Idea philosophiæ moralis sive Compendiosa institutio, auctore Francone Burgersdicio

111쪽

DL Ina ΑIeges condit, ac canones, quibus civitas reis genda est; unde & νομοθεῖκη, id est, legi atoria dicitur: haec civitatem regit secundum conditas leges,&ψηφίσ b, id est, decreta facit u G id est, desinguli actis. Unde & politica Ga ἐξοχ - dicitur, servato nomine communis generis. lib. o EIh cap S. Politica sub dividitur in & βουλαῖ-κίαν. quarum haec in rebus gerendis; illa, in praemiis, ac poenis decernendis,&litibus dijudicandis occupata esst. lib. o. Eth.cap. 8.

XIX. Prudentia cum virtute morali neceLsario conjuncta est. Hinc duo sequuntur. Priamo, Neminem posse esse virum bonum ac vere probum, sine prudentia. Ουγγ μουνεν τ ορον λογουεξις, ηαε-τη επ. Id est, Virim enim non solum recta rationi consentanem sed etiam eum recta ratione conjuncim habitin ent. lib. 6. Eth. cap. 3. Quin imo prudentia est veluti HisClων cae

enim ipsispraescripserit, ita virtutes, isqui iis

praditisunt, agunt.lib. I. Mag.Moral cap.31. Etenim vis virtutis consistit in rectaeni. Atqui προαίρεως non potest esse recta sine prudentia. lib. 6 Eth cap. 13. Est enim ορεξ σβουλα,2κή. Id evi, appetitio cum deliberatione. Itb.o. Eth. cap. a. Et , id est,

retae deliberare, est munus prudentiae. lib. 6. Eib.

112쪽

PHIL s. MORA L. II 3 Eth .cap. . Secundo sequitur, neminem posse esse prudentem sine virtute morali. Prudens

enim debet ad optimum finem vitam suam, omnesque actiones dirigere. At unusquisque finem sibi proponit studiis suis ac moribus

consentaneum; bonus, bonum: malus, malum. lib. 3. Eth. cap. Vitiositat enim pervertit judicium rationis, πιι ει ἀκ τας σπακ ως , id est, sicit ut do

vus virtutu absolvi. Virtus enim τ σκοπιν

mire ορθ-, id est, scopum sagenti propositum'

rectumfacit ; prudentia, --τῆτιν , id est, media ad hune ducentia. lib. 6. Eth. cap. m. XX. Vulgo quatuor recensentur comites prudentiae, omnως, δεινοτης, αςουλίοιRγνωμ Did est, perspicacitas,solertia, rectitudo con silii, o sententiar sed videntur αώεας & ο ς inter causas potius prudentiae , o Cουλia de μη inter effecta numeranda . XXI. Perspicacitas est naturalis facultas judicandide mediis. Differt ergo a prudentia non solum nomine, quod a natura sit, prudentia usu acquisita: sed etiam, quod judicet tantum de iis, eaque approbet, quae pru dentia excogitavit, aut praecepit agenda aut 'mittenda. lib. 6. Eth. cap. Io. Perspicacitati oppO

113쪽

ipsa a natura est. Solertia est facultas naturalis, media celeriter consequendi, ct ad scopum applicandi. lib. 6. Eth cap. I 3 - I. Hae duae causta remotae sunt: causa proxima prudentiae sunt praecepta, & CXperientia. Praecepta suppeditant cognitionem universalium; experientia, singularium. lib. 6. Eth. cap. 8. Vtraque in prudente requiritur; sed experientia praecipue. lib. 6. Eth. cap. 7. Θ lib. I. Met. cap. I. Haec causa est cur juvenes fieri nequeant aut difficulter fiant prudentes. lib. I. Eth. cap., ct lib. 6. cap. 8. Experientia ex memoria gignitur. multae enim ejusdem rei memoriae, unius experientiae vim efficiunt. lib. I. Met. cap. I. Sub experientia comprehenduntur exempla, quorum obse

vatio vel imprimis facit ad prudentiam. xx III. Vt consilium rectum sit, hoc enim sonat occa Δι) requiritur. ut & finis bonus sit, & media legitima: tum etiam , ut nec praeceps sit, nec nimis lentum. lib. 6. Ethic. p. s. definitur F εχπεικε σκε insom,

id est, rectum aqui ct boni viri lde aliorum dictis aut factis judicium. Vir bonus & aequus hic dicitur, qui est, hoc est, facilis

ad ignoscendum, quod per ignorantiam & infirmitatem commissum est. lib. 6. Eth cap I xx1 v. Cum prudentia pugnat; I, Impru- .dentia; II,

114쪽

PHILO s. MORA L. risImprudens vocatur, qui, vel occasiones rerum gerendarum negligit, vel nimia affectuum vehementia, ac festinatione arripit, fine debita deliberatione.- μέσσον φρονῶ dicitur, qui sollicitam, & anxiam deliberationem instituit de rebus nihili. sive versutus appellatur, qui pravum finem sibi propositum habet, vel pravis mediis aspiarat, etiam ad finem bonum. C A P. XI.

