Iulii Caesaris Scaligeri De causis linguae Latinae libri tredecim

181쪽

DEC A V s Is I IN G. L A T.

praescribebatur. In odores quoque transfundi non poterant, quibus exceptae, a discente perci perentur: est enim Odor res minime posita in potestate hominis.Duo igitur sensilia reliqua fa-da sunt, Color,&Sonus:ac Sonus quidem inter pres fuit animi dupliciter: vcl ut sonus simplex: quippe supplosione pedum, & applausu manuit, , crepitu digitorii, atque alijs eiusmodi decla ramus cuipiam animi nostri affectioncs : vel vis nus in speciescilicet vox:eaque suit duplex:altera rudis, Sibilus, Ululatus, Gemitus, Cachin hiis,&reliqua talia: altera consormata, ut Verba& Nomina. Alterum sensile suit Color: omnis

autem color cum figura, utrunque enim in corpore est : Igitur duobus quoque modis faetum est: nam aut rudi, ut nutu,& gestu: aut persecto, idque dupliciter aut Pictura, aut Scriptura:Vnde apud Graecos uterque artis ex dictus est communi nomine γριφευς. Ergo rerum notiones a re-

has in mentem primum per sensus sine medio humano prosectae sunt: intelligo autem per sensus omnes, eaque scientia αυτοδίδαξα dicta est qui per medium humanum, quoniam non ab rebus,sed a potionibus, quae essent in docentis in tellectu, prodiere in duos sensus , Auditum per locutionem, Visum per scripturam: unde postea in intellectum ipsum insinuarentur. Quemadmodum autem res naturam non mutant: sed eaedem apud omnes sunt, ita & earum notiones, tamenim Equus ipse, quam eius species apud omnes est:ncque homini solum, sed quibuscunque animalibus tribuit natura aptum sensum ad perci

182쪽

olimibus. Sicut igitur imagines rerum unt na

tiones intellectui: ita voces sunt notionum illa rum notiones, S vocum ipsarum scripta quoquo sunt notiones ,ut talis 'rdo naturae sit: Equus,e-

qui species in intellectu ,equi nome in voce, qui sepositio inscriptura. Prima igitur duo a natura sunt: nam equi principium&forma,&materia, & finis natura est: Equi quoque speciem ab equo eductam intellectus agens in intellectu possibi- 'lem impressit. At altera duo ab arte,aut casu sunt: quanquam enim natura fecit vocem loquentis,& atramentu, ς lamum, manum: tamen & voci fe- xuum,anfractuu, articulorum, temporum, spiri- tuum,ordo ac sedes sortuita fuere:& eodem mo do scribentis manus cursus, mora, series. Multa

sunt in operibus nostris naturalia: vel ipsa Anmbulatiorat sorte sit,ut tantii iaciam spatiorum,ν recta incedam, ut properem,ut subsista, ut alter nem, ut divaricem,ut Vacillem, ut suspedam gradum , Ut reuertar. Possum eti: un haec aliquando simul miscere,quae coire quaeant. Itaque equi crus . semper suo loco est: at , litera in nomine equi, apud Graecos nulla. quarc arbitrio eius qui hoc primu nomen inuenit, factu est, ut sic appellare-. tur.Ex his itaque definimus Dietionem.Nota nius speciei,quae est in animocindita ei rei, cuius est species, secundu vocε, pro arbitratu eius, qui primo indidit. Dico,Nota unius speciei: quonii oratio myltarum specieru est:& dictio composita rei compositae est : omne autem. compositum

pro uno accipitur: ita eximitur haec dubitatio.

Sed quaeremus etiam super desinitione , una

183쪽

nx e Avs Is L IN C. LAY I tenim est res ordinis desinitio: non copula,non alio instrumento,sed natura: neque enim aliud est, Animal rationale, mortale, quam Homo. Quare si in definitione una est notio, & plures dictiones , videbitur dietio notionis pars, non totius tota imago. Sic est respondendum: In rebus singulis esse multa sua pie natura, quae unum fiunt ab una forma: ut esse, vegetari, sentire, intelligere: hareomnia ab una anima unum fiunt in homine: in quo ita sunt, ut unum alterum complectatur, &capiat: quam seriem & in octauo historiarum, &in xii. Metaphysicae satis declarauimus. Ergo definitum unum est & re, & nomine: ipsa enim res est, ut est, definitio autem Unius rei & unum dicens,quia dicit definitum: sed per multa dicens illud unum , quoniam unum illud per mula est

