Idea philosophiæ moralis sive Compendiosa institutio, auctore Francone Burgersdicio

121쪽

με τη, ζου ς , id est, quod nihil illis dei hi aut adripost, excessu se defectu operispe

factionem corrumpente, eamdemque mediocritate conservante λ quidni virtus moralis, quae omni arte ἁκωσε ραψα εινων ἐM, εσουανειη is mcis; Id est, qua omni arte limatior o melior est , sagittarii more medium ceu scopumpetat ac feriatὶ lib. 2. Eth. cap. 6. TIR Mediocritas haec praecipue servanda est in Uectibus, &actionibus. lib. 2. Eth. p. s. Si enim in his nihil fuerit peccatum, non peccabitur in voluptate aut dolore. Qui enim appetit, & aversatur, agit, & omittit quod debet, & quomodo debet, is voluptatem, aut dolorem non percipit, nisi ex quibus rebus, & quomodo percipere debet.

x v. Primum ergo servanda est mediocritas in affectibus. Etenim cω παντὶ G-εχμῶ ima ιριτύ ἐer λοιςειν, το μυ πλειον, τι si ελαττον, το Id est, in omni re eontinua ae

divisibili, se plus, ct minus, ct aquale su

merepossumus. Atqui affectuum divisibilis quaedam latitudo est. Ergo in affectibus excessus locum habet, defectus, & mediocritas. lib. I. Eth. cap. 6. Affectus non esse toto genere malos, cap. 7. I. 22. contra Stoicos

probavimus. Quare non debet virtus af

122쪽

P HILos. MORA L. 123stus abolere, sed moderari, & regere, ut inter excessum,&desemim consistant. Non

cuit s aperturbatione, aut animi quies, ut, Stoici voluerunt, sed συμμι ia potius affectuum, ac mediocritas. lib. a. Eth. cap.3. xv r. In actionibus etiam latitudo qua iam est, atque extensio, aut potius in rebus, circa quas actiones humanae sunt occupatae, veluti in pecunia, honore, periculis, nutrimento, &c. In his ergo excessus etiam est, desectus,&mediocritas: quorum illum, de istum virtus fugere debet, hanc servare. Haec igitur est mediocritas,servare modum, tum affectu in animo, tum eventu, & actionibus in rebus externis. Verbi gratia, modestia ita regit animum, ut nec immoderatos honores affectet, nec admittat xv II. Omne medium est inter duo e trema. Ergo & virtus erit inter duo extrema vitia, quorum utrumque quidem, virtuti contrarium est, alterum in excessu, alterum in desectu. lib. 2. Eth. e. o. Sed tamen

et Id est, maior extremorum intersa prina es, quam eum medio. lib. 2. Eth e. s.

Pugna autem extremorum cum medio inaequalis est. Interdum enim excessus,in te

dum defectus magis cum medio pugnat. lib.

a. Eth. cap. s.

123쪽

xv III. Verum enim vero non omnis affectus aut actio medium admittit. Quaedam enim ανς ωνορι--1 ια- λημψ α μ 3 φλαγλά,-, id est, quorum nominibus statim viarium simplicatum, ut invidia, impudentia, adulterium,furtum,&c. Alia ipsa statim appellatione bona sunt, ut nemesis, pudor, zelus, jejunium, eleemosyna.Atque hujus quiadem rei haec est ratio , quod haec vocabula non nudos affectus, aut nudas actiones significent: sed assectus&actiones cum circumstantiis conjunctas,in quibus bonitas aut malitia moralis posita est. Itaque sicut in extremis non est medium, & in medio non est extremum, ita etiam in illis quae per se mala sunt,non potest servari modus , neque in aliis, quae per se bona sunt, modus transiri.

lib. a. Eth. cap. o.

x I x. Virtus bifariam spectari potestinempe vel κῖ -υ ενα- e τ λονν τ ἡ ίω εἰναι λε- id secundum essentiam ac definitionem , vel Hr τι-e τι αυ- , id est, secundumprasantiam ac perfectionem. Si virtus spectetur secundum essentiam, medium est inter extrema vitia , quae sibi invicem opponuntur ut extremum extremo ; virtuti,

ut extrema medio: si vero spectetur secundum perfectionem, extremum est, & duo vitia alterius extremi rationem habent. lib.

