장음표시 사용
291쪽
FACI I TATIS IIDICANDI AESTHETICAE. aueq
snalis considerari qitoniam subliine placet): is motus per phantasiam vel ad facirontem tognoscendi, vel ad vim ad te est resertur: utroque respectu vero forma finalis repraesentationis datae solum ratione harum facultatum sine fine aut inuitamento diiudicabitur: ubi tum prior illa, vi math matita, haec altera ut synan ira Phantasiae compositio rei obiectae tribuitur, ideoque ea res sic dupliciter ut sub. limis repracseI1tatur.
Sublime vocamus id, cluod sinpliciter magnum est. Sed magnitudinis et quantitatis conceptus admodum diuersisutit. Iteni que smpliciter dicere, aliquid magnum esse, itidem longe aliud est, quam dicere, absolute illud, non comparative magnum esse. Hoc posterius est id. quod funa omnem comparationem magnum es. - Quae vero subiicienda vis verbis erit, aliquid magnum paruumve aut mediocre esset Conceptus intelligentiae purus eo haud notatur; multo minus visio sensitiva; et tantumdem con-eeptus rationalis, quoniam nullum omnino in se cohibet principium cognoscendi. Igitur conceptus sit sacultatis iudicandi Oportebit, aut a tali descendat, sermamque finalem. subiectivam repraesentationi respectu facultatis iudicandi constituat. Aliquid quantum esse, ex re ipsa poterit, haud cum alia re comparata, cognosci; cum scilicet multitudo similium coniuncte unum efficit. Qitam vero illud magnum sit, semper alius cuiuspiam, quod etiam quantumst, pro mensura indiget. inoniam autem in diiudicanda magnitudine non solum de multitudine numero agitur, verum etiam de magnitudine unitatis modi ac mensurae), huiusce posterioris magnitudo vicissini cuiuspiam alius indiget pro mensura, quacum qu cat comparari; videmus eonineni determinationem pilaenomenorum quantitatiuam
292쪽
26 onullum prorsus posse conceptum citranti absolutuni, sed semper solum conceptum compa latiuuiti suppinlitare.
Quod si ergo simpliciter dicam, aliquid magnum esse,
nullam omnino comparationem in mente habere videor. certe cum nulla mensura Obiccstiua, si quidem eo minime. quam magna res ea obieela sit, determinatur. Quamuis
autem mensura comparationis solum sibi e tua st nillilo minus iudicium adprobationem postulat uniuersalem; iudicia: hic vir pulcer cit, et eli nngnus, non solum ad subiectum iudicans adi iringuntur, sed, velut iudicia ilico- retica, cuiusque adsensum postulant.. Quoniam autem in iudicio, quo quidpiam simpliciter ut magnum enunciatur, non solum res obiecta dicitur magnitudinem liabere, sed liaec illi simul eminenter prae inultis aliis eiusdcin generis tribuitur, neque tamen capra stantia determinate indicatur; sit sane, ut ei mensura constituatur, quaq ponitur a quoque homine, ut eadem, accipi posse, quae vero ad nullam magnitudinis diiudicationem logicam mathematice determinatam , sed modo aestheticam utilis est, quoniam mensura est subiectivo solui niudicio de magnitudine refleetenti sundamento constituta Caeterum siue ea empirica sit uti sere magnitudo modia
hominum, animalium certi cuiusdam generis, arborum, domuum, montium, et caeterorum de genere eodem;
sue incnsura ex anticipatione data, quae per vitia subiccti iudicantis adstricta est ad conditiones exhibitionis in singulo concreto subiectivas: velut in praeficis, magnitudo' cet tae cuiuspiam virtutis, aut libertatis publicae in aliqua regione; vel in theo ruticis: magnitudo veritatis falsitatisque cuiusdam obseruationis aut mensurae institutae, et smilium. Hic igitur dignum notatu videtur: etiamsi mill uin
Omnino inuitainentum ex aliqtia re Capiamus, hoc est, exsistentia illius nihil ad nos quidquam attineat, tamen solam magnitudinem illius, quin si vel ut destituta forma conside-aetur, complacentiam posse in sese cohibere, uniuerse com- nunicabilem, proinde conscientiain semiae finalis sub-
293쪽
FACULTATIS IUDICANDI AESTHETICAE. 26r
l ieestiuae in se continere; sed . haud sere complacentiam reil obiectae, uti in pulcro ouae quippe esse debeat sermadellui ita , ubi iii dicata di vis vcsscela iis respectu cognitionis omnino sese conuenienter compolitam sentit; verum pliantasiae per te ipsius amplificandae.