De natura moralis pirtutis ingenem

s. I.

I ia Xpllic ta virtute intellectus, qua

-tum iiii idem instituto n ostro suLu-ficit, de virtute morali porro a- emi gendum est; idque vel secundum essentiam absolutam, vel secundum gradus persectionis, aut imperfectionis. De virtute absolute agendum est prius in eenere; deinde de singulis virtutibus in specie. II. Virtus moralis definitur εξις προωρε- ῶ με MI λατῆ- μώς, ωωσμωMγω,e ως - .-ορι σψιν. Id est, habitus cum eonsilio coniunctus, inque mediocri te consistens, qua penes nos, ac iudicio viri pru antis definita est. lib. a. Eth. eap. 6. Vel plenius hoc modo. Virtus moralis est habi.

115쪽

in I DE Atus appetitus sensitivi cum consilio conjun- ictus, inque ea mediocritate affectuum , &actionum, nec non voluptatis atque doloris consistens, quae ad nos relata, & viri prudentis judicio definita est.

ἡ ο ιξις ιχυς embmae η ἡ δακυαμειως εξ ερουσἐwινο δύη. Id est, Tria sunt in animo facultas, assec , ct habitus. Facultas estprincipium lct materia a Fectus; assectus, motio quaedam facultatis; habitus, robur is conformitas f

cultatis consuetudine parta. Plus. de viri. Mor. Ad horum unum virtutes & vitia referenda sunt. Non referuntur autem ad affectus , aut facultates. Nam a virtutibus boni denominantur, qui iis praediti sunt, a vitiis mali; ob illas laudantur, ob haec vituperantur: ata facultatibus, aut affectibus, nec bonus quispiam, nec malus nominatur. Facultates enim a natura sunt, & indifferenti modo se habent ad probitatem & improbitatem. Et affectibus commovemur non sumus, neque dicimur tales. Relinquitur ergo, virtutem esse hahitum. lib. a. Eth. cap s. lib. I.

116쪽

Ρ Ηrt os . MORA L. III istit; sed quia non potest exerceri sine pra via v. Differentia virtutis moralis petita esta materia& sorma. Materiae nomine intelligitur subjectum & objectum. Nulla enimalia m ateria tribui potest acciden tibus. vi. Subjectum virtutis haud dubie est appetitus: Verum cum appetitus sit geminus, alter rationalis, alter αλογω, ille voluntas, hic appetitus sensitivus dicitur in utro duo. rum virtus moralis sita sit, satis ancipiti controversia disputatur. Rationes enim prouistraque parte adferri possunt admodum speciosae. Urgentiores tamen eae videntur esse, quibus appetitui sensitivo virtutes morales asscruntur; quarum hae sunt praecipuae. D. Primo virtus versatur in edomandis

affectibus, ut postea videbimus. Est enim habitus quo orζος τα παθηψω , id est, b ne sumus inperturbationibus assecti. lib. a. Eth. cap. s. sive, quod eodem redit, quo affectus nostri rationi obediunt. lib. a. Eud. cap. T. At assectus in appetitu sensitivo sunt, non in

voluntate; ut docuimus cap. 7. I. s. Ergo&virtutes morales. Hoc argumento dem onstrat Aristoteles contra Platonem , virtutes

non esse scientias : si enim virtutes essent scientiae inquit, essentia ονοηῖκύρ ψυ ρυρίω, id est, in rationali anima parte:atq; ita tolleretur,e το μιρει, e πορος

117쪽

Ii 8 ID EA Id est, pars anima ratione carens, ct assectus, is mores.I.Mag. Moral. cap. I. Se cundo, virtus debet in ea animi parte collocari, quae potesta ratione dissidere: at voluntas semper sequitur rationem: unde appetitus rationalis appellatur; nec ab ea unquam dissidet, nisi cum ratio dissidet a se ipsa, ut ostendimus cap. 6. I. ro. Tertio, igniculi &semina virtutum sunt in appetitu sensitivo. Nam etiam in pueris sese exerunt ante usum rationis. At virtutes,&eorum rudimenta, in diversis subjectis collocare, absonum plane atque absurdum est. v m. Quod autem Scotus lib.3sent. dis. 33. quast. I. colligat, virtutem non esse in appetitu sensitivo, quia est habitus qui versatur circa bonum honestum, cujus actus sit laudabilis,&homini peculiaris ; non fatis solidum est. Nam appetitus sensitivus dupliciter considerari debet: nempe , vel quatenus a ratione separatus est; ut fit in brutis: vel quatenus cum ratione conjunctus est, ab eaque regi potest; ut sit in homine. Si priori modo consideretur, fatendum est, ei

neque προαδρεπῶν, neque honestatem, neque

laudem convenire, neque ejus actum homini proprium ac peculiarem esse. At si consideretur idem , quatenus ratione dirigitur ijam & προήρεας illi convenit δc honestas,

usque achio Iaudabilis, & homini ita propria

118쪽

pria ac peculiaris esse potest, ut in bruta non

cadat. Quoties enim appetitus sensitivus rati0nis consilio paret, causa non est, cur illius actio minus dicatur , quam actio ipsius volutatis. Imo actio appetitus sensitivi ab actione voluntatis non discrepat, cum appetitus sensitivus sequitur consiliu rationis.

