장음표시 사용
101쪽
Iehouali pro Deo tuo: si militer te seruaturum statuta praecepta S luditia. Similiter dominus dicere fecit,id est,etiam ore professus est: quod tu sis illi in populum peculiarem. aut quod e
ses illi populus peculiaris. Fonat te luper omnesgentes quassecit ad laurim . nomen gloriam. Abj legunt, ut sis in laudem, no-
meti ct gloriam.Sunt enim omnes gentes in laudem Dei, quoniam laudatur ab eis & quod eas fecerit , dein nomen quoniam famam acquirit ex eo quod fecerit eas, & ad gloriam seu decore quoniam glorificatur a gentibus aut quod eas fecerit.Mihi tamen secuda lectio magis placet,ut scilicet loquatur de populo Israel,ex cuius munditia & laticinate, dominus acquisiuit laudem nomen S gloriam , quemadmodum dominus ex bonitate & munditia serui, acquirit omnia
haec. Audi dominum apud Isaiam capite.49.d centem. Seruus meus ex tu Israel,quia in te gloriabor.Et Zachariae .lo .dicit se potuisse eos tam. quam equum gloriae suae. sc causa quare ponat
eos in gloriam subditur,cum dicitur. Vt si populus jansius. Id est,separatus ab omni immii
ditia,oc cultui meo applicatus.
A Nnunclaui hodie domino Deo itio, quia ingressussum terra 'per qua
iurauit dominus patribus nostras. Quid sibi
uult domine Deu, mi, protestatio haec Nonne sermo tuus ueritas est None ea omnia quae pollicitus es opere comples Nouit dominus mendatia nostra, nouit & ingratitudinem nostram. Dilii mulamus bona, praeterimus accepta benefitra, non respondemiis promissis nostris: etiam si uideamus Deum omnia sua promissa complecse:quare uoluit nos coram sacerdotibus profitem eius ueritatem,&terrς primitijs hoe attestari.
Sirus perdens patrem meum.Pulchre admodum docet nos locus iste,non unicum beneficiucoram Deo referre: sed omnia praesertim Praecipua simul de fratificari, de cuperem Christianos huius proseisionis memores ut semel saltem in anno profiterentur summa Dei benefitia praesertim redemptionem,quam misit dominus populo suo.Vbi simul disce non solum tibi, sed patribus tuis extubita benefitia referre, quemadmodum illi faciebant.Aduerte etiam quantum malum sit, apud infideles perire, aut inter eos moria etiam ii fidelis moriatis,Sirus cinquiu ut
isti peribat pater meus Peregrinatus es ibi cum viris paucis: cs fuit ibi in gentem
magnam Solent sancti crescere de multiplicari persecutionibus: ut discas eos qui furctoi se det-lere ac perdere putant, potius eos multiplicare Exodita. sitis persecutionibus. Nam quanto magis eos opprimebant AEgiptij tanto magis multipli- videt d
cabantur de crescebant. Vidit aselictione no.
sram, laborem nostrum, tar oppressio
nem nosram. Solet dominus no perfuncto- muntie sed oculate de sisillatim seu ad numeru,uidere tribulationes lanctorum, quemadmodum
m inisteria de obsequia. Eduxit nos ex aetagipto,cum potentia es brachio extento.
Quid opus est domine Deus, neruos potentiae tuae extendere,brachium elevare: ac roborarete,ut iustos tuos . laboribus eruas: nisi ut ipsi uideant dilectionem tuo erga se Magnificauit dominus ait sanctus Lucas nil sericordiam sua cum parentibus Iohanis baptiste: ut maiora bo
na illis conserret. Attuli primitias frustus terrae, quam dedisti mihi Domine. minui in
Quis daret nos talem in donis dei semper habere mentem: ut illorum ei primitias offerentes, profiteremur nos cuncta ab eo habere, Lata.
beris in omni bono,quod dederit tibi do.
minus Deus tuus Letio & hilarianimo succipienda sunt munera dei:&in e β cum pauperibus ac pupillis gaudendum: ut ostendat tibi dominus,cum quibus debeas munera eius expendere qua in re etiadsce, quali fronte debe
as elemosinam elargiri. Abstuli senstitatem
edomo. Docentur hic homines,ea que sunt dacida domino ueluti sancta non comedere .sdecimas, &primitias, sed quam citius possunt eae domo sua ejicere: 3c seruis domini ac pauperi
bus dare. Non comedi in tristitia mea. Docetur hic homines restringere se, ne quq pauperibus de ministris sunt debita: in sua necessitate consumat contra eos qui quaprimu indigent quae sunt ministroru δc pauperoru absumunt.
Benedic populo tuo Vrael. Iste bona feeit,
detq; sui praecepta impleuit:& tamen praemium suoru bonora operii no ta sibi qua poeulo suo,
a domino postulat: ut doceat pruiatos in bonis operibus suis, no ta Ppriu qua comune primi uquerere.Similiter merita nostra no solii nos,sed etiam
102쪽
etiam eommunitatem cuius membra sumus iu
uare. Dominu probesius es hodie. Postquam
dominus Deus huiusmodi professioibus de protestationibus gaudet,cur non frequenter eas faciemus illi,ut ipse etiam nos profiteatur populusuu esse Qui me inquit erubuerit cora nominibus: hunc filius hominis erubescet coram ange
lii Dei. Vt sis in laudem in nomen inglo.
