Idea philosophiæ moralis sive Compendiosa institutio, auctore Francone Burgersdicio

101쪽

IOL IDEAhet, ad conservationem sui, tum in individuo, tum in specie. Voluptas propria est,

quam quodq; animal suo judicio sibi deligit,

ex hoc aut illo nutrimento aut Venere. De qua dicitur, Trahit sua quemque voluptas. xv I. Quot modis unum oppositorum dicitur,tot modis dicitur & alterum: quocirca

eodem modo dolor dividi potest; primo in

dolorem animi & corporis; secundo in dolorem communem & proprium.

xv M. Voluptas eodem modo aestimanda est, atque operationes, ex quibuS oritur.

Quocirca cum actiones aliae bonae sint, at ;eligendae, aliae malae, ac fugiendae, aliae περ Ietiam voluptatum aliae bonς atque honestae , aliae malae atque inhonestae, aliae denique mediae cujusdam conditionis censeniadae sunt. lib. 7. Eth. cap.13. is lib. Io. cap. s. xv III. Quod quaedam voluptates inhonestae sin i, quaedam mediae conditionis, hoe est, neque honestae neque turpes, per se satis notum: quod quaedam honestae sint ac bonae,& a viro bono eligendae, sequentibus a gumentis contra Platonicos ostenditur. Pr,mo, quia dolor voluptati contrarius est: at dolor malus est, vel ιιπλως, vel quatenus impedit honestas actiones. Ergo voluptas bona est, aut simpliciter, aut ex parte. Secundo, quia beata vita cum voluptate conjuncta est: atsi omnis voluptas mala esset, beatum non

tantum

102쪽

PHIL os . MORA L. Imtantum non ηAως ,-s λυγχρῶς vivere necesse esset. lib. 7. Eth. cap. 13. Tertio quia omnes, non bestiae solom, sed homines etiam,

Voluptatem expetunt. Quarto, quia voluptas alia bona auget. majus enim bonum Virtus est cum voluptate, quam si sola sit, &voluptate destituta. IIb. IO. Ethic. cap. 2. XIX. Voluptates animi non sollim sunt praestantiores, quam voluptates corporis; sed

etiam Moως bonae sunt, cum VoluptateS corporis tantum sint bonae secundum quid, atque ex parte. Etenim voluptates corporis mediocritate probantur; excessu vitiosis sunt: at voluptates animi modum non habent ue sed quo majores, eo praestantiores sunt. Deinde voluptates corporis alicui defectui corporis medentur 3 ideoque cum dolore conjunctae sunt: at voluptates animi incorporeae sunt, ac sincerae, & ab omni dolore immunes. Atque hac de causa stabiliores sunt, & minus satietati ac fastidio obnoxiae. lib. 7. Eth. cap. I .

xx. Causae cur a vulgo corporis voluptates praeferantur voluptatibus animi, ex multis-sunt. Primo, quia putantur corporis doloribus mederi, eosque quam tumViS magnos expellere, Secundo, quia vulgus, quod sensu magis viget, quam mente, nullas alias uluptates percipere potest , praeter Volu fpi tes eo oris, quae sensus feriunt. lib. p.

103쪽

Io4 IDEAT XI. Haec fere sunt quae Aristoteles de voluptate & dolore disputat. Platonici paulo aliter de voluptate philosephantur. Etenim Plato de voluptate disserit in Philebo. Ex quo dialogo talem definitionem collegit Α-ristoteles. Voluptas est μιας ὼς ἀ- φυανούβητη , id est, ortus in naturam , quisit cum sensu. lib. 7. Eth. cap. H. Similiter cum lib. I.

Rhet. cap. G. voluptatem definit, κυηῶν πινα

νesiturionem subitam acsen sibilem in satum

natura convenientem, non ex sua,sed ex Platonis sentcntia, loqui censendus est. Ceterum Plato per μιιι ηαν, & κοιλααν δεσρυω, intelligebat ανοι γλ-ώοαν ρ ῶδώαι ἡψύ πως, id est, repletionem deficientis natura. Adjecit autem vocem cum sensu, quia multae motiones sunt, quibus naturae defectus a que indigentia restauratur, quae tamen non sunt conjunctae cum sensu, ut concoctio, a cretio, &c. Aspasim in cap. 3. lib. 7. Eth. xxii. Ex histe colligebant Plaronici, vo Iuptatem esse imperfectam: quia omnis mOtus imperfectus est, &actus entis in potentia. lib. I. Eth. cap. II. se lib. I . cap. 3. xxiii. FLec Aristoteles rejicit, atque refellit. Ac primo docet, voluptatem non esse motum: quia motui competit celeritas & tarditas , voluptati non competit. HBῆναν δυ