I X. Thomas a communi virtutum conditiene excipit justitiam , eamque tribuit voluntati: sed repugnante ratione. Etenim j ustitia nihil aliud est , quam universa virtus moralis, licet τι non sit idem. Nam ab- .ute considerata, virtus dicitur; in ordine dabunt ustitia. lib. s. Eth. cap. I. Haec distinctio in ratione potius , quam in re consi- t. Quare fieri no n potest, ut, cum in appetita sensitivo sint ceterae virtutes, justitia pOBatur in voluntate. Aristoteles tantum duo genera virtutum facit, intelle i ales & morales: illas ponit ou τύ λογιωκύ, has comi φιλόγω. lib. r. Mag. Mor. cap. a. ct s. lib. a. Eηd. cap. r. Tertiam sedem non agnoscit. Aut ergo justitia sita erit c. τύαλογω , aut erit inter virtutes intellectuales numeranda. Falsum autem est, quod a Thoma adsertur, bonum alienum excedere proportionem

petitus sensitivi; ac proinde jus titiam, quae

Versatur circa bonum alienum, ad voluntatem, non ad appetitum sensitivum pertinere, Nam certe, si spectetur appetitus sen

119쪽

12o IDEAtivus, quatenus in liomine rationis imperio subjectus est, ac sedes ceterarum virtutum constituitur, vel ab ipso Thoma. non minus ad alienum bonum a ratione , qEa ducitur,

excitari, atque impelli potest, quam ad pro- lprium. Quod autem definitionem justitiae lad suae sententiis stabilimentum adducit, non admodum firmum est. Nana cum a I. C ' justitia definitur, constans & perpetua voluntas suum cuique tribuendi, de Iustit. ΘΙ. lLio. aut ab Aristotele, habitus quo homi- lnes propensi sunt ad res justas gerendas, quoque res justas gerunt, & gerere volunt. lib. s.

Eth. cap. I. voluntas non opponitur appetitui sensitivo, sed designat solummodo, justiatiam non posse sine voluntate, aut renitente voluntate exerceri. Rique hoc non est justitiae peculiare, sed omnibus virtutibus moralibus commune. x. Quuis in appetitu sensitivo virtutes lmorales ponimus, civiles, atque Ethicas, non Theologicas virtutes intelligimus. Aliam enim harum rationem esse, facile agnoscimus. Caritas enim manet in altera vita, 1 Cor. eap. 13. in qua non erit locus appetitui sensitivo, saltem non ante resurrectionem. x I. P terea concedimus, in voluntate

esse quosdam habitus virtutibus moralibus analogos, qui ex prudentia, ut effecta ex suis causis, immediate profluunt; quique sic se habent

120쪽

Ρ H I L o s. MORA L. ILrhabent ad prudentiam , sicut actiones voluntatis se habent ad actiones intellectus practi ci. Hi habitus voluntatem quidem perficiunt ut subjectum, non dirigunt, aut determinant ut objectum. Voluntatem enim ab intellectu practico determinari, alibi dictum est. At Virtutes morales non sollim appetitum sensitivum perficiunt ut subjectum, sed dirigunt etiam, ac determinant ut objectum; eumque rationi subjiciunt, ac reddunt morigerum, tametsi natura sua sequatur dictamen phantasia . Morales ergo virtutes insunt appetitui sensitivo ut sequatur rationem: at habitus illi virtutibus ἀναλονι, insunt voluntati, quia sequitur rationem.

xo. Sic de subjecto: Objemim virtutis sunt affectus, quos in appetitu sensitivo resiadere demonstravimus cap. I. g. IO. quae ex assectibus oriuntur, lib. 2. Eth. eap. 6. Item voluptas & dolor, quae πι-Π παου, κώ

, id est, omnem assectum, omnem actionem, imo omnia, qua sub electionem veniunt, e mitatur. lib. I. Eth. cap. . XIII. Haec est materia virtutis moralis.

jam de forma dicendum est. Forma virtutis est mediocritas, hoc est, medium inter niamium & parum, sive inter excessum &desectum. Nam si artes inter nimium & parum medium servant; si opera, quae scite affabre-F FR