Iulii Caesaris Scaligeri De causis linguae Latinae libri tredecim

311쪽

At Comparativum si, ut aiunt, signiscat Positi uum cum magis, resoluatur Comparativum in eorum oratione, fient sane ridiculi: Caesar Clemens magis est, quam iustus. N am quod poetae dicunt, Magis, atque magis: id fit per ανα δε λω- ων:sicut, Etiam atque etiam. hic autem hoc non quirimus.At non addidit Liuius in libro duodetricesimo: Vt propius fastidium eius sim , quam desiderium. Quoniam vero usus & affectus rerum, substantiam earum naturamque demonstrant, manifestὁ colligimus,s sagis esse Comparativum, contra quam, ut diximus, sint arbitrati. Id enim ex orationis usu patet, cum dico: Hoc volo magis, quam illud. Est enim idem modus comparationis: qui in Philippicis apud M.Tullium: Hoc ci- tius,quam hoc.& quo vulgo utimur,Hoc potius, quam hoc. Ex quo usii illud quoquc a Veteribus,

tanquam peccatum animaduertamus: qui negarint, Complures, esse comparativum: dicit enim Terentius in Heautontimorumeno : Nemo meliorem agrum habeti nemo seruos ι omplures. Et ratio etiam iubet:compositum enim est a praepositione &Plus. Quod si Compluria dixere prisci

contra Comparativorum analogiam: flexionem nouam inuexerint potius, quam Vocis naturam deprauarint. Proprium autem est Comparativorum pati ut Adverbia sonum mutent neutrorum: Maius enim,ut diximus, factum est Magis, Interdum etiam ut deficiantur positiua, & aliunde penitus mutuentur, ta in Aduerbijs, quam in nominibus: Vt,Parum virium. Minus audaciae: Paruus S .

312쪽

census,Minore pudicitia. Item quomodo a N . . minibus Ad uerbia fiunt, & corum affectus com parandi : ita e contrario ab Adverbiis, Nomina liu perlativa: ut apud Catonem Nepotem, Saepis

simam discordiai Et sicuti quae a Praepositionibus ducuntur, casus seruant suos: vi,Proxime p5tem: ita etiam quae a Nominibus, eorum Nominu in casus admittunt: ut, Morae patiens,Morae patietis si nus:Similis Neronis,Similimus Neronis, Proprium est autem Superlativorum, fixa fieri: Vt,Proximus, pro cognato:Et apud Livium libro primo : Pro indignissimo habuerant se patrio regno tutoris fraude pulsos. Et in secudo:Nec ambigitur, quin Brutus, qui tantum gloriae Superbo rege exacto meruit, pessimo publico facturus su

rit. Iccirco etiam comparationem suscipient: ut apud Vlpianu,Proximior. Sicut auae sunt copara tiua sine Superlativis, ut Anterior: ita e contrario apud Plautum, a Pene, Penissime. Privatim autem

proprium est huius comparativi, Prior, etia poni pro Primo: ut in Titulo, de Re militari: & apud

Varrone, cuius verba refert Gellius haec, Quoties magistratus plures essent Romae, quis prior esset. Sed ita accipiodum est, ut tota summa in duo diuidatur. Primus enim unus est qui praeit: caeteri quasi unus, qui praeitur. Malim tamen abstinere. de, Potissimum, etiam nonnihil obseruauimus. Restant Demi notiua, quae cognoscere ficilecst: comparativa enirn sequuntur, Ut parS totum.

Deficiunt tamen in pluribus nominibus, veluti in eo, quod modo dicebamus:a, Prior, enim non

ducitur Demin tuum: neque ab alijs eiusmodi. Haec

313쪽

DE CAVs Is LING. LAT Raec est eoru forma & origo. d aute pertinet ad caussam materialem, non inutilis quaestio est. Q nre a neutris potissimum orta sint, Vt non potius Doctiorculus, quam Doctiusculuς. haud sane patet ratio : nisi ab Ad uerbijs primum dueta intelligamus. Fortiuscule fecit, ut sit origo vocis militaris.

Nominum communes.

N Ominum igitur species, Naturae, Caussae,

Affectus hi : generales autem Affectioneso multae in ipsa accidentium mutatione. Mutatur autem aliquid multis modis: sed ad duos reducu-tur. Nam aut Substantiam amittit veluti cum c terra fit herba: aut Accides. Idque fit aut in Qua to,unde est augmentum: aut in li, quod αλ- ωm Graeci nominant, nosFri Alterationem, Voce noua quidem, sed eleganti fama, & maxime necessaria, sunt interpretati: aut secuitu loco, qui dicitur Motus. Ergo sic euenit ei, quod mutatur. Aut ipsum fit quod non erat, clim mutatur sitfbstantia:aut in ipso fit,. quod non ergi, in cremento,& αλλοιι, ψ:aut ipsum sit an quo non erat,scilicet in loco. Sut etiam mutationes in aliis generibus praedicamentorum. Quin etiam mutatur aliquid non propter suam, sed ob alterius rci mutationem. vi mortuo Catoni unico filio, dest i pse Pater esse .Et equus qui ad dextera Caesaris est constitutus, si ad laeuam transmoveatur ipse Cae sar qui sinister equo erat, fit dexter. Qitibus igitur modis nominu moetatur accidentia videamus.