riam Docet te hic o homo Deus tuus: qualem esse debeas: ut scilicet propter te laudetur,nominetur & glorificetur,quod facile fiet, si adnitari, ut sis sanctus Jc impollutus domino Deo tuo. IN CAP. XXVII. DE UTERO . IV X-
1 'opulo. Omnes fere nostri sic uertunt sed quia l equitur, quae ego praecipio tibi, puto solum Moseli uice domini praecepisse: & uertendum esse. Et praecepit Mosel, senioribus Israel,
& populo dicendo. Custodi omne praeceptu, quod τοpraecipio uobis hodie.Loquitur de
praeceptis professionis ut infra explicatur& nedictionibus de maledictioibus populo proponendis in monte Gheriaim de Hebal: de de lapidibus ponendis in Iarden. Statues tibi lapides grandes. i.eriges scilicet unum super alium in medio.s fluminis. Et linies eos calce. Meunt Hebraei uerbu lud,significare linire,&meo iuditio sud Cadad de ladali sunt eiusdem significationis. Dicunt uero sadad,significare agrum collere unde fideli. .ager. cultus.quare t ud,lignificat aequare coponere ad modum a ri culti: &exeosequenti significat incrustari & unire,quod nihil aliud esse uideatur quam aequare: unde hic etiam uerti posset. Et aequabis eos equalitate seu linitione quoniam nomen siit,eiusdem significationis es cum uerbo. Quia tamen Isaue. s. ubi dicitur. Et erunt populi incendia sid, id est, calcis. Et Hamos secundo. Eo quod combussit ossa regis Edom lasid,id elt,in calcem, seu ad modulio calx comburi solet: uidetur melius uertenum,linies eos calce aut calcificabis eos calce: si sic loqui sermo latinus permitteret quemadmodum nostri uertunt. Super calcem uero deseribenda erat te id est, maledictiones, aut lex qu posita eli capite superiori quod lei licet profitentur se habere Deum pro Deo suo: de quod Deus profitetur te habiturum Israel pro populo suo, ut inserius explicatur ibi scilicet.Λbsculta de aut I. AD UIT ERAM. sdi Israel. Die hae factus es in populum domin6 Deo tuo Non levabis super eos ferrum. scilicet ad dolandum eo, Et lapidibus perfetas aedificabis altare domini. Clarius uertas integris, quibus scilicet nulla particula desit. Declarando bene. significat uerbu beer proprie declarare,ut diximus primo huius libri eapite: hinc beer,id est,puteus sic dictus a claritate aquae, aut quia discoopertus ih clarus. ALsculta audi. Ignorant meo iudicioHebraei quid proprie significet uerbu sachat, quod ueristimus ab sculta: quoniam in scriptura nusquanis hic inuenituri unde rabbi Ionali uertit hicisuscipe. Inuenitur tamen Hamos quinto nomen sicliut, quod dicunt idolum significare. Dicitur enim. Et portastis de Sichut,id est,idolum, alij receptionem,alij onus uoluntari uni unde in lingua Ismaelitica,dicit homo solio suo Sachet, id
est, porta dominum. Die hacfactus es in po. pulum Amino Deo tuo. Scilicet propter professioneni faciam superiori capi te iam antea populus erat, sed modo de nouo factus dicitur,
propter renouatum foedus. Isti stabunt D. per maledictionem. Id est, ad maledicendum. Et aduerte quod benedicere hie,est bonum adomino precari, maledicere uero,est malum abeo poscere transgrestaribus. Dieunt autem Hebraei sex tribus stetisse super unum molem: de sex super alterum, sacerdotes uero cum arca domini mansisse in ualle intermedia. Adnotant etiam filios liberarum stetisse ad benedicedum, filios uero ancillarum ad maledicendum:inter quos me sit Reube, quoniam a sua dignitate propter pec
catum deiectus est quod non credo. qui fere. rit siculptile G conssatileMebraice est qui fe
cerit sculptile& fusum de per sculptile intelligit dolatum in ligno uel lapide: per fusum id dexmetallo liqfacio funditum ae si dicamaledictus et aliquod eolendu fecerit: siue ex lapide sue ex ligno siue ex metallo fuso. Et ponit in abscossito. ii t. furtiue illud eolat: quonia idololatria publica, magistratiis punire tenebatur.Dιcent, men. Admonui tapius a uerbo ama quod est stabilire Se firmare, esse amen:quod est stabili istum firmum : de ira illi respondebant, ita sit, firmum si e stabiliatur,quod uidelicet talis sit ma
ledictus. Valerimιs uilipendes patre fuit.
Verbum elialah, secundo sisniscat leuem reputare despicere. Videtur enim idem significare
103쪽
R.uelare ala patria est eii uxore eiu coit
DE UTERO. XX quod Chalal. Maledictus atrinasiis termi,
num scysii. Non plene nota est significario dictionis malig quae hic in hebixo ponitur, alij
uertunt pro attingere transferre: led dieito incoiuditio significat retrocedere icu retrahere, &uertendum puto. laledictus qui contrabit terminum socii sui: ut strictiorem faciat lix redita in
tem eius. ita reuelat alam patrisiui. Acci
pitur hic patris uxor, pro matre de pro nouerca: de praecipue es seria O de nouerca, quoniam facilius homo cum ea rem habet,quam cum matre& per reuelare intelligit de egere,& per alam intelligit fimbriam uestimeti: quς niod una alae habet,& ueluti ala aue, tegit hominem:& dicitur reuelare fimbi iam patris,quoniam fimbria uxoris fimbria est uiri sui: cum in eius lolius sit potellatis eam ad concubitum detegere:& quemadmodum horrediim filio ei let,oram patris sui detegererita debet horrere detegere oram leu fimbriam nouercae suae. GpIcus vo uniιs , ut per cutiat animam. id eis, pecunia interficiens hominem,& capitur amir a pro uita: de ut lictore seu ministrum iustitiae excludat ahhac inale di ctione de magi stiatum addit, sanguinem inno
centem .Maledictus qΠι non statuerit uer. ba legis huims .i.qm quantum in se cil non copleuerit ea quae in hac lege dicuntur: aut penesse non firmauerit te teruaturum. Et considera legislatoris prud ntiam. Edideiat latin ligesae punitiones pio peccatis manifestis,&quae testibus poterat probari nunc uelo prohibet occulta &punit ea maledictione quae ut plurimum occulte fiunt,uixta illud Plat ioX. lnduit maledictionem licut Delti metum,& intrauit sicut aqua interiora eius,& sicut oleum in Clla eius.
