Idea philosophiæ moralis sive Compendiosa institutio, auctore Francone Burgersdicio

181쪽

' Hoc loco sollim observandum est, iram esse omnium affectuum vehementissimum, turpissimum pariter, ac perniciosissimum. Etenim rationem violentissimo quodam impulsu sede suadeturbat, & vultum, totum- sue corpus turpissimo habitu sie deformati ut iratus a furente solo tempore differre vi deri possit, nisi quod ille sit ingeniosior nocendi. Praeterea, cum animus flagrare coepit dira illa cupiditate vindidis, fit impotens sui,&non decori tantum, sed etiam arctissimarum Lepe necessitudinum obliviscitur,ac ruit m omne genus funestissimorum flagitio. rum, hoc unum ingeniosus, ut illis noceat, a quibus se offensum esse existimat et ceterum rationis omnis & consilii expers.. v. Quare si alibi, hic certe omni studio, euraque enitendum est, ut animus statim cicuretur, & ratione se tractari ac duci permi eat. Ubi enim mens irae. servit , ibi nihil re Ete, nihil considerate fieri potest. vi. Ad quam rem non id videtur esse necessarium, ut omnis plane vitetur ira, sed unmodus in ira, atque vindicta, & mediocritas servetur. Non enim omnis ira vitiose est, sed utantum, quae cum rectae rationis judicis pugnat. Nam ut ira immoderata , atque in tempestiva, &ip mala est, & multorum, Mmaximorum malorum causa : ita moderam

ae opportum,ira laudabilia ccastri debet, &d ii utilia

182쪽

PHI Lo s. MORA L. 183 utilis ad alias virtutes, fortitudinem imprimis, & illam justitiae par tem, quae delinque

tibus poenas irrogat, melius exercendam. Apostolus certe iram non damnat, sed irae vehementiam,& diuturnitatem: mediocre iram aut imperat, aut permittit,cum inquit.

ni is nolit a peccare: ne oecidat sol super iram vestram. Eph a . Ners. 26. v 11. Quod Seneca profert adversius Aristotelem, prorsus falsum est. Si ira, inquit, rationem exaudit, & sequitur qua ducitur, jam non est ira, cujus proprium est contumacia, sed alio nomine appellanda est. lib. z. de ira, cap. Nam & irati quidam constan t mbi, seseque continent, cum incolumes intainctosque dimittunt, quibus irascuntur , & a

nocendo abstinent, etiam tum, cum ira nonis

dum decessit. Notum enim est illud Platonis; vapulares, si iratus non essem. Deinde, quoties ratio justam & necessariam vindi Etam decrevit delinquenti irrogandam , ira decretum illud firmat, atque efficit ne ab injusta misericordia subvertatur. v Ira. Mediocritas in irascendo servabituris irascamur' o. δει, ' Ou δει-εῶς M. OG Κινεν M. id est, quas ob res, is quibus . oportet. irarerea quemadmodum,

183쪽

Ix. Primum ergo considerandae sunt causis,&irritam epta ira: Nam non levi de causa irascendum est; sed tum demum, cum aut gloria Dei violatur, aut tranquillitas Reip. turbatur, aut nostra vel nostrorum salus periclitatur, aut e xistimatio laeditur, aut injuria ac nostris petulanter infertur x. Secundo habenda est ratio persona Ium. Neque enim omnibus aquibus causas

irae nobis praeberi judicamus, promiscue irascendum est, aut sine discrimine. Sunt enim qui sua sponte, vel etiam per ludibrium causas liae objiciunt: in hos justa potest esse ira, atque indignatio nostra. Sunt etiam qui per imprudentiam offendunt: his, si cum poenitentia delicti veniam petunt, irasci in humanum est; modo imprudentia affectata non

sit, & dolo careat. Praeterea non eodem modo, neque aeque facile irasci debemus magistratui & subditis,parentibus & liberis. Nam quibus major debetur roverentia,in eOS non tam facilis debet esse irae locus. xi. Tertio, modus irae faciendus est. Tu pissimum enim est, & bellua magis, quaml1omine dignum, sic ira commoveri, ut furore potius, quam consilio , aut ratione

misse videaris , ad quod te ira impellit. Et

cum primi irae motus vehementissimi sint, iis statim ratio se debet opponere :=aut siquando rationem glicatam ita rap-

pressit,

184쪽

pressit, proximum est illud Poetae:

- Nestana animo permit te calenti. Da spatium, tenuemque moram.