314쪽

272 IVL. CAE s. sCAL. LIB. IIII.

Species quidem ipse non mutatur,ut quae p mitiua esset, fiat derivativa: sed alij atque alii c5-

paratae, eo modo mutari intelliguntur. Amator, derivativum ab Amo, est. Primitivum autem est ad amatorium. Vt Philippus Amyntae filius, idem& Alexandri pater. Oniam vero Primum dicitur, aut cum anteit, ut Unitas: aut cum etsi non anteit,tamen ne anteitur quidem: quippe Primogenitus etia unicus dici potest filius: iccirco Primitivum quoque sic intelligi queat, hac ratione: non a quo derivatiuum sit,sed quod ipsum a nul-ao: hoc enim necesse est aliquando fuisse, ut ab amore nihil duceretur. Ita postea mutauit specie, vi exprimitivo absoluto relativum primitiuu fieret.Et quemadmodu primitiva vera non mutantur, ita ut fiant derivati ua: itane derivativa quidevltima:ab his enim nihil fit, sicut illa a nullo.

CAPUT CIII.

Nominum Generam modo mutenturi

N Ominum quoque Genera mutantur adeo,

. ut priuatim libros super hac re veteres con- secerint. Alterum arguinctum est ex ijs,quae Dubia, . siue Incerta vocant: sic enim dieiuni est, hic vel hqc Dies. Tertium testimonium est inqui busdam . nam Plautus colluna masculino dixit. item Iobar. Palumbem, atque alia diucrsis, quam nos utimur Generibus esse a priscis pronunciata. Fit etiam alio modo, cum attribuitur genus ei,ad, quod minus spectat: veluti cum Maicul. Sa pho diximus. Sic cum scemina sola possit esse pie guaias: tamen Grauidum equum Troianum, &

315쪽

Praegnans Iouis c crebrii, & Fcetum eiusde semur dicimus. Sic in quinto historiarii de Cicadis Ariastoteles, o π ό . αρ ενες οἱ αἱ οντες ορ αμφοτεροις τοῖς δε οἱ ετεροι. dixit enim non θη- ut significatum esset foeminae, Vocis autem modus Masculi,quoniam dicuntur οι τετbγες. ι , C A P V T CII O.

NVmero mutant, Vt apud Homerum Thebas nos: & QMdrigam, Q iadrigas: &Hortesus primus Cervicem dixit, ut supra scrip tum est.Vascones etiam sua lingua Iecora dicunt, quod nos Iecuti do Dorsa,non dorsum:sicuti Punmones Latini.

FIgura mutari,ex ipsa Figurae des nitione manifestum est. e Simplicibus enim Composita cum fiant, mutari oportet necessario. Compos tu aute non uno modo intelligimus: nam & incem dicimus e vir is coaepositum: sicuti Andriam,&Perinthiam iisdem fere compostas orationibus. Is modus loquendi est vulgatior : alter verior, cum dicimus virgas esse compositas ad conficie-dos fasces: virgae nanque sunt sinul posts. Sic Antenorem dixit doctissimus poeta compositum quicscere: quia quibuscum degeret, eius imperiit ijs non esset durum. Primo igitur modo non fie mutatio in figuris. r nunquam enim quod sinplexin, si compositum: neque enim simplicis Pase

316쪽

27 CAE s. sCAL. LIB. IIII. res nomina sunt. Sςd altero modo: ut Magnum,& Animum dicemus Composita in Magnanimo, ita ut e Simplicibus sint Composita. Nam quanquam Magnanimum Compositum dicimus: tamen non est ita mutata vox, ut prius ipsa se rit simplex:at ipsa Simplicia, ex Simplicib. mutata sunt,ut fieret Composita, id est simul polita. Vbi illud quoque veterum incuriae ascribas , qui sim plex Composito contrarium secere : nam Simplex Multiplici adue satur : est enim Simplea sine plica, unde Duplicatum dicimus prociden iis Turni poplitem. HA autem,quod laxe nimis Compost uni appellamus, constat ex iis, quae quia sunt simul posita, Composita erunt: quia es multis non constant, erunt Simplicia. Nobis autem utendum est vocibus ac copiis ab antiqui tale. sapientis vero partes sunt, illam sibi saltem

Personae mutatio.

ΡErsona ita mutatur,ut facies maneat in plurimis, Vis autem mutetur. Vt poeta, cano,cani , canit. Neque enim Vera mutatio est: sed communis terminatio transfertur , atque accomodatur, non mutatur. At in quinto casu mutaturiastringitur enim legibus secundae tantum.