STututi tibi lapides randes. Admiran
da ualde est hominis inconstantia &instabilitas ut Opus iit domino tot testes adhibere, ad eum in proinis sis retinedum. Ist huc enun tedulit huiuimodi pacti renotiationes, eiusque in lapidibus de scriptiones ut fidigraphi,no possent pro milia utentiri.Voluita item dominum hoc testim Oilia ponis in monte Hebal de in lar-den. ubi erat terminus de mitium promissae terrae, ut tellaretur huiusmodi scriptura, te iam iliis Promissa coinpleti rei lare ueto,ut irisi etiam
II. AD MORES.pi omissis suis starent,non colendo alium Des. A dificabis ibi deo altare.Vbi accipis Emisia se iustum est ut ibi gratias agas de ben estia referas. Declarando diligenter. Pulchre locusiste
docet legislatores,non confuse neque obscure, sed clare S aperte leges de statuta tua populo apponere: ut nullus sit postmodum ambigendi locusmeque iuris prudentes scripta sua in immensum multiplicent Deus autem illud fieri misit, uel udaei post modum pacti ignorantiam praeia
tenderent. Locutus est Mosth cir sacerdo.
tes Levitae.Voluit sanctus Mosel, sacerdotes inducere ad munus legis explicanda: ut populus de caetero eos doce te, libentius audiret, scies sibi munus adeo & seruo suo Moseli demanda
tum. Die hac actus es in populum domino
deo tuo. Nescit uitlgus munera diuina prout decet aestimare quare praelatorum S superiorues .eorum praeci ut hominibus inculcare, que- admodum facit nunc sanctus legislator. Isnorabat enim Israel,quanti faciendum est et quod liquis populus sit populos Dei, & quata sit eius dignatio acceptare gentem aliquam in populusuum, quod Moseli nuc clare ouendit eis, quod
etia multi, alijs locis facit Im stabunt aὸ be.
nedic fugam. Nullum lapide non mouct Deus ut nos ad obseruantiam suarum legum inducat, praena ijs promissionibus ac benedictionibus non unquam allicit sibianuquam minatur magna mala,multiplicat benedictiones S maledictiones, sed lupurba mes nostra,nefas blandit ijs neq; minis mouetur. Quo in loco illud etia aduerte-due, homines uidelicet liberos& benedictos,electos ad benedioli simpcadas ex seritis uero natos, ad maledicendum : ut tam maledictiones quam benedictiones, ex autoribus robur & efi
catiam haberent. Et ponit in abscondito.
Ne pqtaret homines impune in abscondito posse peccare,ferit maledictionibus huiusmodi peecatores: ne ergo O homo publice pecces, magi stratum time: ne autem in abscondito, time ma
lediectionem domini. ZMaledictus vilipendens patrem suῆ. Sunt quaeda uicia quς homines ap
nihilo reputant,qualia sunt parentes vilipendere, terminum seu stipitem mutare, cincum err re facere, iuditium uiduae Je pupilli peruertere: quae tanto sunt grauiora, quanto in imbeciliores fiunt, quae merito a domino anathe mate puniuntur. Graue enim est in cum saeuire,
104쪽
quire, dc iuditium eius qui se tueri nequit per uertere. Valeuictus coles cum sororejua.
Periculosa res ualde , conuersatio cum tamina etiam tbrore ex qua multa mala prouenire pota sitiit, ideo opus fuit eam tot legibus & maledi
ctionibus uallare. Valedictus qui nonAare fecerit legem hanc. Audis hic quam graue sit,
leges domini frangere ut no solum maledictus sit qui rem lege prolubam facit: sed etiam qui
Ponet te dominus Deus tuus excelissum super omnes gentes terr e Id est,
superiorem scilicet dignitate diuitijs numerositate,& id genus alijs bonis. Et appraebe stre.
Verbum nassag quod Santes appraehendere uertit no tam appraenendere s attingere significat: ut patet Levitici. H. ubi dicitur Vehil siti,id est,& attinget tritura vindemiam. Si tamen uertas appraehendere non errasti.Benedictus eris in
ciuitate: benedissius in agro. Duo sunt bo
minum negociantium genera: qui m negotia sua exercent in ciuitate, at mercatores de alij artifices alii uero in agio ut agricolae,& alij laboratores. Est ergo senius, siue negotia tua sint in ciuitate sue in agro, prosperaberis meis ex bene- filio domini. Nam liuiuimodi benedictiones nihil aliud sunt,quam benefitia Dei quibus auget
bona hominum. Benedictus fructus uetris tui. Id est, augebetis in fili js, qui sunt fructus uεtris.Armenti boum tuorum gregi pecudum tuarsi. Ignorant ut iam capite. . huius libri admonui, & Exodi. is hebraei quid proprie
significet legar id ei harmentum. Nam Munile- rus uertit faetus.Santes aliquando uertit primogenitum,hic uero armentum,abbi emi illam seu eiectu in unde hic uerti potes emissionis boum tuorum. Dictio rarael inscripturis.Similiter significatio dictionis sequentis alterot, id est, regum, non plene nota es ,de qua diximus capite septimo huius libri. Aliqui caulas uertunt & locus consentit. Est etiam A lterot nomen urbis: cuius scriptura meminit Genesis. t . Elt etiam nomen idob,Primo regum .ii.d: Iudicum secun
do a Benedictum canistrum tuum, es reli
quiae tuae. Intelligit hic per canistrum l portam qua panis includitur in domibus in quibus es abundantia,ut inde quisque domesticorum accipiat quod uoluerit,in quo etiam reliquiae panis asseruantur, post prandium uel cenam: oc dicitur benedictum, cum in eo no deeit panis aut est in copia, Sc per reliquias intelligit quod superest .Hieronymushic horrea uertit cum supra 16. de hoc eodem capite uerterit canistrum s euortalium Bene fidius tu in exire tuo , c benedictus tu in reuerti tuo .ld est, prosperaberis dum exieris & redieris domum,cunctis recte gestis aut incolumis exibis de redibis
domum Perciuissos coram te. Aliqui uertunt, corruentes ante te. In omnibus ad quae miseris mirinum. Hebraismus est significans, iii omnibus quae feceris,uel tractaueris, uel inceperis.
Stare faciet te dominus sibi in populum
sanctum faciet quod permaneas populus eius, separatus ab alijs populis de applicarus mihi qui
sum lancius aut eriget te ut sis illi populus lan
ctus Videbunt omnes populi teme: quod nome domini inuocatu sit buper te. Id est,
audient omnes populi terrae quod tu voeeris meus leu populus domini audiendo scilicet bona quae fecero tibi, quemadmodum domi nux temporalis solet suos eleuare Et timebunt te Scilicet propter me cuius seruus tu es: quemadmodum quis timet tangere seruos potentis domini. Aut quod tu invoces nome meum in tuis necessitatibus: & quod ego subueniam tibi & timebunt te. Et abundarefaciet te dominus
bonis. Potest etiam uerti. Et reliquias seu residuum faetet tibi dominus in bonis,id est, faciet quod multa tibi bona supersint, quod idem est qd abudare facere, aut quod multa bona post obitum tuum relinquas m filijs iumentis&alijι.