constitutum. Non recte vero veteres definiue re,qui Dictionem partem orationis dixere. Principiis male fictum est, cum per partem definiuere: est enim dictio etiam extra orationem : itaque coacti sunt addere, Constructae: ergo non constructa oratione Dictio nulla erit. Praeterearit dictio quaedam , quae etiam sit oratio persecti

sensus, ac quidem tota,Vt imperativa, Lege,Scri&interiectiones, Heu. Postremo pessimo consilio secere, ut adderent, minimam: quis enim dicat minimam partem hominis manum' Nam sicuti in multis rebues naturalibus, ita in oratione partes sunt , non uniusmodi: aliae enim sunt diuisibiles: aliae non, ut literae. Divisibiles autem duplicis sunt naturae: quaedam diuiduntur ἰa conniviles , Quaedam in condissimiles: ut,

184쪽

sanguinis pars saguis est,& ossis os: at pedis pars, non est pes. Hae partes non possunt minimae dici in homine, quia in alias ultimas secatur partes: ita neque dictiones in oratione: quare coacti fuere seipsos interpretari: Minimas , inquiunt, in εtelligemus quo ad sensum. ergo male omisereia definitione , quod per interpretationem addendum fuit. Dubitare possit aliquis sic: Nomina, quae notiones sunt figmentorum : non esse ὀictiones: rei cnim nullius sunt notae. Hoc si ess accipiendum, Hoc quod dicitur , aliquando verum esse: ut Demet aliquando non verum, &hoc dupliciter: aut enim est Privatio, aut est Fi-.ctio. Privatio, ut Vacuum:Fictio, ut Phoenix. Ita que sane horum nomina non significant eodem modo ipsa,quo modo Deus, Deum: sed priuati0. ne er habitum sic: Quia Plenum significat locu tactum ubique a corpore: eius contrarium

Vacuum significabit: quod quanquam non es x. tame .per illud, quod est, intelligitur. Ficta autem facilius percipiuntur, sunt enim quasi orationes falsae: idem enim est Phoenix, & oratio haec Auis rediuiua ,sui caussa. Dictionem Graeci λεξιν, undo nostrum Legere,-ab hoc Legati, quorum scili cet ossicium esset, dicere. . I

CAPUT LXVII. Vtrum Dimones a natura sint,au arbitrio inuentoris . . .

V Erum quod diximus, ita inditii esse nomi

ni , ut inuentori libitum esset: neque nunc primum a nobis inuentum est,& olim commouit

huiui sentctiae autor Aristoteles quosda Platonii

185쪽

se haec : Sermonem rem esse naturalem, non ab

arte. Id quod cogebantur ita sentite, quippe qui nihil scientiarum adipisci nos profiterentur, sed

reminisci tantum. d & ex eo dependebat, cum dicerent animas in corpora alia atque alia transmigrare, quemadmodum e Pythagorae institutis referebat ipse Plato in Atlantico. Habebant autem etiam, ut sibi vidcbantur, rationes: nam loquendi instrumenta,& materia sunt naturalia,Pulmo, Septum, Guttur, Palatum, Lingua, Aer, ergo & ipla nomina. Trahi praetercanos a rerum caussis, quibus moti ductique, sic potius, iquam sic loquamur. QEod si cotingit ut candem rem aliter nos, Graeci aliter appellent, nihil mirum : diuersae enim caussae sunt eiusdem rei, quarum una illi, altera nos agamur ad nomina impo nenda. Verum hae morae defensiones erro ita sunt. Atque equidem sepenumero miratus sum mor-. talium vel audaciam, vel pertinaciam,qui tuerentur errores, quos ij, qui commisere, si viverent, emendarent. Neque enim errasse turpe est: est e-i

nim initium sapientiae: si non ci ipsi qui fallitur, i

at aliis non fallendi.Verum errores Quere, id ve-l ὀ vel extrema dementia est: vel ut isti faciut, qui 'emel atque iterum deiecti, malui confodi, quam: ronciliari.Principio argumetum est nullum: Maeria & instrumenta sunt naturalia ergo Sc figuramposta. Quis enim dicat, currus, aut carpenti iguram naturalem esse , nisi Anaxagoras λ Is ita

licebat, Nisi carpenti figura suisset in ligno, non uisse simirum ut inesset. Sed nugabaturr neque