317쪽

sexto,sive Declinatio dicaturi altero mutato,alterum quoque mutari necesse est. Mutabitur enim a Casu Peclinati, Casus a Declinatione: se i ita ut ad cognitionem nostram tantummodo spectet hec reciprocatio. scilicet cognosceinusque casu nintelligere dcbeamus, si proposita suerit Declinatio. Sic Declinatio mutabit casum. Nam Vere casus mutat Declinationem , non mutatur ab ea. Verum ne id quidem seinpermani Fructuis, quod fuerat, Fructus, factum est: neque tamen mutauit Declinationem: at Tumultus, quum factum suit Tumulti, mutauit. Sic Fames, Famis,nsnc dicitur: olim quintae fuisse, Famei, manifestum est ex Sexto casu, Fame, cuius sinalis syllaba producitur Proprium autem est casuum etiam alio mutari modo. Quemadmodum ambigui vitandi caussa, quum aiunt Faeci, diphthongum impositam, quo differret a verbo Feci: eamque inde toti nomini

communicatam, Faex, Faecis.

SVnt & alis Affectiones: neque enim solum ra

tione nominis derivati , Primitivum dicitur nomen:sed etiam aliarum partium caussa. A No- mine enim Nomen, Orbis, orbicularis:Verbum, Sylla, Syllaturit: Adverbium Doctus Docte: In teriectio, Infandus Insandu: Praepositio, Circus, circum: Coniunctio,Verus, Verum.

318쪽

2PO IV L. CAEs. SCAL. LIB. IIII.

AC ussa quoque finali alium affectum

sunt nomina: veluti cum eorum usus ad alias partes transfertur.Pro Vertit enim ponitur, ut apud Plautum: QuZ, malum tibi isthanc t O io est λ Siς ex Thucydide Demosthenes froquenter loquitur. Pro Participio: Magnificus, pro magna faciens.Pro Adverbio Lucretius,AD per acerba tuens. Nam timida tuebatur, quippe incutiebat pauorem: itaque est pro acerbe. Pro Praepositione. Virgil. Plena secundum flumina. Pro Coniunctione: Vero. Pro Interiectione, apud Catullu,Doctis,Iuppiter,& laboriosis .Hanc veteres ἀντιμιερίαν apellarunt, alijsublicetur etiam: ut apud Sallustium in Iugum tha: pqstquam gloriosa modo,nec belli patrandi cognouit. stolicuit enim Graeco

tiam in sese alias partes, quod Dialectici Positionem materialem vocant. cum dico,. Fropter est, praepositio.Vox haec Propter,nomen est. patet apud Graecos , qui praeponunt articulum,τὸ Ouidius, Saepe, va- Tle, dicto.

319쪽

IVLII CAESARISS C A L I G E R IDE CAUSIS LINGUAE

Os et Nomen, Verbi natura ponenda est. Non defuere tamen, qui statim secundum N'men ponerent Pronomen, secuti rationem ciuilem: Proconsul in prouincia, & Consul Romae. V rum aliter contemplatur philosophus: Res enim necessarias primo quoque loco statuit: accessorias autem , & vicarias mox. Igitur si partes hae comparatae sunt propter orationem, & orationissais, est animi interpretatio: Int pretatio auto Nomine & Verbo explicetur: & Pronomen post

haec inuocitum est:sane Verbum anteibit. Qua netiam Verbo unico stabit oratio,atqu e affrmatio, Pronomine autem nullo. re Verbi natura potior est. vi, Amo, Lego, Scribo.ac latum abest,ue

Pronomine posterius sit, ut etiam ipsum secum

I N T V s. eadem enim potestate erat Propr,tor,& Praetor.

320쪽

27o IVL. CAE s. SCAL. LIB. v.

referat. Verba quoque inulta sunt adeo absoluta a Pronomine, ut mirum sit hoc genus hominum. ita scripsisse.Nam Pluit, Grandinat, perProno laremin qua interpretere. Dei enim certa sunt nominna,Pronomina nulla ipsi Deo,sed nobis crassiore ingenio mortalibus. dicit enim nobis Deus sic, Ego: quia hoc quod intelligimus: b c quod

est Tetragrammaton , non intelligimus.Praete rea Impersonalia, Scribitur, Pugnatur, nonne plena sunt significatione nec tamen propterea

ullum nomen explicatur, nedum vi prssit Prono

men. Omisso igitur hosum errore, Verbi ipsius

substantiam videamus. Duabus his vocibus No mine, Verboque communi appellatione omnia significantur. Nomine enim comprehendi supra docuimus. Sic etia verba dicimus data, cum ora tione decepti sumus. Ac de Nomine quidem, ut usus ita sentiret, suasit ratio: a notione enim ductum est, quae est cognitio: ut etia interpretatur. Vlpianus, qui emendat praetorem in Titulo de Re iudicata. Itaque vox nominis, a forma ducta

est: est enim Forma dictionis Significatio: Si uautem,&Nota, idem. At verbi Vocabulii ab ipsi aeris moteria, quae verberaretur, propterea quod vox esset ayris impulsi sonus. sic Plautus in Amphitruone voςe facit verberari aures Mercurij. Igitur quu,uti diximus, res duplices sint: iliae,quq constarent:ali g, quae fierent: illas merito per eScellentia Signi, N0tς que vocabulo indicariit: has

aute fluetes ipso aeris fluxu. Quasi vero, id quod .sane ita est, nihil esset partium praeter istas duas: caetera autem omnia ab his duabus duςerentur,