Aperiet tibi dominus thesaurum suum bo
num,coelum. Vocat dominustbesaurum suum bonu ca tu quoniam illic habet recodita ea. quibus ditat homines in terra,ut lolem pluviam niuem grandinem & id genus alia .lob.s8. habes. Nunquid ingressus es thesauros nitris, de thesauros grandinis uidisti Nomen osar.i.thesaurus, aut thetaurum aut repositorium significat, ab asar quod est recondere seu reponere. Dabit
te dominum in caput, e r non in cau .dum: e reris duntaxat Arsium, noli
eris deorsum. Hebraismus est, quem te tua statim explicat hic : quod scilicet dare iniG 4 eapue
105쪽
caput est facere superiorem, dare in caudam inseriorem aut aestimare de vilipendi. Explicuimus phrasim in hebraismis:& pro eris duntaxat fur sum hebraice est. Eris in eleuationem Sc non in
declinauionem.Mittet dominus in te male.
dictionem es perditionem e r increpatio
nem. Ignoratur quid proprie significet meerali, quod maledictionem uertimus, quoniam nescitur quae sit propria radix eius:& uidetur potius abarali quod est colligi ac contrahi , unde uide
tur significate contractionem . Secundum nomen icilicet mesum ah,est ab haiam quod est coterere frangere& tumultum facere, unde pro perditione uertere licebit contritionem uel fradtionem seu tumultum. Tertia uero dictio scilicet geerat, est a zaar, quod cum bet est increpare,quado uero sine eo, perdere seu corrumpere ut patet Genesis.3 . ubi dicitur. Vatijgar, id est, Et increpavit eum pater suus: Sper increpationem intellige repraehensionem, sed altera significatio scilicet perditio magis loco quadrat. Vnde posset sic locus explicari. Mittet dominus in te contractionem scilicet omnium bonorum cotrahedo ea quae possunt bona tua augere, dc perditionem scilicet tuam de corruptionem: ut scilicet omnia tua corrumpantur, aut increpatione qua res omnino perit usta illud Psalmi. Ab increpatione uultus tui peribunt, de quae sequun- tu tuidentur praecedentia explicare. Quoniam sequitur. In Omnibus in quibus mittes manum: ut sit sensus. Mittet dominus contractionem in omnibus ad quae manum miseris, de perditionem donec d learis de corruptionem aut correctionem ut ei to pereas. Percutiet te dominus tumoreIgnorant Hebraei omnino quid significet sactephet quod hic uertimus tumorem : ut iam Levitici .r i. diximus: unde alij phthisin Rabbi Dauid dicit esse morbu quo corpus efficitur macilentum. Alij bidropisin putat. Hieronymus egestatem. Est etia abhac radice lachaph quod significat auem Levitici. H.qua nostr i larum uertunt, quae est auis parua de nigra, habitans iuxta aquas. terra & aqua degens,quae &fullica appeliatur.Euebi ι. Quoniam uerbum chadacti significat ardere infra. ι 2. non mirum quod chadactat febrem fignificet. ardore. Significat dalechet, iit dicunt Hebraei ardorem . Nam ladix eius. .dalach: significat ardere ut patet Ezechie lis .r .ubi dicitur Hadlech, id est, acede igne: seu ardere fac, sed Genesis. si .uertunt nostri perse- qui, ubi dicit Iaacob. Quia desachi id est,pers quutus es me, sed retenta priori significatione
melius uertas quia se acensus est post me:aut ar
sisti post me. Etsiccitate. Etiam hae dictio ob
scurae significationis est sicut charat, radix eius. Videtur tamen Iob.so. significare siccare, ubi dicitur. Os meum charis,id est, aruit prae estu seu
siccitate.Et percusione uenti orientalis.
Solet liuiusmodi uentus omnia exsecare tam homines quam blada, nos vocamus subsolanu. Alij uredinem uertunt, nomen siddaphon non plene notum est. Genesistam e. i. videtur significare uetum urentem,ubi dicitur de spicis quas
uidit Paroh. Et septem spicae inanes sceduphotid est, arefactae. Et post pauca Scheduphot cha-dim,id est,arefactae uento orientali. Et rubigine. Atarach quod est excreare uiridem excreationem,est ierachon,id est,rubigo se dicta a uiridi
date. Erunt coeli tui qui Iunt supra caput
tuum aenei Id est, nullum humorem habebui ad demittendam pluviam super terram tuam.
Idem de terra ferrea. Dabit dominus pluuia terrae tuae nebulam e puluerem. Consulto
non uertimus eum alijs puluerem Sc terram , aut arenam & puluerem, propte duo,Primum ne inutilem faceremus repetitionem, Secundo quia dictio abach, non puluerem ut nostri putarunt,sed fumum aut nebulam proprie significat,ut patet. Canticorum .s. Prae omni abchat,id est,fumo aut nebula aromatarij . ubi nostri ueristunt.Prae omni puluere aromatarij. Disputauimus abunde de si nificatione nominas Exodi .p.