Quod si rebus se supra circumscriptis rem quampiam simpliciter dicamus magnam esse; illud iudieiuna
non malli ematice deterininans est, sed soluin iudieium reflexionis de repraesentatione illius, ad certum usum qu nidam virium cognoscendi nostriarum in obseruantia quantitativa subi istiue finali et consentanea; et tunc cum repraesentatione semper coniungimus obseruantiam quamdam uti cum eo. quod simplicitor paruum vocamus, o ni et I tum qnein lani ac despicientiam. Caetorum diiudicatiore in ut magna luna paruarumve cuncta spcctat, vol uniuersas illarum qualitatcs; idcirco ipsam pulcritudinem nosmet magnam vel paruam adpellamus; cuius quidem causa ratioque in eo quaerenda est, quod, quae illa cumque cx praeceptione facultatis iudicandi in visione sproinde aesilietice proponere pollinam, cuncta phaenomena sunt, ideoque
et quanta. Sin vero quidpiam non solum magnum, verum etiam
simpliciter absoluteque atque omni iespectu habito supra Omnem comparationem) magnum, hoc est, sublime dicimus, facile intelligitur, nullam illi consentaneam mentit iam extra illud sed solum in illo anquirendam nosmet concedere. Magnitudo est solum sibimet ipsa aequalis. Ex qua proinde sequitur, sublime non in rebus naturae quaerendum esse, sed solum in id eis nos ris; in quo vero
illud situm sit, id quidem deductioni se mandum videtur. Superior illa des nitio se quoque poterit c nunciari r
sublimi es id quorem emi parata tmucta alia partia Ni sultir. Hoc loco facile intelligitur, in natura nihil dari posse quidquain ac proponi, quantum illud cumque a nobi , iudicetur, quod ad aliain qua nidam adstelionem spectatum nequeat usque ad insinite paruum deminui; ct rurius retro, nihil tam paruum, quin ς x minoribus mensulis phantasiae
294쪽
nos rae possit usqite ad magnitudinem mundi dilatari. Vberinrimana materiam obseruationis prioris telescopia, inicio scopia posterioris ficiendae nobis suppeditarunt. Nihil igitur quod potest sab sensus cadere, hoc modo speetatum, sublime vocandum videtur. ob eam autem ipsam causam, luod in phantas a nos ra nisi is ad progressum in infinitum ed in ratione nostra petitio inest uniuersitatis absolutae, uti deae cuiuspiam realis; illa ipsa inconuenientia si cultatis nostrae in aestimanda magnitudine rerum mundi sentibilis ad hanc ideam, excitatio sensus cuiuspiam iacultatis supra- senstiuae in nobis est; ususque, quem iacultas iudicandi ex cereis quibusdam rebus obiectis in gratiam se illus per
naturam rei capit, non vero res sens bus obnoxia, simpliciter ma gnus est, sed quisque Usus alius cum eo comparatus, paruus videtur. Proinde compolitio animi per certamquamdam, in qua iudicandi vis occupatur, repracsentationem, non vero res obiecta, sublimis adpellanda est.
Quamobrem ad superiores desinitionis sublimium sormulas hanc quoque addere poterimus: fιblime es id, quod ut modo togitari queat farristatem mimi euincit, quainquo sensuum mensuram superantem. g. 26.
De obseruantia rerum naturae quantitatiua, ad ideam sublimitatis necessaria.