186쪽

enim inerat,sed inesse tantum poterat. Itaqueὶ maioribus nostris facies dicta est a faciendo: sitentat,quod non est: itaque etiam pretium persoluitur artifici. Et Accidens a Llitinis appellatur, quonia casu factum est, ut Dei imago potius fieret,quam scamnum e ficu Horatiana: si enim naturalis facies fuisset illa,omnibus fictibus inesset. Sic etiam Vocem esse naturalem fatemur: item Flexus,& Tempora,&Modos: sed eorum seriem, aut misturam sorte,aut arte factam constat. Si enim natura eorum esset autor, unus omnium modus esset,una enim naturat vel luet inauiculis manifestum est reae enim sua in specie aeque idem cantillant omnes. At quod ab arte est,& discunt,& dediscunt. Quod autem aiunt in rebus esse

quaedam peculiaria, id sane verum est: at cum addunt iis nos excitari ad certas voces creandas,falluntur.Nam quaeramus sic: aut nota sunt noris ea propria & peculiaria, aut non sunt. Si non sunt, non ducimur: sed non sunt nota maxima ex par re: nam quotus quisque rerum ipserum naturas compertas habeat: fatemur sane nos, non pauca esse dicta a certis eaussis: sed ipsae caussae, quaero porrh, an caussas habeant. Si non habet, ergo no mina erunt sortuita: sin habent, ad ultimas tandeprocedendum erit, quae praeterea nullam habeant. Si dicant ab effectionibus co parari nomencauusae, ergo erit circulus, ut caussa ab effectu, effectus a caussa dicatur: quare Utrunque erit fortuitum His lationibus repulsi aiunt, a Prouidentia reginos.Nugae. Si enim in rebus ciuilibus, in bellis,in

re diuina, destituimur rectis consilijs, tque ade0

illa

187쪽

illa prouidentia: sane putida illa suerit, quae maximis in rebus neglectos nos, apprehensos manu trahat in nominum veras caussas. Sane Vero pulchram Prouidentiam, quae Canis & Vrsae etiam si dijs placet caudatae nomen in coelum tulit. Quia Cini cum coeloλ quia herbas exurit. At neque exurit Canis, neque herbivorum animal est. Atque 'ni quidem rei diuersa nomina imposita sint, ut Ventum a veniendo dixerint Latini, a 'iramio ανεμον Graeci.Estor diuersi inquiunt, as sectus totidem nomina exegere, At diuersas roquare ijsdem vocibus dissitae nationes appellariranti namΘinquies. Illyrica, Arabica, Iudaea, Germanica, Latina, Scythica. Vocant Scy-stae quam pro calamo aromatico circunserunt: at veneti arborem quandam, quam puto esse albam populum, non enim memini, sed arbor est. Zith oleum dicunt Arabes , at Graeci ex hordeo potum. Gelon, Hebraeis migrans, at cum migrabini fiebant: Graecis autem ridens. Mane est illis numerus, nobis pars diei. issum, est nobis interrogationis particula, illis piscem notat. Bagoa nomen est Persis & Medis impurum : at in eo

apud Hebraeos est & celsitudo, & excellentia: Cantabri autem sic appellant glandem siginam : pulchrae vero cauta cohaerentes ijsdem principi, , , Gians, Eunuchm. Illyrij Fluuium eodem nomine vocant, quo Itali diuitem. Nolo dicere quid Mauris signincet Zub, sed lon-gὸ diuersum est ab . Illyrico signiscatu, Dentela enim sic appellant. Abba est nomon quo Deum v eramur, Syri appellant se σολιδ. Rab

188쪽

Liguribus Taurinis numerum: significat. vice, nu in lirinum, Illyrij mappani intelligunt. ΠAr Graecis quid sit, etiam pueri sciunt, Illyrij Canem sic vocant. Vaccam ijdem Vocant, nil Ligures sic Capram. Age vero quot Latina aliter accipit Germanus t taraneam vocat S in Vicem, Malum nominant senes' bunt i, quod nos medium : glut appellunt

prunas, I OS collant carbonem, Collum; .