nec dissertaris. Descedere faciet super te, aut puluerem de nebulam, aut aliquid aliud quo disperdaris aut melius consumaris. Eris in commotionem per omnia regna terrae. Id est,eris com motus in omnia regna terrae: ut idem sit commotus quod uagus. Et non erit commo
nere faciens: expaues erefaciens. Sensusε
Erit cadauer tuum et in omni uolucri S omni bestiae: de non erit expauescere faciens, id est, deterrens aues ac bestias: ne comedant cadauer tuum . Verbum charad significat commoueri de expauescere: de cuius significatione disputauimus Gene. a . Percutiet te dominus
ulcere Σ 1pti. Dicut Hebraei sechin, quod ul
cus uertimus,significare ulcus iuuenies excaliis
ditate de quo Exodi nono de Levitis.1ι. dixi, mus : de meo iudicio sunt uesicae inflataemostri
106쪽
uocant bexigas: qui morbus maxime in sectatur pueros Et in firmitatibus ani. Ignota est hebraeis si nificatio uerbi aphat , a quo epilol &ophel. Dicut autem opti et signiticare arcem mu nitionem seu locum eleuatum, hic forte signifieat nates ab eleuatione:& est morbus communis eas in sectans,qui dicitur ficus' nos vocamus
almorrei mas Calfellam almorrana Scabie .prurigi re. Dicunt Hebraei parapti scabiem significare hic & Levitici. M. neque est certa coniectura ad uenandam propriam significationem Sequens uero dictio lcilicet cheres dicunt solem sienificare:& dictio ponitur in multis locis seripturae, scilicet.8. capite libri Iudicum: ubi dicitur Reuerius est Gidon filius Ioas de bello, desupexistente hecares, id eis sole. Sic Iob. . Qui dicit lachares, id eis soli, & non orietur. Et iudicuI . Antequam occumberet hacharsali, id est soldo ab ardore uerterunt hic nostri pruriginem. Posset etiam uerti combu Ilione. Rabbi David dicit esse tenus lcabiei siccs , sic appellatae quod eam scalpant telia quae dicitur cheres: quod colligit ex capite. 2. iob ubi habetur. Et accepit tibi cheres.l. testa ut scalperet se cum illa, & uidetur fuisse morbum incurabilem : propter id quod sequitur. Vt non possis curari.AmentIa es caecitate. Amentia ad mentem pertinet: caecitas
ad oculo, Et stupore cordis. Clarius admira.tione cordis, quoniam tam ali admirati significat: ut Patet Plalmo. 48. Sic illamahu , id est admirati lunt.Idem Genesis . s. Nomen thema hon etiam ponitur Zachariae .i2. ubi dicitur. Et percutiam equum bathimalion , id eth cum admiratione: &eit sensus : quod tot erunt super eos mala, ut corde ad mirentur. nonsecun dabis uias tuas. Verbum salacii, uidetur significare ite ire seu erescere,acsi dicat, no ante ibis sed retrocedes Secundo Samuelis. io .Salechu. . praecesserunt seu ante cesserunt regetra. isca.lumiuatus cir rapinis aseolus. Hebraice Eris de tentus & raptus,id est detenebunt tibi tua& etiam rapient,ac si jicat Rapient quae tua lutiaeque rei tituent. Non propharabis eam. id est, non colliges primos fructus eius:quando scilicet incipiebat comunis fieri, quod erat anno
quinto. erit fortitudo ιn manu tua, ad liberadu filios et filias .Eris tame deletus.
Id est detinebuntur bona tua,& etiam tu .Potes etiam, legere:& eris confractus , icilicet animo
& eorpore Elobstupescespropter ea quae ui
debunt oculi tui. Melius dementaberis adein sanies:qnoniam hoc potius significat uerbuta saga ut patet. a. regum .9. dc primo Seimielis.at.
Super genua . super coxas .Verbum ba
rach aquo birchatim signifieat benejicere, & birchatim genua quod benedicendi solerent genua flectere cum benedicerentur Sequens uero di tio sei licet sochatim dicunt hebraei coxas significare ab assici, quod est currere, sed hae de causa melius signifieabit tibias quae magis ad cursum
faciunt Erissivor, parabola fabula.
A famam quod est desolare seu deserere aut stupescere,est iam mali , id est desolatio ad miratio& itupor: & est sensus. Omnes stupebunt uideles quot malis affectus sis: quod autem dieitur in fabulam,ad uerte nomen leeninis, quod Santes u ertit fabulam esse a uerbo scanan, quod significat uoluere & reuoluere, unde uidetur qFsceninali significet id, quod frequens est in ore omnium: unde ad literam uertendum esset in reuolutionem seu in id quod saepius uoluitur in
ore omnitamsPerdet illud locusta .Parin refert quod ad literam habetur. Locustabit illud quod melius efferas per deuorabit quam per Petrdet. Comedet ιllud uermis Non explicat textus quis uermis. Putarem tamen esse nigrum, quem nostri pulicem putant qui maxime in sidiatur uineis. st uia pro cietur Obua tua. Auimelius euellitur oliua tua scilicet aradice sua Nam uerbum nassai, roprie signifieat euellere: ut patet Septimo capite huius libri ubi dicitur. Venassat,id est. Et evulserit gentes multas a facie tua. Haereditabit locusta. Dictio siliat, si es a falal quod est obumbrare , & tinnire, significat locutiam quoniam coniungitur quasi nubis obumbrans, aut si a tinnire, a sonitu quem Tacit dum uolat.Hieronimus hie prolocusta uertit rubiginem .Posset etiam accipi pro agmine lo
eutarum. Ascendet seuper te quam maxime cir tu deficendes quam infime. Locutio sic
habetur in hebraeo. Peregrinus qui est in medio tui , ascendet super te ascensione ascensione: de tu descendes declinatione declinatione: sed sensus optime ridditus et . Solet enim hebratim' eminatione eiusdem nominis & uerbi,multitudinem aut magnitudinem significare. erit caput o tu eris cauda. Id ei , ipse erit superior
tu inferioraut ipse erit honoratus, tu uere des. in tapectui: & eit hebraismus.Erunt in te in I -nsm in portentum. Quod scilicet non obedieris voci Domitu , unde sequitur.
107쪽
EO quod non coitiisti Dominii Deum tua
cum laetitia es bonitate cordis prae multi.
tudine. Vult Deus ut lito animo, & bono corde illi servianius: de quod sequitur a multitudine omnium idem elt quod propter multitudinem omnium bonorum,quae scilicet conferebat
tibi Seruies inimicis tuis ruos mittet Dο- minus cotra te,in me ciuiti GT nuditate
Id est facient inimici tui te sibi seruire, famelicusit ibundum & nudum seu non praebendo tibi itecessaria, quae lolent Domini praestare seruis suis. Aut patieris famem sitim nuditatem de omnium bonorum desectum in terra tua : de cum hoc teruies inimicis tuis: dc omnia haec palsi lutante captiuitatem, dc usque bodie patiuntur.
ginquo. Dicit leuabit, quoniam ut statim sequitur, ut aquilam uenire fecit quasi uolando. Nabu edonosor. E quod dicitur ab extremo terrae putarem intelligendum ab extremo tetrae uicinae, qd si absolute intelligas extendendu puto ad Salmanastr de alios, qui Iudeos diuerarunt.
tem face duram , gentem immitem qiaet non fle; hiiti' et itur, neque benigne aliquem re icit: unde se- surrint qui tur quae non leuabit faciem ad lenem, scilia H-s cet eorum miserendo, de benigne luscipiendo unde leuare faciem ad aliquem , est illum benig
ne sulcipere. latos dedit tibi Dominus in
Obidione. Sensus eli comedes fructum venissat . tris tui, nempe carnem filiorum tuorum in obsuper ali sidione, neque coniungendum est, quos deditu til, i Dominus in obsidione: non tamen secundus tensus est alienus a l. tera: quoniam fieri potuit, ut filios paruulos, natos in obsidione seu post obsidionem comederent.Mationabit O.
