Iulii Caesaris Scaligeri De causis linguae Latinae libri tredecim

211쪽

Dς CAYs Is LINc LAT. cler casus quidem esse , ut in nomine Coris, sed per diuersi elementa non esse manifestos. Ita e tiam nos,personarum ordinem in nominibus esse indiscretum,quem in vocativis aperte postea explicarent. Ex his constat Linacri lapsus ; qui ita scripsit, Sine certar personae adsignifieatione significare: quintus enim casus certam secundam

praescribit.Et ipse in participij desinitione dicit,

capere a nomine numerum & personam. Est autem persona primo nominis assectio , fecundo verbi, quod iesum sibi Nomen secutum vvt dixiamus,quod, Prima:ad quod ,Secunda: de quo,Te tia.Emciens,finis, materia. Haec est igitur nominis essentia,significare rem permanentem:at prisci id esse proprium eius ridicule prodidere: qua inscitia etiam in alijs substantiam cum accidente

consedere.

CAPUT LXXVII. Ouo qui*tis ordine assectu, tractandus sit.

ORdinem quoque horum affectuum veteres

inueritie: na vi quisque a Nominis ratione enatus fluxit: ita debuit explicari. Ac nemo de bet dubitare, quin & Numerus, & Persona primas sibi sedes occuparint:sed numerus prior fuit. Nam primum & secundum, quod est in persona positum,est relativum: prima enim dicta est,pro pter secundam. At Numerus non est re atiuus, sed absilutus: absolutum autem prius relativo. Post Personam autem Genus editum est: videmus enim in pronominibus primitivis genera confusa. Post Genus emςrsit Casus,que expressi:

212쪽

ambiguitas: cum primum sic essent locuti, Cato interficit C sex. Itaque ut distinguerent or/ti'-nem flexum apposuere. Vltimae suere Species,&Figura: ac Species quidem multo magis necessaria, itaque Figuram praecedet, sine Figura enim constabit mali',sine Specie non omnis constabit. Neque enim diceει Cato estiustitia. Atque ipso quidem Cisu Sphcies fuit praestantior: matellae enisinaffectio simplex casus est: Species autem et in ipsi rei necessaria est ad significandu: imurat enim Species modum significationis, Casu autem o mutat. Sed sero Se a philosophis ipsa sunt Species introductae, Denominatiuorum, &eiusino dilat Casus usu tantum exorti facile sunt, ac propterea priores fuere. Sic igitur recensebu-tur:Numerus, Persena ,Gς nus,Casus,Species, Fi' gura, Sed prisci ita peruerterunt: sicuti cum ante

Verbi aliarumque partiu definitionem , propria

eorum narrant. CAPUT LXXVIII.

De Numero.

AC de persona quidem iam dictum est: cὀa

cti enim disputatione id secimus: de Nil mero autem est hic agendum. Numerus est qualitas , quae per se ipsi diuisa c cumulata ultimo termino ab aliis distinguitur. Est enim Binarius pumerus duae unitates, Ternarius tres: quae sua natura non sunt simul, sed cumulatione, sue ag gregatione,siue appositione dicas,nihil interest. Distinguitur autem omnis numerus ab alio numero Ypico tantum termino, eόque ultimo: una enita

213쪽

a enim habet dimensione quantitas discreta,quippe Iongitudinem: quit enim unitas disco tiniana: neque enim recte dicitur fluere. Cum igitur om- , nis numeri unitas initium sic non different mi ii meri inter se hoc termino unde fluunt, sed eo in quo sistuntur. Hoc enim Q ternio a Ternione

distat, unitate scilicet postremo apposita loco.

, Occupatum autem est consuetudine, ut Unum, etiam numerus diceretur: quare id quoque seculi tu fuit, ut numerus a ius diceretur Singularis, a

lius Pluralis: neque enim mediit vlhim est intera Vnu & plura: quonia plura ex uno freque lato facta sunt. Quare Iones non reste fecere, qui Dua, te numeru a plurali discerpsere: atque iccirco seueriores soles neque recepere, neque in Latinos transmisere.&nugacitas illa Ionu in multis tem, poribus verboru personas aliquQt non potuit e ii ruere in eo numero:in nominibus autem pau*ψ-los casus expressere. His autem, quae diximus,

felicissime grammatici obstrepunt: egressi ei ha e septis suis non possunt quin ineptiat. Singula iris, inquiunt, numerus verissimus numerus est,

