Idea philosophiæ moralis sive Compendiosa institutio, auctore Francone Burgersdicio

201쪽

2ox IDEAeligit, ossensionem contra vitat; eaterum ad ea , quε sunt eventura, ad honestatem, inquam, o ad utilitatem ι majorasint, accommodas. Etenim π ἡδενων η' ο-ς - τύ εω μη

ιομει. Id est, si quando sine turpitudine, aut damno suo alios oblectare nonpotest, ejusmodi obsecundattanem improbabit, multos malit

ossandere. Ωuodsi quid erit, quod ei, qui fa

ciat, magnum dedecus, aut damnum adferat, Oadversarioparum ea moles afuturasit, non

probabit illud factum, sed molesteseret, is

reprehendet. Qua in re prudentes medicos imitatur. Ut enim illi modicum dolorem aegris valetudinis restituendae causa infligut: ita hic ἐδενῆς emis et εις αυθις μεγαλης, μικρώλυα- ni, id est, magna inposterum voluptatis

causa leviter offendet. lib. . Eth. cap. o. v II. Ut servet τι σπεπον, ημφερον mς ομι- λει, licio αξιά, π- ῖς τυχουM,6 μ Μον η Τον γνωρίμυις,id est, aliter communicat cum iis, qui in aliqua dignitate conssit uti sunt, aliter cum vulgo;aliter cum nosioribus, aliter cum minus notis. l. . Eth. c. o. C um superioribus communicat modeste, & reverenter; cum aequalibus,amice,& libere. cu inferioribus blande & graviter: ubiq; vitat levitatem.

202쪽

ΡΗILo s. M o R A L. 2oyvHI. Comitati in excessu opponitur meρια, id est, nimium aliisplacendi studium; in defectu, ιλσκολia, id est, morositas. I x. Γρεαοι dicuntur, qui, ut aliis placeant,

nec gravitatem suam tuentur , nec curant honestatem, neque decorum:omnia aliorum

facta, dictaque probant, aut probare sese simulant, & sua aliis probare quovis modo nituntur. Horum alii nihil aliud spectant, quam ut aliis grati acceptique sint, alii quaestum

etiam atque emolumentum: hi κολακει dicuntur , Latine adulatores. lib. . Eth. cap. 6. x. Morosi dicuntur, qui vel ab hominum conversatione abhorrent, vel si forte cum hominibus congrediuntur , ne in honestis quidem rebus verborum, aut vultus hilaritate aliis placere student; quin contra aliorum

facta, dictaque vel improbant, vel etiam reprehendunt; & quod caput rei est, aculeata quadam loquendi libertate omnibus sese

reddunt exosos &infestos. II. Vtrumque hoc vitium magnum est,&malum; alterum, quia noxium, alterum quia molestum est, & parum idoneum ad conversationem civium. Deterior tamen est assentatio , & tanto magis fugienda, quanto Iedidoccultius, nocentiusque. XLI. Vrbanitas, Graecis δοτραπιλία, est virtus servans mediocritatem in ludis & jocis.

III. Objectum urbanitatis sunt ludi &joci:

203쪽

ioci et ossicium, modum servare, tum in ludis spectandis atque exercendis, tum in jocis dicendis , atque audiendis. Nam etsi in ludis atque jocis facilis sit in excessum lapsius: potest tamen in defectu quoque peccari, etiam

a viro gravi & cordato. Ex quo sequitur, alia qua virtute opus esse , quae in ludendo &jocando modum praescribat, ne in excessu aut desecty peccetur. Omnis enim nostra vita

λ ίλωψασου --, id est , in remissionem is occupationem divisa est. Homo enim

seriis rebus occupatus sensim fatigatur; quie

Id est, requies enim laboris condimentum est. Plut. lib. de puer. educ. In quiete solent homines ludis & jocis vacare, quo magis animum reficiant. Ipsa enim cessatio per se non nisi ignavis hominibus grata est: seduli, taedium cessationis ludis & jocis diluunt. Neque vero putandum est omnes ludos atque 3 ocos sacris litetis prohiberi. Quin contra, quia ludorum & jocorum mentionem Lepefaciunt ,&ludentium & jocantium exempla Commemorant, idque sine ulla reprehensione, colligi posse videtur, aliquam ludendi &jocandi rationem nobis indulgeri. Videantur loca, Gen. 26.8. lib. I. Sam. 18. 6.& lib. 2. c. s. lib. I. Reg. 18.27. l. I. Par. 13. 8. Ierem.