Aut consilium Athenodori philosophi, quod

Augusto dabat, ne scilicet iratus,aut diceret, aut faceret quicquam, priusquam omnes illinteras Alphabeti ordine recensuisset. xII. Quarto, tempus considerandum est,& cum eo locus. Atque hic observandum est, ne in gravioribus & apertis delictis nimis tarde , aut in levioribus, &non satis liquidis, nimis cito rascamur. In primis ira abstinendum est in seriis consultationibus,autin conviviis, aliisque locis gaudio destinatis. Quod si sorte aliquid ira dignum hic objicitur, de

ea re alio loco ac tempore agendum, idque adhibitis arbitris, ut res componatur potius, quam in illicitam vindictam erumpat. x m. Quinto observandum est . ut ira non sit diuturna. Quae enim diu fovetur, tandem in odium degenerat. Quia autem irae causa offensa est , ea vel gratis delinquenti eondonanda est , vel qualicumque satisfactione praenunte remittenda, atque ipsis adeo memoria, si fieri potest , deponenda, ne postea ita recrudescat. xa v. Extra vindicta proficiscitur, eaque vel defensiWa vel offensiva. vindictam defensivam docendi causa vocamus, qua malum

propulsamus . offensiri , qua malum irristanti, ' ,

185쪽

r 21 ID EA tanti, aut delinquenti inferimus. Desensivam vindi istam omnibus modis esse licitam , omnes homines tacite confitebuntur. Nihil

enim naturae, nihil rationi magis consentaneum, quam malum amoliri. -- xv. Vindicta offensiva vel publica est, vel privata: quarum illa a magistratu, qua magi. stratus est;haec a privatis, aut a magistratu ex privata causa aut assectu exercetur. Vindicta publica, vel in hostes exercetur, vel in subdiatos: illa bellum, haec poena nominatur. - TvI. Bella incertum semper eventum habent, & maximis calamitatibus refertatiundi quare temere non sunt suscipienda. Quoties tamen in pace non licet sine injuria vivere: quoties de religione agitur, delibertatis, de patriae, parentum, ac liberorum desensione.

tam justum quam necessarium est, bello se finesque suos tueri, & hostium etiam fines invadere, si priores lacessiverunt. Sed cum duo sine genera decertandi ut inquit Cic ro quibus homines jus suum solent inter se

tueri, unum per disceptationem, alterum per vim ; tum demum ad posterius confugien- dum est,si uti non licet superiore. lib. I. Ostic. XVII. Poena, quae a magistratu delinquen

tibus infligitur , non solum licita est , sed etiam necessaria. Nimia enim licentia ut inquit Seneca) adversus malos, crudelitas est adversus bonos. Nam eum mali sola pum

186쪽

P H IL o s. M o R A L. 187 formidine a peccatis deterreantur , poena

sublata, quicquid libet, sibi licere existim

bunt, omniaque jura societatis evertent, &qui potentiores sunt, ceteros habebunt arbitrio suo obnoxios. Quare ita probanda est mansuetudo, verba sunt Ciceronis) ut adhibeatur Reip. causa severitas, sine qua administrari civitas non potest. Interim autem omnis animadversio contumelia vacare debetin non ad ejus qui punit, sed ad Reip. utilitatem reserri. Cavendum etiam, ne major

poena quam culpa sit; &, ne iisdem de causis alii plectantur, alii ne appellentur quidem. Lib.a. osse. Imo legum praesidem, civitatis- que rectorem decet, ut recte praecipit Sene- ea, quamdiu potest, verbis,&his mollioriabus, curare ingenia, ut facienda suadeat, cupiditatemque honesti & aequi conciliet animis,faciatque vitiorum odium, pretium vi tutum: transeat deinde ad tristiorem orationem , 'ua moneat adhuc & exprobret: novissime ad poenas, & has adhuc leves & revocabiles: ultima supplicia sceleribus ultimis ponat, & nemo pereat, nisi quem perire etiam pereuntis intersit. de Ira cap. s. x v II I. Tria sunt poenarum genera, cui recte Gellius eausis suis ac finibus distincta. Vnum est, quod κρλαο ς vel vel πα-ροώμας vocatur, quum poena adhibetur emendandi gratia. Alterum, Vocatur quae

187쪽

quae tum adhibetur, cum dignitas, auctoriatasque ejus, in quem est peccatum , tuenda

est, ne praetermissa animadversio, contemtum ejus pariat, & honorem levet. Tertium genus a Graecis nominatur, Cum

punitio propter exemplum est necessaria, ut ceteri a similibus peccatis , quae prohiberi publicitus interest, metu cognit pcens PTohibeantur. lib. o. cap. I .