. propterea quod repetitus facit numeros inqua, eum ipsi resolvim tur. Principio, hoc est disputatu in diuina philolophia, Unitate non esse numeru, i scut neque punctii quantitate: neutruque esse in , pr dicamento quantitatis, nisi tanqua principia.. Multis aute argumentis deijciuntur de statu suo. Si enim numerus est qualitas discreta,id est qualitates diuisae per superficies, & coniunctae per comprehensionem, imo vero ipsa quantitatum ratio cpprehensarum: non erit Unitas numerus,

214쪽

non enim diuidi potest: idem enim est diuisuna,

& discretum:sicut idem concretum & in diuisum. sumptis quoque eoru principijs, directo aduersus eos colligamus. Numerus,inquiui, singularis recte dicetur: quia geminatus, aut multiplicatus caeteros omnes cre φ. Ergo numerus non est:hac lenim ratione punctu esset linea,linea superficies, superficies corpus. praeterea Binarius,Ternarius, ternarius, non esset unusquisque numerus seorsum : sed Binarius, duo numeri: Ternarius, tres: non esset igitur quantitas, sed quantitates numerus enim quantitas est,ergo numeri quantitates.Nihil vero mirum hoc errasse,qui eum male iam definiuerant, Numerus est dictionis sorma, quae discretionein quantitatis facere potest. Principio male assignarunt dictioni: neque enim competit dictioni, ut dictio est: omnibus enim competeret dictionibus : hoc autem est falsum.

Deinde formam dixere, cum tamen numerus ut accidens. rnale dixere, discretionem quantitatis sacere: sed potius discretae quantitatis modii,

aut differentiam notare. neque excluduntur Ad-

uerbia illorum definitione: Nam Bis, Ter, sormam habet dictionis,qua distingui potest quantitas.Proprium autem est Singularis, finitum esse id est, certum: quia scimus quantum sit hominu , cu dicimus, Homo. At pluralis infinitus est, non quod fine careat, nihil enim in natura infinitum : sed quia sit incertus. Si enim dicas,H0mines: quot sint, nescias: itaque additur aliquid praescribens,Vt Decem, viginti. Accidit autem interdum, ut eadem voce diuersus numerus in-

215쪽

telligaturiquemadmodum est in seclido casu singulari secudq inflexionis,& in primo plurali ciuiadem:in neutris pluralibus tribus,ac singulati sceminino : ut, Sacra. In quibus autem eueniat, in capite de casu dictum est. Secutus aute est numerus grammaticorum , se ijpsius naturam in rebus ipsis. par enim & dispar, ut diximus, non simul adsunt eidem numero: sic neque pluralis, &singularis: sed satis est alterutrum uni voci ine

se Ac quemadmodum numerus quiuis addita v-nitate acquirit rationem pluris, ita aut numero syllabarum,aut temporum, plurales numeri nostri maxima ex parte, singularcs superarunt: Foeta, Poeta: Domixtus, Domini P ater, Patres:Cornu,

Graiua pauca enim aliter inuenias. Sed & in alijs casibus sere idem inuenies. re clim idem numerus non possit esse unus,&plures, & idem

nomen utrunque significare queat, Vt mor, mores, consultum est huic rei, ut per syllaba rum aut temporum appositionem, idem nomen esset seipso maius,& aliquo modo a seipso diuer sum. Hoc autem, ut diximus, maxima in parte nominum est, non in omnibus. Sermo enim temere inter agrestia ingenia primum ortus re-hagatur aliquando legibus doctiorum. Igitur quaedam sunt nomina eiusmodi, ut numerum. Vtrunque obtineant, qualia diximus: nonnulla semper singularia : quaedam semper pluralia: &in his quaedam pro numeri natura numerum reddentia r quaedam non : sed alia singulari numero plura significantia: alia plurali numero, singula. Semper igitur singularia, aut se Psr pluralia

