Idea philosophiæ moralis sive Compendiosa institutio, auctore Francone Burgersdicio

131쪽

I D E A quando, quamobrem, & quomodo oportet.

lib. a. Eth. cap. 9.ΣII. Quare haec tria praecepta studiose semvanda sunt. Primo, quandoquidem p ἄκρων, χο ιδν ἐπι αμαέωλοτερον, ra 3 ἐῶον,id est , em fremorum alterum majus peceatum es, ait Fum minitae si quis medium accurare non possit assequi, τα ἐλάχη ι ληππον π a eων , id est,minima malorum eligenda sunt, & maxime declinandum ab eo vitio , quod virtuti maxime adversatur: I. a. Eth. cap.s sic tamen haec regula servanda est, ut non accidat illud,

Ineidit in Scyllam cupiens vitare Charybdin. x III. Secund4, longissime recedendum est ab eo vitio, ad quod natura sumus procliviores,atque ex quo plus voluptatis percipimus. Πολυ μ α γοέες ἔκμαρδων 9,-- μέ-- MOHi s. Id est, eum longissime a poceatoiscessimus,ad id quod medium es, veniemus: LCO nempe modo quo ligna distorta flexi Ine recta fiunt. lib. 2. Eth. cap. 9.TI v. Tertio,in omni negotio voluptas,&quicquid jucundum est, nobis debet esse si spectum. O. J ἁλυι- κρυοδμ -τ . Id

est, in ea iudicanda nimium nobis tribuimus. lib. a. Eth. cap. 9. Non est ergo committen- dum, ut nostras actiones voluptate aut dolo- Te metiamur, &licitum putemus omne id,

quod jucundum nobis est; ct illicitum, quod

injucundum. . ς

132쪽

, . Actione, non tantum cauta sitnt, sed

effecta virtutum. Nam γογνομεθα -φρονες' εγιγνο δυος, μαλι ι λινα- με, --των. Id est, abstinendo a voluptatibuι, teperantes esseimur: se temperantes secti, voluptates maxime possumus asser nari.Eode modo se res habet in aliis virtu tibus. XVI. Inter actiones quae virtutem essIeiunt, ac formant; & eas, quae virtutem formatam consequuntur, non exiguum discrimen est. Nam quae virtutem antecedunt,eyentu quidem bonae sunt, non animo: at quae Virtutem consequuntur,&eventu &animo bonae sunt. Qui enim virtute praeditus est, sciens agit, &-2- , hoc est, capto consilio, & voluntate firma, ac constanti: qui Virtute nondum est praeditus, eadem quidem agit, sed non eodem modo & ani

xv II. Utrum habitum virtutis quis adeptus sit, nec ne, ex voluptate & dolore, quae nostras actiones sequuntur, judicari potest. Si quis enim ex virtutis actionibus capi v luptatem, certum est, eum hominem virtute praeditum esse:at si quis ob honestas actiones contristetur, is habitum sibi nondum p perit. lib. a. Eth. p. 3. Sunt alia multa signa vel crescentis, vel perfectae virtutis, quae a curate recensentur a Plat. li. de suo in vim aYIII. Cona'

η e profectu cognoscendo.

133쪽

TVIII. Consuetudo , quam praecipuam virtutis causam esse diximus, naturam praesupponit, &doctrina atque institutione dirigitur. Tribus ergo rebus boni fiunt. Haec tria sunt, φυοπς, εργε, 6 λον γε, id est, natura,

consuetudo , ct ratio sime insiturio is doctria

na. lib. 7. Pol. cap. I 3. Natura incipit, doctrina dirigit, consuetudo absolvit. XIX. Per naturam non tam ipsae facultates naturales intelligendae sunt, quam naturae quaedam praerogativa, quam ἀσφυια, Philosophus, lib. 3. Eth. cap. . & Virtutem naturalem, lib. 6. Eth. cap. 73, appellat. Hanc

turam, sed sic assectis inesse, ut ad eas suscia

piendas apti simus natura. lib. 2. Eth. cap. I.& - οῦ 1, id est, virtutes morales, id est, disipositiones quasdam ad virtutem, natura no bis inesse. lib. 6. Eth. cap. II. XX. Ευφυία comprehendit corpus bene temperatum ; item sagax ingenium, acre ac solidum judicium, fidelem memoriam, bonam indolem, aliasque dotes naturales, quae ex bene temperato corpore fere consequuntur. item semina virtutum hoc est, genera

lium propositionum, ad discrimen honesti atque inhonesti spectantium, notiones. xxi. Institutio alia estpractica, alia speculatira

134쪽

Iativa. Institutio practica primo in pueris, deinde in adultis adhibenda est. Pueri inde a

teneris ad honestatem & virtutem educania sunt. Bona enim educatio magnum habet ad virtutem generandam momentum. Nam etsi pueri non sint virtutum, aut vitiorum capaces Quamdiu pueri sunt: utile tamen est ac necessarium, ut iis rebus assuescant, in quibus virtus consistit. Nam