luserit oculus eius in fratrem suum : quoniam illius non miterebitur, ut det illi de uxori δ: reliquis fibjs de cibo ibo, de carnibus, scilicet iugulati filij. Et videtur quod tener referatur ad fratremi, delictiosus uero ad uxorem: ac si dicat. Viri ten ri, id est moles & misericordes erga fratrem, Jc qui maximas delitias reputat uxorem dc natos. Aliqui pro malignabit, uertunt inu idebit, neque interpretatio displicet, quoniam inuidia non soluin est de bono habito al-d terius, sed ne habeat, dc habes ex hoc loco inuidos uocari homines malorum oculorum.Vt
nom remaneatsibi quicquam .la est quonia
non remanebit sibi quicquam aliud ad comede V. AD LITE RAM. dum , aut ut non remaneat quicqua de cibo, sa
tri uxori aut alijs fili j s. secundinassuas quae egrediuntur epedibus hin. Dubia ual
de est significatio nominis filiali quod secundi . . nam uertinius. Est autem ieeundina, menbrana T u illa qua partus obuolutus,utero prodit. Potest brάε. . autem dictio esse a radice salah, quod eis pacificum else, sed non uideo allusionem significationis nominis ad uerbum: si uero sit aut, etiam ignota esst significatio, uiditio meo hic siliat, significat puellos, cum ex utero matris egredi unatur: ac si dicat. Oculus foeminae malignabit ut . puellos,qui egrediuntur de inter pedes eius. Forsitan dictio significat menstruum sanguinem.
Diuidere aciet Dominus pcisiones tuas.
Id elidistinctas faciet abomnibus alus, quoniam erunt maiores ac deteriores, aut admirabiles, stabiles leu permanentes. Aliqui uertunt fideles id est quae indubie dc ueraciter euenient, sed prior interpretatio germanior est sin rem instr-mitatem ae stι. Posset etiam uerti omne accidens AEgiptiorum , id est omnia mala quae acciderunt AEgypt ijs , donec contumaris.
Et euellit vos de terra.Abj uertunt demo liemini , sed nona tam bene Et in gentibus ipsis non requiesces verbum rata significat
diuidere dc aperire , addunt etiam Hebraei requiescere propter hunc locum . Possemus etiam uertere. Non erit tibi terminus: quoniam uerbum etiam uidetur significare, terminare,Iob.26. Potentia lita rapa,id es terminauit, aut terminum polint mari. Sicli aiae . si .Ego Dominus Deus tuus roga,id est terminans mare unde meo iuditio)uerbum significat diuidere, de exconsequenti terminare seu terminum ponere, timeo uer tere requiescere, quoniam statim tequitur. Et non erit requies plantae pedis tui, nisi dicamus scripturam more tuo explicare quod dixerat.
Dabit tibi Dominus ibi cor pauidum.
Posses etiam uertere commotum. Et cosipa
tione oculoru e tristitia animae. Aliqui
pavorem uertunt,sed non tam bene Erit uita
tua stupense tibi, e regione. Hebraice ei
Erunt uitae tuae . Putarem uitam in plurali poni propter multos dies aut annos uitae: ac si dicat. Erunt anni seu dies uitae tuae quod autem sequitur suspensae , aduerte uerbum laal, non esse plene notum Hebraeis dicunt autem significare laborare δ: egre ferre Iob. q. habes. Nonnesi tentaverit quispiam loqui ad te, tilet, id est egre seres seu ni oleste accipies unde locus hieuerti posset.Et erunt uitet tuae niolestae tibi ab a
108쪽
te.i.uenturiae, ae si dicat Dies uitae tuae, erunt tibi molesti, quos habueris ante te aut habebis coram te. Pones inquam coram te futuros dies uitae tuae: & molesti erunt tibi.Si uero radix nominis sit tallia ut uidetur, tunc bene uersum est Erunt uitae tuae suspens; tibi a coram aut eregione , id est. Erit tibi uita tua suspensa ac si eis et res pendes coram te. Res enim suspensa semper uidetur ruinam minari,sic erat uita tua: ae si aliquid super ea semper immineret aut melius. Sicut res luspensa quae semper ruinam minatur. Aliqui interpretantur. Pendebit uita tua in ambiguo, omni hora mortem adesse suspicans. Non credes uitae tuae. Id est non confides te uicturum iam amplius: quod statim suo more.
explicat. Mane dices. si uis dabit uesperam.
Quoniam non credes te uiuum ad uel peram usque pertingere. Aut non erit stabilis uita tua.
Λ mbulabis semper in discrimine uitae. Prop.
ter ea quae uidebant oculi tui. Scilicet mala iniminentia.oredire te ciet Domi nus in AEgiptum in navibus. est reducet
captiuum. Nam liberi solent pedibus per terra incedere ,captiui nauibus uehuntur, neque licς bat toti populo, terra uel nauibus in Egyptum
edo Venderis ibi. Haec omnia maxime tempore Titi ducis impleta sunt. IN CAPUT .XXVIII. DE UTERO
SI Obediendo obedieris voci Domini
Dei tui: ponet te Dominus Deus tuus excelsum oper omnes gentes terrae.