Obseimantia quantitativa per conceptus numerorum eorumue notas in algebra) mathematica est, quae vero in
sola fit vilio ne pro arbitrio oculorum aesthetica dicitur. Iam possumus quidem conceptus determinatos illlius, quam magnum quidpiam fit, solum per numeros haurire fere adpropinquationes per series numerorum in infinitum progredientes), quorum unitas mcnsura est; atque eatenus uniuerla logi ea obseruantia quantitativa mathematica est. Verum tamen cum magnitudo mensurae ut nota accipienda sit, nos si haec vicissim per numeros, quorum unitatem aliam cile iuensuram oporteret, proinde uiatium albe esti-
295쪽
FACULTATIS IUDICANDI AESTHETICAE. 263
mari deberet. nuinquam primam mensuram seu constitutivam, nec proinde determinatum cuiuspiam magnitudinis datae conceptum habere possemus. Ergo, obseruantiam magnitudinis mensurae primae, necesse est, solum in eo versari, ut ea in visione proxime prehendi queat et per phantasiam ad exilibitionem conceptuum numeralium adhiberi hoc est, omnis rerum obieetarum naturae observantia postremo aesthetice est id est, subiective, non vero obiective) deterininata. Iam obseruantiae quidem quantitatiuae mathematicae nullum maximum est numerorum enim potentia in infinitum tendit) ; sed obleruantiae quantitatiuae aestheticae sane maximum est; quod, si ut mentura absoluta iudicetur, qua
nulla esse subiective subiecto iudicanti maior pollit,
ideam dieo sublimitatis in sese continere, eamque motumesticere, quem nulla potest mathematica per numeros Obseruantia quantitatiua nisi quatenus mentura illa prima aestitetica praeterea viva seruetur tu phanta ita csseerer propterea quod haec posterior solum quantitatem relativam per comparationem cum alia similis generis, sed illa posterior quantitatem simpliciter exhibet, quoad eam animus potest in visione comprehendete. Ad quantum aliquod in visione in phantasiam adprehendendam, quo eo uti pollis pro mensura, aut ut unitate,
ad obseruantiam quantitativam per numeros, actiones huiusce facultatis duae requirunmr; et adprehensio, et cominnehenso nolJelisa. Adpreliensio nulla didicultate laborat; ea enim fieri in infinitum potest; sed comprehensio eo distbellior redditur, quo longius progreditur adprehenso brevique ad maximum peruenit, scilicet ad primani mensurani obseruantiae quantitatiuae aesthetice maximam. Namque, adprehensione eo usque progressi, ut primum adpreliensae repraesentationes partium visionis sensitiuae in phantasia iamiain incipiant exstingui, interini dum haec ad adprohendendas plures progreditur; ex Vna parte tantum ea. amittit, quantum ex altera parte lucratur, et in compreΑheauone maxiluum est, Fod ea haud potest superare.
296쪽
Ilide enodari potest, quod Savar' in commentariis de
Aegypto adnotat: ad pyramides haud ita prope nos acce dere δebere, neque ita longe ab iis abesse, ut tota magnitudinis carum permotione persendamur. Quodsi enim longius ab iis absis, partes, quae adprehenduntur clapides lapidibus superstruisti tantummodo obscure repraesentan tur, earumque repraesentatio nihil quidquam emeit in iudicio aesthetico subiecti. Si vero iusto propius adstes, O lus aliquantum temporis opus habet, ad adprehentionem a basi ad culinen usque absoluendam; in liac autem partim seinper exspirant priores, antequam phantasia posteriores adprehendit, comprehensioque nuna litam plena erit et absoluta. - Idem potest idoneum esse ad perturbationem, dubiuinue motum animi explicandam, qua narrant speeta' torem in aedem Petrinam Romae primum ingredi eiItem persundi. Hic enim sensus est inconuenientiae phantissiae illius cum ideis cuiuspiam totius, ad eas exhibendas, in qua phantasia ima xii num adsequitur, et, in nisu illius dilatandi, in se ipsa renutat, eo autem in complacentia poni
Nondum ullam in praesentia mentionem sic iam
huiusce complacentiae, cum repraesentatione coniunctae,
qua minime exspectaueris sensum in nobis inconuenientiae, proinde quoque inconuenientiae subiectivae repraesentationis cum facultate iudiciandi in obseruantia quantitatiua excitari; scd moneo tantummodo, si iudicium ac stheticum purum debeat cuivi nullo teleologito ut iudicio rationis cum- mixtum in eoque exemplum criticae saeuitatis iudicandicustititare aptum prorsus et consentaneum proponi, haud
esse subliine in operibus artis veluti aedificiis, columnis et id genus aliis ostendendum, quorum cum forinam tum magnitudinem finis quidem humanus determinat neque in
Tebus naturae, quarum conceptus iam siuein determina vin tu se cohibet velut in animalibus notae determinationis naturalis , verum in natura rudi in eaque adeo tantummodo, quatenus ea per se nullas illecebras, permotionemve ex periculo vero continet), duntaxat quatenus ca quaralitatem
297쪽
eomple stitur. Namque in hoc repraesentationis genere natura nihil continet, quod ingens neque splendi duin aut horrendum foret; quae adprelienditur, quantitas, ut cumque accreuerit, si modo per phantaliam possit in toto quodam comprehendi. Dimus res crit, si in agnitudine tuasnem euertit, quo eius conceptus cssicitur. Colo spalata conceptus exhibitio vocatur, quae ad omnem exhibitionem sere nimium magna est finitima est relative ingenti); quoniam sinis exitibundi conceptus eo, suod adspectus rei obiectae nostrae adprehendendi facultati propemodiim nimis magnus est, impeditur. - Sed iudicium
de sublimi purum nullum pro lsus debet rei obiectae finem
pro ratione determinante habere, si aestheticunt esse do-beat, neque cum Vllo quopiam neque intelligentiae nec rationis iudicio coniunctum.