124쪽

Ρ Η I L o s. M o R A L. I 2yx X. Praeterea, virtus considerari potest, vel τι πιιον vel o mundiν. Id est, vel ratione qualitatis, vel ratione quantitatis. Ratione qualitatis divisibilis est , & sensim crescit, prout altius in animo hominis defigitur, eumque magis firmat in proposito bene agendi. Quare non sunt audiendi Stoici, quiabus μητε γρετης Ἀσερεω , μητε λ τορ,- ςωθρώσεως. Id est, nec virius virtute major est, neque recte factum recte facto. Plui. de Stoic. coni. Ratione quantitatis consistit in

indivisibili medio, a quo quicquid recedit, peccatum est. TO G μ ωυρεῖν, πώ ri'--Λλαχως. Id est, recte facere uno tantum modo contingit ; peccare , multis modis. lib. a. Eth. eap. 6. Nam τι in. ἁμαN:νmνοας - - πολυλή. Id est, bonum uniforme, malum multiforme. I. Mag. Mor. cap. as. Haec tamen indivisibilitas, non m thematice, sed ethice considerari debet: hoc est, cum aliqua qualicunq; latitudine. Namo μικόον. υτ ρεκςαίνων o etila est, non reprehenditur qui paululum defectit aperfectione sed qui longe. lib. a. Eth c. P. xx s. Ab indivisibili virtutis medio interdum longius receditur, interdu minus longe. Quare iterum errare Stoicos necesse est, cum peccata volunt esse paria. Peccatorum inaequalitas pendet a divelsitate circumstat tiarum: ab his enim actionum qualitatem,

125쪽

I16 IDEAae discesmen morale pendere , dictum est cap. s. s. II. Nam gravius haud dubie peccatum est , patrem deliberato consilio, &studio nocendi, quam justo dolore stimulatum, peregrinum interficere. XXII. Medium virtutis η - ' αὐτο τι-τοῦ-- , η id est, vel ex ipsa re , vel ex relatione ad nos , dijudicandum est. Illud vocatur medium rei, hoc medium personae sue med1um rationis. Medium rei est, quod aequaliter distat ab extremis: sic sex dicimus esse medium inter duo, & decem. Medium rationis est quod unicuique convenit; quodque neque nimium , neque parum est. Medium rei unum est, & omnibus idem: medium rationis varium & mutabile. Utrumque medium pendet a proportione. Medium rei pendet a proportione Arithmetica; medium rationis a proportione Geometrica. In proportione Arithmetica servatur aequalitas excessus; ut inter 2. q. 6. In prΟ- portione Geometrica servatur similitudo rationum: ut inter 2. . 8. Illic enim quaternarius numerus tot unitatibus superat binarium, quota senario superatur; hic , qualem narius toties continet binarium, quoties ab

octonario continetur.

XXIII. Virtutes morales positae sunt in medio rationis, non in medi o rei:idque propter duas causas. Prima est, quia virtus in

aequali

126쪽

PHI Lo s. MORAM. I 27 aequali intervallo distat ab extremis , ita ut cum altero majorem, cum altero minorem affinitatem habeat. Verbi gratia, liberalitas propius accedit ad prodigalitatem, quam ad avaritiam ; & sic de ceteris. Sesunda causa est, quia virtus se debet ad varias circumstantias accommodare, & nunc ad unum, nunc ad alterum extremum propius accedere. Ab

hac communi lege excipienda est justitia: ea enim non in simplici , sed in analogico sive proportionali medio consistit. Medium enim justitiae non pendet a proportione, sed ipsum est proportio quaedam , ut suo loco dia

xxIv. Medium virtutis in qualibet actione, viri prudentis consilio definiendum est. Quod sie non est intelligendum, ac si in qu libet aditione viri prudentis consilium seret exspectandum: sed hoc eo spectat, ut indicetur, modum cujussibet actionis, reetie rationis dictamine , quam prudentes sempersequuntur, definiendum esse.

127쪽

CAP. XII.

De causa e tente virtutis moralis.

Xplicata est definitio virtutis moralis: agendum est porro de causa em ciente ; idque eo magis, quia de ea non uno modo sentiunt Philosophi. Tum etiam utilis est haec doctrina ad naturam, & vim virtutis accurate, ut debet fieri, intelligendam. Quare expensis primum dissentientium Philosophorum sententiis, quid de ortu ac causa virtutis sentiem dum sit, ex Aristotele docebimus.

II. Galenus virtutum & vitiorum causam videtur constituere corporis temperam e tum , quia nimirum animi mores temper mentum corporis sequuntur. Stoici videntur existimasse, virtutes esse a natura, easque hominum animis innasci ; vitia esse contra naturam, eaque parari prava consuetudipe, ad quam alii aliorum exemplo seducuntur. Socrates volebat, virtutes ἐπι-μαι esse. lib. r. Nag. Moral. eap. I. aut lib. 6. Eth. p. I . aut etiam λογους. lib.I. Mag.Mor.e.n.