216쪽

I74 CAE s. SCAL. LIB. IIII. Vt essent,cffecit aut natura,aut usus. Natura sunt

singularia, quae certa sunt indiuidua, ut Sol, Caesar. Item pluralia, quae multa sunt, ut sunt hoc, quod esse dicuntur, ut Gemini,Pisces. Dico autem, Et sunt hoc, quod esse dicuntur: propterea quod collectio illa plurium stingularium maxima ex parte pendet ab intellectu : usus autem tyrannide extortum est, ut quaedam sine ratione e sent singularia, ut sumus : nam quare non dicam duos fumos λ & duos sanguines λ Haec igitur sine

ratione. Quin etiam contra rationem : etenim Pulverem, & Arenam dicimus, totum illum cumulum , cum tamen ipsarum partium minutarum potius esse debuisset. Pluralia autem quare dicas unum diem, Saturnalia, Floralia,ratio subest. Comprehendit enim & ludos,& ioca & mesecatus,& comessationes,& alia. At Cervices quare dicebant, cum Collum quoque dicerent:aut qua' re Colla, unius tantum hominisZEmendat tamen sese aliquando publicus usus tollendo quod statuerat, probatorum autoritate: quibus aliter placuit postea dicere et ut Cervicem primus I OP tensius pronunciauit: item Farra,& Mella, & Vina alii & quibus placuit idem nomen proprium diuersis imponere: ut mihi,&Iulio C sari Dicta tori. Eadem quoque autoritate coacti sumus verum singularem in plures diuidere. Vna Gallia est, singulis utrinque motibus, totidem maris limitibus, & fluuio Reno praescripta. quare igitVrin tres, quatuorve Gallias divisimus ' cum una Gr*cia, una Italia diceretur. Ac sane commodius Italia in plures potuit distingui: nam veta

217쪽

Ausonia, quae& Oenotria, & Italia nominata fuit, ne Tiberim quidem attingebat. Postea Ro

mani ne Barbari essent, vi extorsere , ut ad Rubiconem usque fines extenderentur. Octauius re ru potitus, etiam nominum dominus ese potuit:

atque etiam, si Dijs placet, ad Varum usque propagauit: ut Alpes ipsas quoque, quas natura si-xerat communes, Lbarbarie vindicatas, Latino nomini attribueret. Sane vero, qui Nicaeam in Italiam transtulit, potuit Italiam ipsam , ad sociam & participem vel nominis, vel gloriae Romanae Massiliam prorogare. Sed de his alias. Est & illud contemplandum : Nihil referre, V num plurave sint: an Vnum plurave putemus. Ita cum ex diuisione prouinciarum ac praesecturis, Transpadanam , Cispadanam, Cisalpinam, Transalpiuam, Belgicam, Celticam , Aquitanicam dixere, propterea quod ita esse arbitra batur: sic philosophorii quidam cum plures Mu-dos, Soles, Lunas intellexere: quod a nobis numero singulari prolatum fuerat, ab illis non est vitiosus in verbis quam in rebus multiplicatum. Itaque Ioues etia dicimus,& Veneres,& Cupidines. Itaque scribunt, Orbem terrae:&, Orbem terrarii. Nam Terra nomen proprium csst in singulari v-nius elementi, quae Elementum est, atque idem semper in sui similes partes diuiditur. Chm autein plurali ponitur est idem nome literis,& male ria,sed non substantia. Neque cnim ex phὀp i sit appellativum, ut dixere: sed aliud est re, licet voce conueniat. Sicut in Casibus & Numeris idem quoque euenit: Nam , sacra genetis scem in ini,

218쪽

numeri singularis, non est eadem vox cum pluralibus neutris: accidit enim, ut iisdem scribatur elementis. Terrae autem diuisionem auspicati sunt a familiaribus occupationibus, & ius ipsam iniuriam appellarunt: nequc enim melius Terr debuit alij atque alij attribui, quam aer. Itaquonatura vindicat sese , & mortuos Tyrannos n0a maiore tegit tumulo, quam unum ex oppressi , s se omnibus aequalem ostendens matrem. Qua significant,naturam ni imitata: quippς Vnus cumulus, Vnus aceruus dicitur: at id unum, plura sunt: ita Populus, Turba, non sine rationetiimplici numero, multiplicem significatum com . prehendere. Nam Thebar,& alia eiusmodi,secuta sunt conuentum libertatemque ciuium: quo rum omnium nomine, non unius gererentur res alibi enim appertius hoc declaratur: ut in Commentariis Caesaris, Heluetij, Menapii, Arverni, Multitudo enim in populis, non moenia in urbibus explicantur. Harum autem urbium numerus cum singulari flexu profertur, vi apud Statium, Theba, sequitur unionem ipsam in significando, Quae igitur pertinent ad numerorum naturam, affectus, usumque, haec sunt.