Ostendit tibio homo Deus tuus uiam, qua excelsior alij, esse possis, sciens quod id summe desideres. Si ergo alios superare uis,humilia te Domino Deo tuo, obediendo uoci eius.Hoc est etiaLueae.14. quod tibi Christus docere uult cum dicit, omne se humiliantem exaltandum. Hoc est etiam . Pς , , quod Petrus tam aperte docet dicens.Humiliamini sub potenti manu Dei, ut uos exaltet in die uisitationis.Sed filii Adae genus ambitiosum, putant ascensum uiam esse ad exaltationem,&contra apertam Domini sententiam, in digitos
super alios eriguntur. Benediflus eris in citii. tale benedictus in agro/d quid Domine Deus tot bona& benedictiones proponis nobis, ii cultodierimus mandata tua Nonne ea
seruare tenemur iure creationis & Dominii, qFhabes super nos Nonne etiam si non propone res, nobis necessaria sunt Nunquid pollet res publica aliqua ad momentum consistere,si in ea homicidia adulteria furta & id genus alia uitia impune patrarentur Considera igitur quae sintilla quae tibi praecipiuntur : δ: pro quibus tot
tamque excelentia bona promittuntur .Sed uesaepius admonui nouit Dominus nos male de bita soluere, ideo promittit nobis multa donas soluamus illi debita. Sed dices. Oinnia haec temporalia sunt& caduca, nihil hic firmunihil aeternum.Verum Sed nouit iple figmentum nostrum . Allicit nos his temporalibu): ut per ea nos ad aeterna nian uducat. Proiiiiiii ea In nouo testamento, sed paucit simi sunt qui illum propterea sequantur. Aduerte etiam tu omnia illa temporalia promitti:quae postlint appetitum nostrum excitare. Est & aliud quod hic aduertas quam parum scilicet prosit in his indus ria nostra. nili nos Deus noster pr ueniat in benedictionibus suis,quae etiam ad omnia haec se extendunt: licet infima sint. Statuet te
ctas Israel, & pleno ore clamas te pupulum Dei si omnibus uitiis & peccatis te sinas inquinari Audis quod nisi candius sis, non potes esse populus Dei. Sanctifica ergo te , de seruaque tibi a Domino praecepta sunt: & eris indubie popu lus eius, quoniam non filii eius in sordibus.
Videbunt omnes populi terrae, quod λιο meu Domini inuocatum est Iuper te, e
timebunt a te. Quid praeliabit tibi reuera esle
Dei , pol qua tantum hominibus ualet nomen Dei, &uocari seti dici eius ut solum nomen hostes deterreat: & te securum reddat. Est etialite aduertenda orationis efficacia, ad hostes deterrendos, quoniam scientes nos inuocare nomen Dei nothri super nos, deterrentur.Simillia ter quid lucri sit e te seruum Dei. postqua tale uocari hostes deterret, &quam bene Deus si
os curet . Super terram Iuper quam iuranit Dominus patribus tuis audent homi
nes maxime, bonis in patria sua abundare , immo malunt parua ibi, quam multa & maiora alibi pomdere: ideo non solum multa illis bona pollice tui, sed in terra pro qua patribus iura
in f Aperiet tibi Dominus t&1 aurum fusi
bonum caelum. Ad quid tibi Domine in caesot hesaurus reclusus Nunq uid eges,aut aliquando futuram indigentiam times Ab si nobis enim bona
109쪽
nim bona&mala in coelo thesaurizas: nasi tuis pareamus placitis,mala uero si praecepta tuapraetereamus. Solent enim re es praeciosa seruare ad tempus pacis :&arma dum tempus belloruaduenerit . Et mirum ualde est , quod tam pauo dc facilia imperet, de tam multa polliceatur, de tamen uix est qui pauca faciat ut tanta conse-vatur. Maledictus eris in ciuitate nato dictius in agros um ferre solet malus de uaseressor maledictiones suas siue enim in ciuitate siue in agro sit,sive operetur siue quiescat,maledictionem suam secum portat, neque solum ipse, ted omnia quae ad eum pertinent,maledictastin C. canistrum reliquiae,oues & boues,domus de terra, fructus uentris Sc agri. Donec dalea, Q q' ris er pereas. Solet Dominus ueluti pius a fauotit. s. cilioribus incipere,& in procestu flagella graua- um d ser re quousque personam dileat, quemadmodu in Moi m innide multi, alijs fecisse legimus.Ξtque 'm admodum bona bonis in terris luis confert: ix de mala malis: ut magis sentiant Solent enim homines egre ferre si in patria sua dehones lentur.
Erunt coeli tui aerei.Habes hie o homo unde
serelitates rerum de penuria,nempe ex praeceptorum traiis gressione.Erit cadauer tali esca omni uolucri caeli. Quemadmodum homini morienti solatium est sepultur ita ei dispendiuesse uidetur quod non sepeliatur: quare Dominus malis l epius comminatur,quod eorum dauera non sepelientur , nonnunqua quod in sterquilinio iacebunt inhumati quemadmodude Sedechia dicit per Ieremiam.Sepultura asini
sepultura eius.Vxorem desponsabis. Solet dominus impium castigare in his de quibus maxime dolet,quemadmodum adulterio uxoris desponsatae :&in hisque maxime diligit, amisis
ti, e faciet Dominus te cir regem tuum.
Constat ex lioeloco regem aliquando pro populi peccatis puniri. Coles ibi deos alienos.
Periculosum ualde est, inter infideles morari: quoniam statim discimus mores eorum. Maledicti ait David ) qui me hodie pellunt ab haereprimos.- ditate Domini dicentes. Vade serui diis alienis. Similiter adurate qualiter punitiones sunt ali quando occulto Dei iuditio occasiones culpam: de ualde timendum est eam ingredi terra qua
facile ruere possis in peccata peregrinus qui
es in medio tui: ascendet seuper te. Solet
homo inuidia maxima torqueri,si uiderit per grinum aut eum cui erat superior, se superiore
fieri, de consuetum est: Dominum huiusmodi aemulationibus homines torquere. Eo quod
non colusi Dominum Deum tuum in
Ietitia. Displi erunt semper Domino coact ministeria, &sunam e placuerunt laeta seruitiae Quomodo ait sanctus Aharon potui Domi- μιυς no in ministerio placere, mente lugubri Hae de
causa neminem uoluit Dominus cogere ad cultum de ministerium suum quoniam solent tristia esse huiusmodi ministeria, de hilarem datorem diligit Deus.Similiter admonemur Deum , colere,dum talices de prosperi sumus quoniam sin tristitia uix aut nullo modo possumus,neque tanti ministeria nostra fiunt,quoniam uidentur tunc esse coacta. prae multitudine omnium, Tenemur ad maiores gratiarum actiones, quanto plura a Domino recipimu - Gentem dura
facie quae non leuabit c esua supersene
Discant ex hoc loco uictores, clementiam in senes S paruulos uictos neque in eam aetatem laeuiant, cui debetur ueneratio ,&misericordia. De hoc etiam apud Ieremiam in T hrenis habes. , Facies senum non erubuerunt Dinc delycia t
muros tuos.in quibus fidis.Qui Deum offe-
ditun nulla re fidutiam habere debet,quoniam pis, oriri omnia Deo irato nobis deficiunt. Comedes nulta reda fructum uteri tui.In quas misinas&an ustias descendat homo cui Deus iratus est,similiter quae mala bella sequatur,pulchre caput istud depingit : ut adnitamur Deum habere propitiu, cum quo omnia nobis pacifica sunt etiam bestis agri. Vt ostendit quod sequitur ut scilicet uxorsit immitis in uirum,&uir in uxorem dc fiunt is Acta
inimici hominis domestici eius.0mnein infirmitatem o omnem per stionem, qμα ianon est scripta in libro ligis huius.