X I x. Vindicta privata nemini licita est. nisi cui necessaria est. Nam cum magistratus

sit minister Dei , ----ταὼ τώ -

νον σποιανον2, id est, o ultor ad iram, sive poenam, facienti quod malum ea. Rom. Es. . In magistratus munus injuste involat, qui privatam vindictam aggreditur. His adde, quod vindicta privata illos, in quos exercetur, deteriores efficiat, eosque vel ignavos reddat, vel ad iram denuo,atq; odium concitet. Vindictam necessariam appello, cum malu non potest nisi malo propulsari, veluti cum quis alterihoxam infert, ut vitam suam in culpata tutela defendat, omnibus aliis evadendi modis ademtis.In hoc certe casu valet illa naturae lex ; Vim vi repellere licet. xx. Mansuetudini in excesua opponitur, id est, iracundia; item crudelitas: -desectu ἀοργηma, id est, ira vacuitas quadam, atque lentitudo. Iracundia modum excedit in ira; crudelitas in exigenda poenae aut

188쪽

PHI hos. MORA L. IIs vindicta. Nam qui ignotos homines & obvios non in compendium , sed occidendi causa occidunt, non tam crudeles, quam feri nominandi sunt. Crudeles enim proprie dici videntur, qui puniendi causam habent, modum non habent. Sicuti Phalaris, quem aiunt non quidem in homines innocentes, sed supra humanum ac probabilem modum sa visse. Sen.de Clem. lib. a. cap A. xxI. Iracundi dicuntur, qui qualibet ex causa, & quibuslibet,& ubivis & quovis tempore irasci;ntur, id lue dc estius, de vehemeniatius, & diutius, quam oportet. Quanquam haec omnia non reperiuntur in eodem, sed in aliis alia. Si quis enim his omnibus esset obnoxius, neque secum ipse, neque cum aliis vivere eo sisset. Nam τὸ υ ν αὐτη Σόαλ-

Amper se malum perdat, tum si integrum

sit, intolerabile efficitur. lib. . Eth. cap. s. xx II. Iracundiae tres sunt species,αΗορολία, que etiam Feneris nomine vocatur, πικζοτης,&χαλεπντης, quae & βαρυγ-μia dicitur: Latine, meandescentia, amaritudo, is savitia dici poterit. Excandescentes, aut ut Seneca eos vocat, stomachosi dicuntur, qui facile, & cito, & vehementer irascun tur. Sed quia φομαροίMM-τα οξυ- b, id est, ob animi concitati celeritatem

verti sunt, iram cito deponunt. Αmari sive

189쪽

ryo I B E A amarulenti vocantur , qui diu irasi untur. iram enim premunt, ut nullius suasionepos sit mitigari: παυλη 3 τινε nu οταν οι,--δοῶm. id est, tum demum quiescit, cum iniuriam es ulta. Quod si hoc non contingit, iram in seipsis decoquunt: ad quam rem tempore opus est. Saevi, aut, ad verbum, difficiles, adipellantur,qui omnibus modis modum excerdunt, & non patiuntur se placari sine vindicta, aut castigatione . tib .Eth. cap. s. xxIII. Lenti nuncupantur, qui ne obj

stas quidem causas irascuntur quibuS, quantum , ubi & quando oportet. Hoc vitium omnibus quidem cavendum est mam ignavi & servilis ingenii est, nulla prorsus re ad iram concitari) sed iis praesertim, qui aliis praesunt. Nam omnem disciplinam labefactat,& latissimam sceleribus fenestram aperit, impunitas peccandi. XXI v. Ex duobus tamen vitiis iracundia lentitudine deterior est, magisque mansuetudini adversa. Nam & frequentior est, &ad

convictum vitaeque societatem minus a commodata. lib. . Eth. cap.s.

190쪽

De Uti acitate.

I. I. Res virtutes, quae restant, versantur τους λόγους - , -

. -ss ομιλιαως, 6 e. ταφιαζῆν. Id est, eir sermones, is actiostes, qua in hominum congressu, ct vita quotidianaeonsuetudine solent adhiberi. In his enim vesveritas spect tur, ac falsitas; vel jucunditas,& molestiat atque haec vel c. τοι ς όμιλί-σ ,sό. -α σπις.τβών, id est , in conversatione, arque adeo in omnibus, qua in mita quo ridiana solent usu venire; vel e. τα ς παι ς, id est, in iocis. lib. 2. Eth. c. 7.st . Eth. cf. 8.I I. Hinc nascuntur tres virtutes ἡμιληῖ-κ-: quarum una, quae in conversatione spe- veritatem & falsitatem, ἀληθεια, id est, merita aut potius, veracitas, ab Aristotele vocatur, Latine, eandor, inregris A rariatas: altera, suae jucunditatem & modestiam spectat in universa conversatione, φιλω nominatur , non quod sit idem, quod amicitia,

sed quod illi sit admodum affinis, Latine, eo- mira, , ct assabilitas: tertia, quae spectat jucunditatem in jocis, α παπελιαι dicitur , L fine urbanitas. lib. 2. Eth. cap. 7. ID. veracitas est virtus, sermone, gestu, vesti-