3I. . Zach. 8. . Nec obstat, quod Apostolus ἀτζαπιλίαν damnet, Eph. s. q. Eo enim loso

204쪽

PHILO s. MORA L. 22 nomine non omnis ludorum Scjocorum usus, sed nimia licentia damnatur, quae tum temporis inter Ephesios vigebat. XI v. Vt autem distincte hujus virtutis natura intelligatur, priust de ludis, deinde de jocis dicemus. Ludorum tria sunt gener suis finibus distincta. Nam cum omnis ludus ad oblectationem reseratur, quidam solo aspectu , aut auditu oblectant, ut spectacula Scacroamata, quo etiam referri potest Musica. Alii oblectant spe victoriae, aut potius spe honoris aut lucri, quae victor tanquam praemia victoriae consequi solet. Atque hi rursus sunt triplices ; alii enim victoriam habent in solo casu positam ; ut alea : alii in sola industria aut peritia ludendi; ut ludus pilae, latrunculorum, &c. Alii partim in casu, partim in industria, ut lusus chartarum, & quem nos- keeren vocamus. Postremum genus ludorum est, qui solo opere, atque exercitio delectant, ita ut in iis nulla victoria consideretur; ut,

saltare, currere, &c. , . x v. Spectacula & acroamata non videntu r esse damnanda, si nihil habeant obscoenitatis aut impiae vanitatis, nihil inhumanae sei ritatis, nihil deniq; aculeatae libertatis. Quibus cautionibus rejicimus primum omnes actiones scenicas , in quibus multa impia,

multa obscoena, pleraque vana, auribus ocu

lisve objiciuntur: Deindς spectacula gladia

205쪽

hos ΙDE Atorum, in quibus aut homines cum bestiis, aut homines cum hominibus, ad mortem usque depugnare solebant, tantum ad spectatores oblectandos: Postremo morem veteris comoediae, in qua Poetae non improbos tantum, sed optimos non raro, Multa eum libertate notabant.

veluti cum Aristophanes in Nubibus acerbissime traducit optimum Philosophorum

Socratem. Haec, inquam, omnia damnamus,

non quia urbanitati, sed quia pietati, temperantiar, comitati aliisve virtutibus contraria sunt: sed si ista quae dixi, absint a spectaculis, veluti siquis tragoediam Sophoclis aut Senecae, aut comoediam Terentii aut Plauti agat, aut agi spectet, non putem peccaturum. xVI. Non damnaverim etiam ludos, quibus corpus animusve exercetur, sive certamina sint, in quibus victoria proponitur, non in casu sed in peritia ; sive mera exercitia; modo non sint periculosa, ut hastiludia, torneamenta,&c. Sed quid si in certaminibus ludicris, victoriae praemium spectetur, an tum Iustus non sit illicitus 3 Si praemium victoriae sit honor , vel etiam si lucrum ex publico proponatur, non vitiatur ludus: sed tum vitiatur, si in pretium luditur, hoc est, si ipse victus tenetur victori pretium pendere, &quidem tantum, ut magis quisque lucrum spectet, quam victoriam aut ludendi exercitium

206쪽

trum.Nam quia modus acquiredi per ludum videtur aequitati repugnare, ad avaritiam pertinet, lucri spe ludis indulgere. Si tamen aliquod lucellum victori proponatur, tanquam praemium, idque tam exiguum ut nec victus doleat amissum , nec victor gaudeat acquisitum, non videtur id plane damnandum. Hac enim ratione nihil aliud essicitur, quam ut ludentes attentiores sint, ideoque

animus atque corpus melius exerceatur.

XVII. Ludus aleae, ceterique ludi, qui in solo casu consistunt, plane sunt improbandi; idque non solum cum in pretium luditur, quod semper apud cordatos turpe judicatum

fuit, & jure civili prohibitum, st ct C. de

Aleatoribus; sed etiam cum nullum pretium in lusum deponitur. Alea enim neque ludentes exercet, neq; justam habet causam delectationis.Neq; enim sensus voluptatem capiunt ex ista actione; neque victoria delectare debet cordatum, quam solus casus dedit. xv Ii I. Atque haec de ludis: jocandi genus duplex est, alterum illiberale, alterum liberale. Illiberale jocandi genus dicitur, quod vel impium aut profanu est, vel obscoenum, Vel contumeliosum , vel imperitu. Liberale in quo nihil impietatis aut profanitatis, nihil obscoenitatis , nihil contumeliae: quodque eruditionem aliquam conjunctam habet, at- , que elegantiam. ut sunt hOS .

207쪽

Log 1 DE Aest, facete aut acute dicta, historiae iucundae,& id genus alia. Hoc unum jocandi genus adhibendum: prius illud studiose vitandum.