104쪽

PHILos. MORA L. Io Ilci ταχως , e βροδέως, τῆ7 εω, μεMαμ νειστα ἡ κώεργῶν ο νωτ'αυτίω, λεμ 3 ηδε--χεως ς b εεr. Id est ineripotes , ut quis celeriter aut tarde voluptate perfundatur, id est ad voluptatem traducatur: at voluptate frui celeriter non contingit.lib. Io. Eth. capDeinde docet voluptatem non esse ortum aut expletionem natura deficientis. Expletio enim corporis affectio est, molesta illa quidem & cum dolore conjuilina : non est ergo voluptas ipsa expletio: Verum, cum fit expletio, fieri potest ut aliquis voluptate affi- 'ciatur: sicuti assicitur dolore cum exinanitur. lib. ro. Eth. cap. 3. Praeterea non omnes voluptates cum expletione conjunctae sunt, sed eae tantum, quae ex alimentis percipiuntur: voluptates animi, & nonnullae earum, quae ad corpus pertinent, etiam tum percipiuntur, cum natura nihil desiderat: idque sine ullo dolore, aut cupiditate praevia.lib. I. Eth. p.rr. is lib.Io. cap. R. xx Iv. Praeterea falsum est, voluptatem .impersectam esse ac per partes, ut motus, acquiri. Quin est ολον et , Ic αμε -, id est,torum quid atque impartibile: ideoque οι,όως, id est, momento temporis percipitur. Eientiri

id est, Nullo tempore fieri potest, ut quis volvtatem percipiat, cujus forma cum pro '

105쪽

ctione temporis perficitur.Nimirum, ori et' ἡδε---τελ ον τη-Id ost, quia moluptatisforma in quolibet temporeperfecta est. lib. Io. cap. - . Est quidem alia voluptas alia diuturnior aut major: tota tamen voluptate semper fluitur, quisquis fruitur. C A P. X.

De virtutibus intellectualibus, pra-cipue de Prudentia.

s. I.

Ctum est de fine, &objecto moralis Philosophiae , supersunt media, quibus propositus finis acquiari debet. Virtus scilicet,& Amicitia . de quibus deinceps agendum est. II. Virtus , &γρε , unde dicta sint , diactum est eap. a. s. a. Virtus hoc loco non sumitur pro qualibet rei qualitate, aut efficacia; sed pro habitu , qui subjectum in quo

est, animum scilicet hominin ἀων γλο- λω, e τὸ τουα Misa ν. Id est, bene sectam reddit, is opus ejus rectum , ac pedi lfactum dat. lib. 2. Eth. cap. o. lIII. Virtutes dividuntur in Q MηL 3ἰς de ηλώς, id est. intellectuales se morales. lib. a. Eth. cap.I. is lib. 6. cap.r. Quarum illae, mentemsta, appetitum regum, ac perficiunt.

106쪽

P Η I L o s. M o R A L. Ioplib. I. Eth. eap. I 3. Per mentem autem intelligo partem illam animae , quae immortalis est. Errat enim Picolhomineus, quum Virtutes dianoeticas in phantasia recipi, &in memoria servari docet. g . S. cap. 6. I V. Operationes mentis duae sint, qua

virtute diriguntur, id est , a firmatio is negatio : quibus totidem operationes appetitus respondent,

Vs , id est, appetitio Θfuga. Quemadmodum autem virtus intellectualis mentem dis. ponit , ut nihil assirmet , nisi verum, nihil neget, nisi falsium a ita disponit virtus moralis/ppetitum , ut nihil prosequatur nisi bonum, nihil aversetur nisi malum. lib. 6. Eth. rap. 2-V. Virtus moralis non potest exerceri fine Virtute dianoetica. Appetitus enim noster ex se caecus est. quare indiget duce ratione, quae objecta censeat, & bonum esse dictet, quod bonum est, & malum, quod malum est: quaeque mediocritatem, in qua moralis Vir-xd posita est, in qualibet actione definiat, & d varias circumstantias accommodet. VI. Virtutes dianoeticae sunt quinque: ,σηφία, Id est, in-

Diligentia. scientia, sapientia, ars, Grudentia. lib.WEth. cap. VII. Mentis partes duae sunt, το επι S- μου/, ρ τὸ λιγωυν. lib. 6. Eth cap. I. Sive, Quod

107쪽

xos ID EA

Mens enim theoretica, ad sciendum s practica, ad ratiocinandum, ac deliberandum valet. Ad partem theoreticam pertinent intelligentia, scientia & sapientia: ad practicam, ars & prudentia. Mens illeoretica versatur circa ea, quorum principia aliter se habere nequeunt; practica , circa illa quae hoc vel illo modo possint evenire. lib. 6. Eth. cap. 3. Illius finis; & persessio, est sola veritas ; huius, veritas οφλογως-τη ορεξ τῆ ορθῆ , id Cst, qua congruit cum appetitu recto, quaequ ad adtionem refertur. lib. 6. Eth. cap. 2. VIII. Intelligentia est habitus assentiendi principiis sine demonstratione. lib. 6. Eth. eap. 6. Scientia est habitus demonstrativus. Ibid. cap. 3. hoc est, cognitio rerum neces.sariarum peccausas, ac principia. lib. I .po cap. 2. Sapientia est rerum praestantissimarum scientia , cum intelligentia conjuncta: . Lb. 6. Eth .cap. 7. Ars est habitus ιολογουαλη- Θῆς ποιηἶκος, id est, cum recta ratione essectivus. B Q μ-τήνη καμ αν, κώ τὸ --