quod etiam contraria ijsdem vocibus sunt com prehensa Nam Germanis quod uacis frigus. Sed iam modus siti ut etiam intelliga ertis nationibus Illyricis,& Cantabris notas ab diuinatiuas ue gentibus negare. l quare etiani eandem Vocem contraria. significare passi sunt Latini, Vescum& Obesum, &balia. Et ijdem Pythagorei mutanda nomina suasere malesertu-ciatis: pmpterea quiad cum eorum genio iam im posita non conuenirent. In quo si nos illa prout dentia deserit , quanto magis despicabitur, cum

Vtrum nomina sint penitus fortuita,an certo G si' i

Vm igitur nomina a rerum natura 'pn fas xerint,vecte definiuimus, noth messe rerum

Diipionem, i libuit iuueniori. At libido duplita

est uno modo, chm impetuacitus primum qsosque obuium sumam : altero, cum iccirco libitum mihi fuerit ita facere, quia id ratio quaepiam per suasit.Ergo cum priores orta cum rebus nothin, coteucilaret,sunt explosi, Alij cosultius accepern -- Natura

189쪽

Natura quidem non ortas, sed arte, ac prudentia fictas Dictiones.Nam substantia,inquiuntiensu non appreheditur, sed affectiones: puta, Magnitudo, Qualitas, Motus, Actio, Passio. inare his oste ctibus moti atque instructi nomina tria posita sunt. Afferunt igitur exempla duo : Lapidis, &Petrae. Nam Lapis, inquiunt, a pede laedendo di- eius est,habuit igitur nomen a duritia,& actione: Petra vero , quia pedibus teratur,ab eo quod patitur inuenerit appellationem. Hinc dς inde di

gressi, multa mἱllia monstrorum conficiunt. Α-lij contra , omnia casu fleta nomina, mulxo au dacius assirmant: Nimirum quibus uniuersi mundi compago, series, temperatio , casu, ac temere otia constitutatur, seruantur constituta. Atque

hos posteriores , postremos esse sinamus: neque enim merentur dici homines,qui ipsi esse nolunt. Nais quod ad vocum attinet rationem, quis me tis compos, ab amando amatorem negabit esse, dictumλIllis autem sic respondeamus: Principio

non necessario concludere tribus quatuorveexemplis omnium naturam vocum: Deinde, ridi attribuere pro caussis Latinas appellatiooes. Lapis enim,& Petra, utrunque Graecum fuit, λιας, & πετραmam Laterem,pro quo solo barbare petram capiunt, πλί. θον Graeci vocant. Sic igitur cessemus:Multa nomina temere extitisse primum,

sine flexu, sine ornamento. quo tempore nondum

ierum naturae cognitae fuissent:ab his multa smplicissime ducta, ut flexiones' alia immutatis par riculis, ut denominatiua,&alia eiusmodi non ulli

dist ria simi copositione. Qu9d autem in quaeda

190쪽

principia deducantur, in quibus necesse sit siste. re intellectum, id & ex rebus patet naturalibus, ubi nullum est infinitum, &in vocibus ipsis se constabit, Amaritudo ducetur ab Amaro, Amarum a Mari: Mare unde derivabitur ab Hebraeo, Adarath. ro porro, unde sit hoc. Vt fingas quod velis, diuertendum est ad unum, in quo nquiescas, quod aliorum caussa sit: ipsius nulli sit caussa.

Plures esse voces primarias.

SI igitur ad certas voces caeteras reserimus,operaepretium fuit quotnam essent illae, inuestigare. Etenim si,quemadmodum res ab re, lignomen a nomine procedatiab hoc nomineDeus, potissimum,omnia deducerentur:at ab hoc pauca deducuntur. Duo igitur modi restant princi piorum:vnus in Materia,& forma: adde etiam si vis τμ ρερηστν,siue Carentiam,vt delicatiores,si-.ue Privationem,ut ex Topicis M.Tullij colligere potes, Voces. Verum extra haec omnia, inue traias multa, Calidum, Magnum, Filium, Armatu, atque alia eiusmodi. Alter modus est in decem praedicamentis: sed neque a substantiali nomine deducas substantiale, neque a relativo relatiuu, neque ab aliis generibus eiusdem generis alia. Nam a Caesare cum dicis Caesarianum,potes tam prudentiam intelligere, quam equum. sc a patro patrimum cum deducis, a filio eadem lege non potes. ες quaeWis dictio in praedicamento relationis est, est enim nota , cuius est. Verum,