Quemadmodum Dominus boni, de iusti ,non tae polliat solum pollicita bona, sed multa alia concedit ili to donati addit ita perfidis, multa mala praeter cominata d
immixxix Sic gaudebit 'per nos perdendo istas,
uos. Videtur Dominus suos aliquando no tereo ni sponte sarellare: immo dolere si percutiat,aut n in imia postquam percusserit extremum uero ma tum est,cum de percussione gaudet . Audi quad. o. Ieremiam capite. IO. Sit uir ille sicut ciui- i,adestita tales quas Dominus subuertit,& no poenituit noctio eum:ut ostenderet hanc conditionem Domini
ut sei licet mali quod nobis inflixerit rami - d. i
110쪽
Ne unusquisque a uia sua mala: de poeniteat me
mali, quod cogito facere eis. Erit uita tua seu pensa tibi Solet Dominus, impios suspensio
ne animi punire: ut scilieet sint tot malis attriti, ut nesciant quo se uertant. Audi quosdam diceres. Usquequo animam nostram tollis Si tu es
Di iis, Christus dic nobiis p iam te ibi ura.
dere inimicis tuis: in non erit qui emat.
Ad maximas angustias solet qui Deum offendit uenire ut scilicet uelit se uendere neque amieo qui bene tractet, sed inimico qui Hagellet,neque uelit inimicus ad Ragellandum emere . Est in hoe capite etiam quod aduertas: nihil scilicet esse erudelius amico offenso. Nam quemadmodum nihil beneficiosius, amico diligenti,ita nihil crudelius eo offenso. Non totum exigit talis poenas offensae in eum Oommissae: sed etiam amoris uiolati & lis,ideo maxime inuendum es ne postquam Deum amicum habueris ei inimi
IN CA PUT. XXIX. DE UTEROnomii: iuxta literam
pit Dominus Mosth ut percu teret cum siliis Israel in terra Moab. Omnis mul
titudo quae in AEgypto fuerat egressa mortua erat in deserto, de iam iam Dominus promittana de danda terra erat completurus,ideo uoluit foedus renouare cum eis in terra Moab:& iacapite. 26. perat de foedere tractare,ubi textus
dicit. Dominu exaltasti hodie,ut sit tibi in De. um : Se iam saepius dixi foederis uim in hoc conis sistere: ut scilicet ipsi de posteri eorum haberent Ieho uali pro Deo suo & obseruarent leges de statuta eius, Ac obedirent uoci eius: etiam praeter statutas leges. Deus uero haberet istaei in populum sibi pecularem : de daret illi terra Chananaeorum ac hoc usque in sempiternum. Et qd
dioxur. Ra Aut uerba pacti .Per uerba intel
lige ea quae sequuntur. Est autem nomen berit, .i. foedus, a berot quod est Abies seu lignum aliquod forte:ex quo laquearea fiunt, ut patet ca ticorum primo: Sc hac de causa puto pactu uocari berit scilicet a firmitate de robore. Quod autem sequituri ut percuteret, in hebraismis admonui pactu dici percussione quonia uictimae feriebatur tunc:aut quod no stanti pacto imprecaretur percussionem de mortem . Sentiunt autem
Hebraei in percussione huius solennis foederis
obseruatas solennes eonditiones foederis quae positae lunt. iscapite Genesi, in foedere quod Do- minus pepigit cu Abraha: ut .c uictimae iugularetur de diuideretur praete aves: de taderati trasiret inter diuisiones,de tral euntes haec uerba dicebant. Dissecetur, qui leges foederis prior uiolauerit: quod uero huiusmodi diuisionis ritus in pactis seruaretur: costat Ieremie. 3 .ubi sic dicitur. Dabo uiros qui transgressi sunt pactum meum, 'ui no statuerat uerba foederis quodpercusserueincospectu meo: ut uitulumque conciderunt in duas Partes: de transierunt inter diuisiones eius Principes Iehudis de Ierusalatim, eunuchi dc sacerdotes de omnis populus terrae,qui transerui inter diuisiones uituli: unde hic inferius, omnes uocantur:quoniam res ad omnes pertinebat. Si uero berit sit ab arati,quod est elistere de comededere: dicetur berit. i. tiedus ab electione, quod partes in pacto idem eligerentis: uero a comederet,quodpaciscetes solerent dum foedera inibant comedere simul de immolatis. Si cupis scire modum quo Romani foedus inire solebant lege Fagium hic.Quod uero dicitur in terra Moab, ii
tellige in termino ipsius, prope larde Lich ANomen est montis quo lex lata est, delerium v rouocabatur Sinai. Tentationes magnas. vocantur Ragella Egypti, tentationes quoniaeis tentabat Dominus AEgyptios an eum time
Tradidi saepius discrimen horum duorum: ueportentum seu mophe respiciat futurum . Oeuero praesens praeteritum dc futurum.No,i de
dit Dominus uobis cor ut sciretis, es oculos, ut uideretis , . aures ut audiretis.
Id est usque hodie priuauit uos Dominus intellectu ad cognoscenda benestia sua δ: oculis ad ea uidenda de auribus ad audienda quae alij na rabant uobis , quod dici quoniam semper fuerant diuinis benefitiis ingrati. Et quod additur lque in praesentem diem: dicit hoc quoniam uidentes iam promissa utcumque compleri, incipiebant intelligere benefitiaDei.Non ueterauit uestimentum tuum. Non plene constae quid proprie significet uerbum balati,quare ali-
qui uertunt. Non fuit attritum. Ex uerbis Genesis 18. uidetur significare ueterascere, ubi Sarali dicit Post belo, id est ueterascere meum. Et tamen alius locus primo. Paralipo.r .ubi uidetur significare consumere. Ibi enim dieitur. Et
non addent filii iniquitatis leballoto , id est
ut consumant seu alterant eum ,3c si uertas. Nofuit attritum,minus mirabile est,quaquod non