Quoniam cuncta, quae si cultati iudicandi solum reflectenti debent sine inuitamento placere, in repraesentatione subiectiva sua, et, qua tali, formam sinalem in se uniuersalem cohibere, sed tamen hoc loco nulla tomae rei obiectae conuenientia cuti in pulcro) diiudicatio tu sundamento subest; quaeritur: cc lilaena ira est ea conuentcntia subiectival ct quo ea ut norma praecipitur, ut in sola Obseruantia quant Tatiua, Et ca quidem, quae vel ad inconvenientiam pl):antasiae nostrae in exhibendo quantitatis conceptu pei ducta est, ea ratio queat complaccntiae universalis videri yPhantasia in compositio ite ad repraesentationem quantitatiuam necessaria, sponte, nulla re impediente, in infinitum progreditur; intelligentia vero illam ducit per
conceptus numerorum, quorum suppeditare selicina phantasia debet: atque in hac ratione, ut ad logicam Obleruan
tiam quantitativam pertinente, quidpiam quidem obiectivesnale inest, ex conccptu finis cuiusmodi quaeque mense' ratio videtur , nihil autem quidquam iudicandi vi aesthetiae finale et placens. In hac quoque serina finali propO-
298쪽
sta nihil inest, quo naensurae quantitas, proinde em' r he isionis multorum in visione una, usque ad terminos phantasiae, et quo usque haec in exhibendo pertinuerit, cogeretur extendi. Namque in obseruantia, quantitatum intelle fluati sarithmetica idem erit, siue in comprehendendis vilitatibus usque ad numerum Io in decalice , sine tantummodo ad 4 in tetractice progrediare; ulteriorem vero quantitatum genesin in componendo, aut, si quantum invisione datum sit atque oblatum, in adprehendendo, solum progressue non vero compreliensiue) ex sumto quodamessicias principio progressionis. In hac obseruantia quantitativa mathematica intelligentiae perinde consulitur siue pliantasia ad unitatem quantitatem eligat, quae uno possit adipectu prehendi, veluti pedem aut perticam, sue miliare
Gennanicum, siue adeo terrae diametrum, cuius adprehensio quidem, non vero in una visione phantasiae comprehensio non per comprehensionem aes lieticam, quamquam commode quidem per comprehensionem logicam in conceptu numeri) fieri potest. I robique logica obseruantia quantitativa haud impedita pergit in infinitum.