Ωuosemel es imbuta reeens servabit odore Testa diu.

xx II. Utile est etiam in pueris excitare laudabiles quosdam affectus, pudorem , et elum, gloriae cupiditatem, & id genus alios; quibus ceu fraenis ac stimulis quibusdam ad officium faciendu adigantur. Etsi enim vi tute praediti, his adminiculis non indigeant, ut qui solo virtutis amore virtuti student: in juvenibus tamen, aliisque qui ad virtutem sermandi sunt, valde commendantur. lib. .

Eth. cap. s.

xx II I. Adulti praeceptis instituendi sun i,& exemplis. Praecepta sunt exemplaria, &normae formandae vitae: exempla non solum sunt normae vivendi, sed &stimuli, quibus animus impellitur ad studium virtutis, dea peccatis deterretur. xx Iv. Institutio speeulativa spectat Philosophiam theoreticam: quae licet toto genere diversa sit a Philosophia practica , utialissima '

135쪽

I3s . I DE Alissima tamen est ad virtutis studium. Primo quia de multis agit, quorum cognitio in practica Philosophia est necessaria, ut de fine, de anima , ejusque facultatibus. Secundo, quia judicium format,& magna magni, parva parvi aestimare facit. Tertio, quia animum abducit a rebus corporeis. Quarto denique quia multa suppeditat argumenta, quae nos ad virtutem invitant.

g. r.

Xplicata est virtus moralis in gen re: sequuntur species. Neque enim unica tantum virtus est, ut ex Stoicis antiquioribus quidam existimarunt, sed plures, eaeq; specie differentes. Differentia vir tutis petenda ab objecto: objectum vel internum est, vel externum:internum sunt affectus: externum, personae, erga quas,& res, in quibus virtus exercetur.

II. Ex objecto externo dividitur virtus inpietatem & probitatem: pietas, erga Deum esti probitas,erga homines. Neque enim hic pietas pro sumitur, sed pro υ -- βωκ. Atque hoc seniis inter virtutes morales

censetur, & ad civilem beatitudinem dirigi-

136쪽

PHILO s. MORA L. I 37tur . quia & ipsi in affectu pesita est; quae vise tutum est materia , & mirifice conducit ad reliquos affectus moderandos. Probitas iterum in varias species subdividitur, v t cap .seq.

III. Virtutes dupliciter considerari pos. sunt: nempe , vel quatenus inchoatae, vel quatenus absolutae atque perfectae sunt. Si virtutes inchoatae sunt atque imperfectae, unaquaeque potest sine aliis consistere: at persecta virtus in nullo reperiri potest, qui non sit omnium virtutum corona stipatus. Adeo decessario virtutes omnes, si persectae sint, inter se connexae sunt. Idque vinculo prudentiae. Nam neque virtus esse perfecta potest sine prudentia; neque prudentia sine virtute. Ea quo sequitur,ut ipsae quoque Virtutes, cum persectae sunt, necessarid copulatae sint. I v. Pietas est virtus Deum religiose, rit&que colendi. Quid autem sit Deum rite colere, non ex Aristotelis, qui admodum parce pietatem interpretatus fuit, sed ex Pythagoricorum , Platonicorum aliorumque humanae sapientiae consultorum scriptis, qui plura de pietate tradiderunt, delineandum est, quantum id allucente rationis nostrae face, ac naturali lumine fieri potest.

V. Pietatem, aut fallem religionem qualemcunque ipsa natura hominum animis inserit. Haec enim communis notio , Deum

137쪽

I3 8 ID EA esse , ubivis gentium se exerit, & religionis

studium tam vehemens producit, ut hom o, quamvis aegerrime se aliis submittit, lapidem potius colat aut lignum, quam ut prorsus sit rine religione. V I. Pietas, religioque nastitur ex numinis praevia notitia: dc prout haec notitia, vel vera est, vel falsa, ita quoque religio vel pietas est, vel superstitio,atque idololatria. Qibare cum Apostolus gentiles reos agit temer tae pietatis, iisque justam damnationem denuntiat , haec duo conjungit: τν γνω-

id est , quod is Deo cognosci potest, inter ipsos

manisestum est; &, ἐσκοId 11 , id est, obtenebratum est, desipiens eorum cor: ut innuat, ct Deum non posse rite coli , sine vera notitia, & ideo non sitisse rite cultum a gentis bus , quia animi pravitas notitiam de Deo

corruperat.

