuni praecipua complectendo quatuor positionibus, quarum
278쪽
r a MEDICiNAE ME Ni Is prima r Oportet ut quaedam a primis statim annis in cipiantur, semperque continuentur, si velimus praecavere, ne pueri quampluriina sibi contraliant, quae deinceps dii culter corriguntur. Est autem illorum Primum, ut nunquam patiamur eos esse otiosos, sed ut illi statim ab incunabulis aliquid habeant, quod manibus tractent, quo delectentur, quo ludant: sic enim imaginatio assuescet semper in aliquibus occupari. Scio equidem, si bene haec & kmper, prout desidero, continuentur, suti rum esse, ut pueri hinc talis evasuri sint naturae, ut semper aliquid agere cupiant, omnia attingant, omnibus se immisceant colloquiis, omnia intueantur &c. ac hac 'ratione damna plurima, non quidem ex ulla intentione, sed quia debita prudentia nondum adest, afferant..Haecque genuina oest causa, quare istiusmodi liberi vulgo petulantes audiant, econtrario autem alii, qui sedentarii ac otiosi sunt, & ideo nulla committunt damna, bene morigeri & probi dicantur, 3: hi potius hanc ob causam prae illis a parentibus amentur, studiisque ac aliis rebus praestantioribus discendis destinentur: id quod tamen pessimia factum puto ; quandoquidem
experientia postmodum contrarium reipsa ostendit, dum videmus, quod pueri, quos petulantes seu nequitia plenos appellant, si studiis prudenter, ut par est, applicentur, per quam egregia successii temporis evadant ingenia, & contra, qui bene morati seu probi dicuntur, non adeo excellant. Hinc multos parentes admiratos fuisse vidi, quid culpae sit, quod liberi sui, qui, uti ipsis videbantur, se tam probi ger ire inceperant, postea tam parum in studiis proficiant, u gentibus licet rem nullo non labore praeceptoribus. Sed non est, quod hic tantopere mirentur, si ad causam saltem respexeritu. Hi enim pueri, qui nunquam diu in aliquo
subsistunt loco, omnia suis contrectant manibus, curiose Omnia externa perlustrant &c. verbo, qui petulantes seu nequitia reserti nam necess. est, ut ideo etiam multa damna,
279쪽
licet innocentes, adserant) dicuntur, imaginatione utuntur multo quam alii pueri, vividiore, ac proinde ad studia mutito sunt aptiores; contra sedentarii, otiosi, immobiles, i centes &c. nulla quidem, ut patet, damna committunt; sed sane nec etiam ad bona ulla exequenda valde sunt idonei, nisi malis probitatem cum eorum parentibus appellare, multum in eodem commorari loco, in silentio, & absque motu sedere &c. adeoque hi toto etiam reliquo vitae tempore nec in Midiis, nec ulla alia in re, crede mihi, actiones, quae multum prosint, sunt edituri. Et haec idcirco prolixius hoc loco insinuavi, quia fere ubique hac in re maximopere aberratur , idque cum magno Reipublicae literariae damno; cum plus quam semel viderim, petulantium, ut sic dicam, ingenia, quia parentibus hoc ipso multum negotii facessebant prae reliquis, qui nullum creabant taedium, abjectissimis rebus, ut ipsos coercerent, destinata fuisse; quae sane, si ad studia ingenio suo convenientia accessissent sub quorundam directione, qui eorum excessiis prudenti ration corrigerescivissent, in praestantissimos atque ad quaevis negotia maxi- me habiles viros absque dubio evasissent. Notandum it
que ad subito corrigendos istiusmodi excessus: statim a principio puerulis hisce partim sedulo& saepe inculcandino esse, non, veluti saepe perperam fit) ut quieti, immobiles, m ti &c. sint, id quod eorum naturae adversaretur, eisque perquam noxium foret , sed licitum ipsis esse, quamlibet det istationem, omneque id, quod animo lubitum fuerit, peragere, verum ea tamen lege, ut caveant, ne cuiquam noxii sint: partim essiciendum, ut statim quamplurima possint perficere, desiderio sito respondentia, & quae, dum ipsos
delectant, suo insuper tempore utilissima sint furiira: pem inde ut nec ego alia, quam quae fuerint ejusmodi, in s quentibus proserre constitui. Secundum est, ut non multibia cum aliis puerulis comversentur, sed cum adultis, cum praeditis judicio, cum iis,
280쪽
io MEDICINAE MENTI squi externe politi, interne bonis dotati fuerint moribus, quibus multum cum ipsis fabulari taedio non sit, qui ipsos
secum mensae assidentes habeant, quique eos in multomni hominum civilium celebritates, sicubi occasio tulerit, saepe
Hujus regulae ratio clara est. Quicquid enim insantes vident, hoc imitari gestiunt: ita vero lana natio statim 1 teneris bonis imbuitur impressionibus. Certe malae illae dispositiones, quas parentes in iis septimo aut octavo aetatis anno, & cum satis temporis adhuc superesse credunt ad bona ipsis imprimenda, observant, ab hoc unico proveniunt, quod huic malo non statim a primis annis prospexerint, Vel, si per aliquantum temporis in id debitam adhibuerunt coram, eam tamen non semper bene continuarint. Hinc
optime faciunt parentes, quando cum liberis tuis, simul ac fari incipiunt, ordinarie multa confabulantur & peragunt; pessime autem , si successu temporis, ex quo paululum ad leverunt iηi, haec iterum intermittunt. Nam licet ipsorum ' judicia ob aetatem non adeo firma & accurata esse possint, unde etiam saepe ridicuIa proserunt i semper tamen loquendo se magis magisque exercent, aliosque secum prudenter colloquentes imitari discunt. Tertium est, ut nulla iis passio tam cito imprimatur,
quam obsequium : isod facilό fiet, si, quae velimus ut illi
faciant, nos ipsi illis saepe cernentibus peragamus, ac ad idem etiam faciendum illos amice exhortemur, seduloque illis
inculcemus magnam incivilitatis notam incurrere, qui detrectaverit parentibus obedientiam in iis, quae suaierint. Primarium vero hac in parte est, ut nulla alia ipsis imprimamus, quam quae essiciunt, ut magna nos passione ament: tunc enim non facile inobsequentes nobis erunt. Quemadmodum autem utilissimae hae passiones, obedientia &amor prae omnibus aliis maxime ipsis sunt imprimendae: ita econtrario nullae adeo ipsis ad elidae, quam tristitia in quam si