Nunc autem animus intus in se vocem auscultat rationis, uniuersitatem postulantis quantitatum omnium datarum, earum ipsarum quoque, quae numquam quidem
totae possunt adprehendi, nihilominus tamen in repraesentatione sensitiva) ut totae datae diiudicantur, proinde comprehensionem in visione una desiderantis, omniumque membrorum seriei progressiue crescentis exhibitionem, ipsumque insilitum spatium tempusque praeteri aptum ab hoc praecepto haud 1 ludentis, potiusque cogentis, Ut illud in iudicio rationis communis) vi totum secundum vni utirlitatori si datvm cogitetur. Infinitum autem simpliciter non solum comparative magnum est. Cum hoc comparata, cuncta alia de genere quantitatum eodem parua sunt. Sed, quod caputeit, vi possit illud tamquam totum aliquod vel modo cogitari, facultatem animi indicat, Omnem sensuum mensuram superantem. Ad id enim Opua comprehensione foret,
299쪽
quae mensuram ut unitatem suppectitaret, cuius ratio ad infinitum determinata cflet, quae numeris posui enunciari;
id quod fieri non potest. Sed ut infinitum datum vel possit
viso sine repugnantia co itari, in mente humana opus
facultate sciret, ipsa luprasensit tua. Etenim solum per hanc eiusque ideam noumeni, cuius ipsius nulla esse visio potest, sed tamen visioni mundi, ut soli phaenomeno, substrato subiicitur, infinitum mundi sensibilis in oblei uantia quantitatiua intellectuali pura, in conceptu toItan comprehPnditur, quamquam in mathematica numquam tola potest per nwnerori in conceptus cogitari. Ipsa facubas ea, qua
infinitum visionis supra sensitiuae possit vi in substrato intelligibili suo) datum cogitari, omnem superat menturam facultatis 1ensitivae, supraque omnem cum ipse sicultate obseruantiae mathematicae obseruantiam magna est; sane quidem haud sere respcctu theo retico in gratiam facultatis cognoscendi, sed tamen ut amplificatio animi, sentientis lese idoneum ad carceres sensualitatis alio respectu practico
Sublimis natura est in illo phaenomenorum suorum, i a cuius visione idea inest infinitatis. Id quod fieri non potest, nisi per inconiicilientiam ipsius maximi phantasiae
nostrae nisus in obse luantia cuiuspiam rei obiectae quantitativa. Atqtii obteruantiae quantitatiuae mathematicae in Unaquaque obiecta re phantalia par es ad mensuram illius . suppeditandam idoneam, quoniam numero iram conceptu, iii telligentiae , per progi essionem, possunt quamque men' stram ad quamque quantitatem aptare. Ergo cibi eruantia quantitati ita a vitifica sit, oportebit, in qua nitus complehendendi sacultatem phantasiae luperat, adprchensio pro 'gressiua in toto visionis quodam comprehendenda lentitur et praeterea inconuenientia huiusce facultatis in progrediendo interminatae percipitur, mensuram obseruantiae quantitatiuae primam minimo intelligentiae labore prehendendi ad obseruantiamque quantitatiuam adhibendi. Iam propria immutabilis naturae mensura prima cernitur in toto illius absoluto, quod in ea ut phaeuomeno infinitato
300쪽
continetur comprehensa. Cum autem haec mensura prima in conceptu versetur per se ipso repugnante propter impossibilitatem uniuersitatis absolutae cuiuspiam sine sne progressus); sequitur, ut ea quantitate cuiuspiam rei O, ieetae naturae, ad quam vim omnem comprehendendi suam frustra phantasia adhibet, conceptus naturae ad substratum supra sensibile quod ei simulque nostrae cogitandi saeuitati sundamento subest ducatur, supra omne in sensuum mensuram magnum, quo proinde non tam res o Miccta potest, quam potius tenor animi in Obsei uantia illa
vi sublimis diiudicari. Igitur, quemadmodum vis iudicandi aesthetiea in diiudicalido pulcro phantasiam in luso libero ad intelligen-
refert, ut cum in tepidus illius uniuerse sitne deter- miliatione eius conueniat; sc eadem facultas in re quadam vi subliini diiudicanda sese refert ad rationem, ut adii eas illius in determinate quibus) subieetiue conspiret, hoc est, compositionem animi esticiat, illi consentaticam et sociabilem, quam contagio idearum determinatarum pracii earum) foret in sensu essectura. Ex quo ξntelligitur, veram sublimitatem tantummoto
in animo iudicantis, non vero in re obiecta naturae, Cuius diiudicatio ex hoc animi tenore exsistit, quaerendam esse. Ecquis enim insormia montium iuga, confusione fera consessa, cum pyramidibus glacialibus, vel triste et procello-1 uita mare, id genus alia sublimia vocaverit ' Verum animus in sua ipsius diiudicatione sese sentit elatum, cum, tu contemplandis illis, nullo se ac eorum respectu habito, phantasiae sese rationique quamquam sine ullo fine determinato coniunctae, illam solum dilatanti permittens, vim omnem phantasiae tamen iduis suis inconuentcntem uidet. Exempla mathematicae subtilitatis naturae in visione sola in uniuersis rebus obuia sunt, in quibus non tam maior
numerorum conceptus, quam potius magna unitas ut me ia-sura ad series numerorum diminuendas phantasiar datur ac proponitur. Arbor, quam ad altitudinem viri absit naamus, mensura sere montis est; qui, si sorte altitudinem