vir. Tria sunt potissimum in Deo agnoscenda , ex quibus intelligi potest , illi jureompetere exigendae ab hominibus piet, iis , & religionis; υπιροs, id est, eminentia, bonitas, &justitia. VIII. Quod Deo pietatem deberi diciamus ob eminen tiam, ex iis, q uae in natura de ordine mundi, in homine, atque in societ te humana conspiciuntur , firmo argumento Comprobatur primum enim videmus in hae

visibili natura imperfectiora persectioribus

inser

138쪽

P H It o s. MORA L. I 3 sinservire, elementa,mistis corporibus; mista Corpora, plantis plantas, animantibus; animantia, & cetera omnia, homini.Deinde ἡ ἔναυ-lo--δεσχα κα νῆς μορεξεώς mνλβκίαγε βααλαίω. Id est, Animus in eorpus herile imperium obtinet: mens in appetitum, politicum ac regium. Praeterea mas natura sua pr stantior est scemina:ideoque ille, imperare; haec, parere debet. Postremo, qui ceteris hominibus tanto inseriores atque deteriores sunt, quantcybestiae deteriores sunt homine, corpus animO,appetitus mente, aut stemina mare; hi natura sunt

eorum servi, iisque melius est aliorum imperio subesse. lib. I. Polit. eap. s. Qua cum ita sint, an non homines fateri debent, necesse esse, sibique utilissimum, ut sapientissimo& optimo Deo serviant, hoc est , eum pie ac religiose colant ' Ipse Epicurus, qui. quamvis doceret Deum vn σπαπι ιων, ου--, id est, neque ipsum habere negotii quicquam, neque aliis exhibere, judicavit tamen, ut Cicero retulit liba. de Nat. Deor. tam eximiam esse, ac praestantem Deorum naturam, ut ea debeat ipsa per se ad se co. tendam allicere sapientem. I x. Bonitas Dei ac beneficentia, quam multas & urgentes causas suppeditat relitonis Deus nos fecit, nos conservat, nos vel ac gubernat; & omnia fecit, conservat, fovet

139쪽

I O ID EA fovet, ac gubernat in nostrum usum. Summa erit ingratitudo, horum beneficiorum magnitudinem non agnoscere. x. Consideratio divinae justitiae hoc modo pietatem excitat. Pietas justitia quaedam est ut ait Cicero I. I. de nat. Deor. adversus Deos: dicamus nos, adversus Deum. Ex quo sequitur, Injustum esse eum, ac proinde justas poenas exspectare a justo Deo, qui pietatis debitum, hoc est, religiosum cultum ei non persolvit. x I. Cultus Dei aut internus est, & in animo consistit; aut externus, atque etiam corpore exercetur. XII. Cultus internus constat rim re, &timore sive reverentia. Amandus est Deus, quia ipse optimus est, ipsumque summum bonum , & omnia bona nobis largitur: timendus, quia omnia novit, Omnia pervidet, providet, ac regit. xo I. Timere ac revereri Deum, nihil est aliud, quam omni studio cavere, ne peccatis nostris eum offendamus, ejusque iram in

nos provocemus. Pertimescite Deos o filii, inquit Cyrus apud Xenophontem I. g. Θ-rop. in ut nihil impii, nihil nefarii committatis, vel deliberetis.

X I V. Cultus externus est precatior de qua Cicero, lib. a. de nat. deor. Cultus deΟ-rum optimus est, idemque castissimus, Se

140쪽

PHILos. M o R A L. I Isanctissimus, plenissimusque pietatis , ut eos femper pura, integra, incorrupta, ct mente M voce Veneremur. In quibus verbis, si pro

Deorum , Dei scripsisset, quid posset Chri-shiatius desiderare pxv. Precationis species sunt, petitio &gratiarum actio. Petendum est aDeo non solum, ut bona nobis necessaria largiatur, sed etiam , ut delinquentibus nobis ignoscat, &maIa, quae ob peccata nobis imminent,ave rat. Haec deprecatio dicitur. xv I. Non quaesibet a Deo petenda sunt, sed ea, quae &-πλῶς bona sunt, &nequeunt nobis male cedere. lib. s. Eth. cap. I. Verum

quia ipsi fere ignoramus, quid nobis utile sit, aut inutile; aut generalis formula instituenda est; qualis est illa veteris poetae apud Pla

ιρ ανωοκυς-- a δένα υψ Φθρωσις απαυξον. Id est, Iupiter rex, optima quidem ct voventibin is non voventibus nobis tribue: mala etiam a voventibus averte. Neque aliter Deos precabatur So crates, quam ut bona largirentur, quod illi optime scirent, cujusmodi res essent bonae. Aenoph. lib. I. Aut petendum, ut ea sen tiamuS, loquamur,& agamus, quae & ipsi Deo grata sunt; nobis, amicis, ac Reip. salutaria,& honorifica. Xenoph. I παρκ. xv II. Gratias esie Deo agendas pro a

ceptis