x I x. Praeterea diligens in ludis atque jocis, circumstantiarum, & imprimis loci de temporis habenda est ratio , atque insuper servandum decorum. Est enim φομκα τα,

tum jocari,atque ludere, eum aut sacra peraguntur, aut luctui indulgetur, aut de rebus gravioribus serio deliberatur, atq; ut verbo dicam, cum tempus locusq; seria requirunt. Ut decorum servetur, habenda est ratio personarum. Neque enim quilibet joci atq; ludi quos ibet decent: neque apud quoslbet. Alii

enim decent senes, alii juvenes ; alii privatos, alii magistratum; alii viros, alii mulieres.'q-terea, aliter inter familiares jocandum est, aliter inter ignotos: aliter cu aequalibus,aliter cum superioribus& magnatibus. Quae omnia discrimina prudenter debent discerni. xx. Jam in audiendis etiam jocis discrimen prudenter adhibendum est. Alii enim probandi sunt, alii serendi, alii denique reprehendendi. Probandi sunt joci liberales, tempestivi, & decori: ferendi, imperiti & inficeti, intempestivi, indecori; item illi, qui aliquid habent mo rdacitatis:joci im pii, profans, obscoeni, petulantes, contumeliosi, re

prehendendi sunt. xx I. Urbanitati in excessu opponitur

208쪽

βώμουλοχα, id est, scurrillim; in desectu ,οικοι,ιια, id est, rusticitas. xx Ir. Scurrae quidem dicuntur omnes,

qui in ludis atq; jocis non adhibent modum, nullamque rationem habent decori aut circumstantiarum; sed illi praecipue, qui ea quovis illiberali iocandi genere risium captant, nullisque parcunt, ne sibi quidem ipsis. XXIII. Scurrarum duo sunt genera: alii enim nihil aliud spectant, quam ut delectent, & risum moveant ; alii hoc vitae genere sibi visium quaerunt. Atque hi parasiti dicuntur, genus hominum, supra quam dici potest, servile. Ilorum mores in comoediis graphice describuntur. xxiv. Rustici & agrestes hoc loco dicun-tin, homines ab omni ludorum & jocorum genere alieni, ut qui nec ipsi jocari, neque aliorum ludos autjocos perferre possunt. C A P. XXI.

De Iustitia uniνersali, O jure.

s. I.

Τque hactenus de virtutibus moralibus, quae nos dirigunt in ordi- ne ad nos ipsos: sequitur justitia, quae nos dirigit in ordine ad alios. Iustitia est ιξις ποικkκω π m

209쪽

υμ αφ' ης--, η βώλο- - δε--α. id est, habitin, quo hominespropensisunt ad res iustas gerendas, quaque res justas gerunt, is volunt. lib. . Eth cap.I. Ab hac defianitione non differt illa, quam tradunt I. C fasia I. ct jure L Io. Iustitia est constans de perpetua voluntas suum cuique tribuendi. Nam suum cuique tribuere, idem est I. C i , quod est δικπιοπραγων apud Aristotelem; &constans o perpetua voluntvi apud illos est, quod apud hunc habitus. Est autem habitus remotum justitiae genus:pro quo Vellem vocem virtutis posuisset, quae proximum justiatiae genus denotat. II. Iustitia est ceterarum virtutum usiis erga alios. Ποχοὶ e. HW τοῖς τη γ ε- τῆ διωαν e. σι τεις ς ἔτερον ἁδυνατum. Id est , plerique enim in suis quidem rebin virtute utipossunt, in iis autem, quas habent cum alio, nonpossunt. At qui justitia praeditus est, non solum erga se ipsum, sed etiam erga alios potest virtutem colere. lib. . Eth. cap. I. Iustitia enim foras spectat, sutait Cicero P fotamque se ad alienas utilitates porrigit, atque explicat. lib. 2. deleg. Qua

de causa videtur esse αγαθὸν ανάτοιον, id est, bonum alienum. Ceterarum enim virtutum

operationes habent m .sst in sola Θο-ξία affectuum, &circumstantiis ipsi operanti convenientibus, & decoris; operationesjustitiae

210쪽

P H I L o s. M o R A L. 1 Irrion in his solum rebus perfectionem suam habent, sed etiam in aequalitate quadam inter damnum & lucrum aliorum. Verbi gratia, siquis F ιυλιο ν εα ι ρε c λαμύανοι, id est, quom gratia adulterium committat, indeque mercedem ferat, injustus potius est, quam intemperans: quia illius actionis ofessio est in ordine ad alium: si vero committat adulterium-ld μιουμ υ A' am οριί- , id est, dans aliquid da suo, jacturamque rei sua faciens, idque libidine concitarus, intemperans quidem erit, at non in justus speciali moddo; sed tantum modo generali, quatenus scilicet intemperan tia sub universali injustitia continetur: idque quia αταυα est in ordine ad ipsum operantem. lib. . Eth. cap. a.

. II I. Iustitia est virtus pulcherrima, per sectissima, &optima. Ut enim nequissimus mortalium est ο σκος αὐτον, ΦΩτη id est, qui improbitate a versus se ipsum utitur, is adversus

amicos: ita optimus est,

id est, non qui erga se, sed qui erga alios vim tutem colit: hoe enim opus, hic labor est. lib.

s. Eth. cap. .

r v. Iustitia est e, τ πηλλαχῆς λε πεφων. Id est, ex eorum numero, qua multis modis dicuntur. Etsi autem haec homonymia Obscurior