CAPUT LXXIX. De Genere.

NAturalia quosdam babent affectus propter

se: ut, mouentur animalia, quia sentiunt: ergo ut cui tene ηoxi', & ut commoda consequan-. yysimo uendi facultate praedita suere. Alios as γvero singulari numero plura ipsim in euentibus rerum su

219쪽

ab gOCAVs Is LING. LAT. r77, ctus habent propter alia, non propter se: Vt excrei . menta, sunt, Vt cuius sunt, ipsis exonerentur.nes que enim aliqui pili quibusdam in partibus hominis ullum propter se finem habent: nulli enim, usui sint: sed ut fumosis exh:ilationibus illis va cet intus ibi corpus. Est&alius modus, ut gene- ratio. assectus enim animalis est non propter ip-i sum, sed propter speciem. Nisi enim indiuidua, certa producerent sibi simile, interiret species ip- sis delicicntibus.Quare generandi facultas eis da ta est:atque aliis quidem alio modo: persectis au i rem,per sexum: in quibus mas, & sce nina distini guerentur. His de caussis, quae voces sexus essenti notae, qua ratione id iudicarent, eam rationem, Genus appellarunt, a potestate earum rerum, , quae significaretitur. Sexus enim est alterutra po-

, testas generandi. Neque recte antiqui dictioni, attribuere: Trium enim tantum partium est, noni autem Dictionis. Sed ipsi falsi sunt, cum non es sit nomen positum ei generi, quod peculiaritor has tres solas partes capit. Alij addiderut sic, Di ctionis declinabilis sed falso: neq; enim Verbi est. Est igitur illius subalterni: sic enim media vocant:generis affectus terminatione sexum notas. Sita enim est in fine vocis ut Caesar, Musi. Neque vero impedimento est, quod etiam masculina terminatio cum sceminina concurrat: ut Murena,Aurata quae sunt cognomina virorum. Hoc

enim accidit a cognominibus animalibus: sic Sylla, prudentia, quasi Sibylla: & alia, quorum ratio fuit haec secuta. Neque Barbara obsunt, Iugurtha, Iuba: illis enim ea suerit terminatio ad

220쪽

hoc ossiciti,ut nostra nobis. Q d siqua est vir, que s cxui c5rutinis, non destruitur iccirco definitio: vi I cges,& Fclix: intelligis enim utruque genus includi, quod no facies in enim terminatur. Iccirco sapie ter diximus, Notas, n0n autem distingueris: nsi enim seper distin-spit,ob verboruscilicet penuriam: sunt enim re

plures, quam Vocabula. Caetera autem genera aut

non sunt, aut haec sunt. Ac de Neutro quidem diximus: nomen enim hoc , Neutruna, negat ipse: iesie genus. Clim enim dicis, Neutrum genus est, significas ipsum esse, quia non est. Sicut es Aumtquaedam herbae dictae sunt: quae quia nomen non haber ut, nomen inuenere. Est autem Neutrum duplex: unum,quod utrunque simul rcij cit genus:

Vt, Scamnum, neque enim aut mas,aut foemina est.

Alterum, quod neque reijcit, neque statuita. uti. Mancipiam. Addidere autem , quod Incertum vocarent: ut, Dies: sed hoc ab ipsi re, neutrum quoque est. Sexus enim non nisi in animali, aut in ijs, quae animalis naturam imitantur , ut arbores. Sed ab usu hoc factu est, qui nuc re asculinum sexu n uc scemininu attribuisset. hoc itaq; non ulli etiam Dubiu appellarui. At illud serendu non fuit: cum animalia quaeda suis generibus no nota, ret: hac negligentiam Graeci vocarui genus is

κοινον, pessime: na κοινον, id quod Duo comprehederet genera nominabat. hoc aute Altcrutru ta- tum cum recipiat, non potuit habere praepositio ne ε si addit enim qualitate ni athematicis. vi

Nostri melius promiscuum,quὀd differreta communi: quonia comune idem aeque caperet