Quibus loquendi modis significare voluit, virtutes ad mentem pertinere , ac proinde doctrina &institutione parari. III. Haesententiae habent quidem aliquid veri,

128쪽

Ρnixos . MORAT. Irus veri, ut postea videbimus, sed nulla earum. Fia κυ, - - ταων, id est, proximam ac pracripsam causam, quae hic qu aeritur, assignat. IV. Temperamentum proxima virtutis, di vitiorum causa esse non potest. Nam etsi vitiosum & morbidum temperamentum hominum mores secuin fere trahat, copiosa enim & accensa bilis, furorem ;& nimia pituita, fatuitatem adfert. θ temperamentutamen sanum,homines ad hos aut illosaniami motus ac mores disponit tantum ac inclinat , non trahit necessario. Saepe enim con suetudine mutantur mores , non mutato temperamento; dc saepe mutatur tempera mentum, non mutatis moribus. Tum tem

peramentum in nostra non est potestate ; at mores in nostro sunt positi arbitrio, ut docuimus cap. 6. v. Sed neque a natura virtus est. Nam primo, quicquid a natura est, immutabile est: at mores, assuefactione mutantur. Nam qui bonus erat & probus, improbus cepe fit consuetudine vivendi, & contra. Secundo, quae cunque a natura nobis obveniunt, πις δαυαμ ε τας τουτων σποπιρον νοριι μελα, ο ρον Het

ις ὐερνει--Id est, horum prius saeuitates accipimus, deinde functiones ob

mus. Neque enim ex iterata saepe sensione sensum accipimus, αAc αναταλιν επέες

129쪽

Mo I D a Aeum sensum haberemus, eo Usumus. non adepti sumus eum, quia usi sumus. At Virtutes consequimur, cov -ς -οτηρον, id est, postquam exercuimus prius, qua virautis sunt. Tertio , legisatores solent homines p miis ad virtutes incitare, poenis a vitiis deterrere; frustra, si virtutes, & Vitia a natura proficiscuntur, non ab arbitrio nostro.

Lib. a. Eth. cap. I.

v I. Sed nec institutioni aut doctrinae virtus in solidum tribuenda est. Etenim si ς το ειδέναε επικρον, η ουδ νύ Id est, admirtutes comparandas scientia sive doctrina parum aut nihil valet. lib. a. Eth. p. . Non flectit enim voluntate, nec subigit assectus. Etsi enim intellectus de rebus appetendis &fugiendis edoctus, vere quidem judicet, cum eas absolute considerat, hallucinatur tamen saepe, cum easdem cum omnibus circumis stantiis conseri, &ad actionem destinat. Αtque hic error ab assectu est. Nam qui assedctibus ducitur, non audit dehortantes a viistiis; nec rationes, aut prsceptorum momenta intelligit. Non prius ergo prodest doctrina, quam animus auditoris ita excultus est moribus, ut possit recte gaudere, & dolere.

lib. Io. Eth. cap. s.

V D. Hic affectus non nisi consuetudine subi ituri ex quo sequitur, consuetudinem. μυρο - αἰ is eirri F mί--ταν uin

130쪽

Ρ Artos. M o R A L. Iurti est, praeipuam ac proximam causam e se morum: sicut Aristoteles docet, lib. 2. Eth. cap. I. o L. Vm. Consuetudo , quam Graeci ει vocant, nihil aliud est, quam crebra moralium actionum repetitio. Achionibus virtutes essici, vel ipsa docet experientia. Vt enim fabricando , fabri ; ita - δ ιυοι mφρογωοπαίοντσς, id est, iustas ac temperatas actiones exercendo , justi ac temperantes fiunt. lib. 2. Eth cap. I. Idem evincit Vocis etymon: virtus enim ηλκὴ dicta est-F εεις, a consuetudine , voce in uno tantum elemento mutata. lib. 2. Eth. cap. I. Ix. Numerus actionum, quibus virtus generatur, non potest definiri. Plure enim vel pauciores requiruntur, prout animus ad virtutem magis est aut minus dispositus: prout etiam actiones validiores sunt aut minus validae. Actionum enim paucitatem valor &attentio facile compensat. x. Actiones, quibus virtus comparatur, debent constare certa quadam mediocritate inter excessum & defectum: quae a mediocritate recedunt, virtutem corrumpunt pOties, & vitium generant. Ity. 2. Eth. cap. 2.xI. Medium in actionibus de affectibus consequi, summae dissicultatis est. Facile estrasti , & pecuniam erogare: at dissicile estrasti, & pecuniam Mogare , cui, quantum

quina