W- εἰν , s μη εἰνα . I d est, omnis enim ars in rei productione occupata est; idque motitur is spectat, ut aliquid fiat eorum, qua essepossunt, is non esse. lib. 6. Eth. cap. 6.1 x. Sed de his fatis ; de prudentia accur lius agendum est. Ea enim sola ad moralem

108쪽

& sapientia Philosophiam theoreticam constituunt, & media sunt ad felicitatem theo- reticam : ars omnino ad philosophiam non pertinet, quia hominis animum nulla felicitatis parte imbuit, quod tamen philosoplitae munus est ) sed tantum circa instrumenta vitae occupata est.

X. Prudentia, dicta quasi providentia, Ciceroni est rerum expetendarum fugiendarumque cientia. Aristoteli est εξις-

ctus , ad agendum idonem, in iis occupat m, qua homini bona, vel mala sunt.lib. 6. Eth.c. . x r. In hac definitione genus est, habitus cum ratione vera: quod nihil aliud est, quam virtus intellectualis. Nam ratio ad intellectum, sive mentem pertinet, &Veritas mentis perfectio est, quae virtutem facit. UxII. Differentia petita est a fine, & objecto. Finis prudentiae indicatur , cum dicitur habitus practicus: idque non quia in praSi

consistit, utjustitia, temperantia, & ceterae virtutes morales ; sed quia ad praxim ordinatur, eamque dirigit. Spectat enim veritatem cum recto appetitu,& actione conjunctam.

Hac parte distinguitur prudentia ab intellia gentia, scientia & sapientiar quarum persectio veritas est, & sinis θεώ,οι. xIII. Objectum prudentiae sunt ea omnia, quae

109쪽

IIo Ina Aquar homini bona vel mala sunt, hoc est, quorum recta, vel prava electione, aut fuga, si mo probus, vel improbus constituitur: uno

Verbo τα σπακτα. Hac parte discernitur prudentia ab arte, quae versatur circa τα Σπιητα.

Quid inter πραξιν, & ποίηmν discriminis sit, dictum est cap. I. I. 7. Sunt & alia inter prudentiam , & artem discrimina. Ac primo, quod artis sit aliqua virtus, prudentiae non sit: hoc est, quod artifex possit esse bonus, & malus ; prudens, non nisi bonus. Secundo, quod in arte excusatius sit l verba sunt Senecae, 's. H. voluntate peccare, quam ciui 3 inprudentia , maxima culpa sit sponte delinquere. lib ε. Eth. cap. s. x Iv. Ossicium prudentiae est βου

αρος το os ολον. Id est, bene consulere in iis,

quasibi bona ct utilia sunt non singulatim,

eis nam, verbi gratia ad bonam valetudine, aut robur; sed universe, qua ad bene bear equo vivendum conducant. lib. 6. Eth. cap. I. x v. Consilium vir prudens init, non tam de universis, quam de singulis. Universalia enim vivendi praecepta, & leges, magisce tae sunt, ac definitae , quam ut consultationem requirant. Quomodo autem singulae actiones ad normam virtutis componendae

fiat, longe obscuresimum est propter maxi

110쪽

PHI Log. MORA L. IIImam circumstantiarum varietatem, a quibus actionis rectitudo, aut pravitas depe det. Hic igitur consilio opus est. xv I. Capto consilio, decernit prudentia, vel bonum prae malo,vel majus bonum praeminore, vel minus malum prae majore eligendum. Minus enim malum habet rationem boni. Haec electio solum habet locum in malo tristi; malum turpe nunquam prudens eligit, ne quidem si minus sit: quia suae potestatis est utrumque malum evitare, nullamque turpitudinem, ne minimam quidem,

admittere.

XVII. Prudentia dividi potest in Ethicam

Aristoteles eam vocat αυτὸν ic ενα,

id est, qua versatur circas olum. J Oeconomicam de Politicam. Ethica prudentia dictitur, qua quisque sibi privatim bene conssilit; Oeconomica , qua bene consulit familiae; politica, qua bene consulit universie civitati, π σσακlῶν-mdiu , id est, collineat ad id, quo actu optimum est. lib. o. Eth. cap. 8. Τres hae prudentiae species, non subjedo sive re, sed τύωνα cid est, essentia aer, tione discernuntur. Ibid. Unus enim habitus est, quo singulis, & familiar, & civitati consulitur; quia idem bonum est ενι η π , id est, uni ct urbi. lib. I. Eth. cap. I. XVI II. Prudentia politica dividitur in ar-ςhitectonicam, &practicam: illa generales leges