장음표시 사용
71쪽
tu non se scilicet facies, uel non sic edoctus es aut non audies praest igiatores & diuinos. De dit tibi dominus Deus tuus scilicet propheta, qui tibi futura praedicat: ita ut non sit opus ad
istos pergere . qd statim explicat. Prophetam
de medio tui, de fratribus tuis sicut me, suscitabit tibi dominus Deus tuus: ad j
sum audies. QIod dicitur de fratribus tuis, explicatio est illius quod praecedit scilicet pro
phetam de medio tui, ut idem sit de medio tui quod de fratribus tuis:&sensus est, quod . Ne recurras ad hariolos uel diuinos dominus luscitabit semper tibi prophetam depopulo tuo: que possis audire de sciscitari: quemadmodum j scitauit me,qui sum frater tuus:& dico tibi quae agenda & omittenda sunt, neque ab hac litera Christum seruatorem excludas, quoniam praecipuus fuit inter omnes prophetas quos dolui nus iudaico populo suscitauit, qui de legislator de promulgator fuit diuinae legis, quemadmodum Moseli,immo de Moseli sublimior, ut apostolus ad Hebraeos dicit. Audi vatem .2. Psalm. Ego autem constitutus sum rex abeo,super Si Omontem sanctum eius: praedicans praeceptum eius. Vnde & turba uidens miracula eius stupens dicebat. Quia hic est uere propheta qui ueturus es in mundum .Artare uero literam hanc ad solum Christum, non uidetur necelsat ium: quoniam dominusuidetur prouidere plebi pro
omni tempore Christus uero non omni tem
pore fuit apud Iudaeos,sed certo. Si tamen de eo solo uelis intelligere placet mihi. Subdit autem causam quare dominus illis de propheta prouidebit: quod scilicet per sepsos non possint uerba Dei audire: ut accidit in monte Sinai ubi de hoc conquesti sunt: & propheta audiet uerba domini, & annuntiabit tibi. quemadmodum fecit Molet, in deserto.Colligit ex hoc loco a M., mrfidus author libri Nizahon,duo argumenta .regari tu ad probandu hoc vaticinium n5 poste ad Chri-droauclio stu pertinere. Primum quia propheta de quori libri Ni hie est sermo: nonpotest quicquam praecipere ' aut loqui ex sensu suo, auia dicitur hic. Et dabo uerba mea in ore eius. Christus uero multa ex sensu suo loquutus est. Ergo non est propheta de quo hie est sermo . Ad quod dicimus Christum uerba quae a patre audierat nuntiasse, ut ipsemet fatetur apud Ioannem. Verba quet ego loquor, ameipso non loquor: sod non sequi tur. Loquetur propheta de quo hic eli sermo uerba Dei, ergo non erit Deus aut filius Dei.
Poteit enim ut filius Dei uerba Dei patris sui loqui sicut locutus est. Neque ualet si inferas. Loquetur uerba Dei,erto non est Deus sed proplieta, quoniam non solum propheta sed filius Dei poteth loqui uerbaDei. Arsu metatur secundo ex eo uerbo quo dicit Moseli similem mei. Quid tu inquites Natus es ex patre dc matre sicut nos: ergo & propheta de quo hie est sermo
habet patrem dc matrem sicut nos ergo non est Deus, neque Christus , qui se dicit natum ex matre sine carnali patre. Pudet ad haec ridicula respondere. Dicit autem Moseli Deum sulcitaturum prophetam sibi sinulem, non solum in natura sca in ministerio qui scilicet legem diuinam populo administrabit, de mediator sit inter Deum & populum: qui recusat auditae uerisba Dei. Talsa sunt obiecta quae ceci Iudaei in fidem Se Christum nostrum iactant, crassa de nullius momenti. In diem congregationis
qua ad legem audiendam: de ad occurrendum Deo, congregatus es. Ego requiram ab eω. Id est, Exigam Sc puniam, ac si dicat,conueniam
eum & conuictum puniam.Sic Genesis nono. Sanguinem uestrum requiram de manu cunctarum bestiarum,id est, puniam . sin ι loquetur in nomine deorum aliorum. Si eut si dicat. Haec dicit Baal aut Beel, de se de alijs dijs.
stuod Aquetur propheta in nomine do
mini,qnon erit uerbum, non ueniet,
es uerbum quod no locutus est dominus
Docet qualiter cognoscant uerbum quod do minus non est loquutus, & talium prophetam, cum scilicet dixerit rem aliquam uenturam, quae non euenerit, sumitur enim hic uerbum pro re significata uerbo,& quod dicitur.Et non ueniet,explicatio est praecedentis sentententiae, more hebraico. Et aduerte quod praebet hic signum , quo falsus propheta possit dignosci,sed
non praestat sufficiens quo uerus agnoscatur. Non enim dicit eum uerum qui dixerit aliquod uenturum 3c euenerit, quoniam hoc non sufficit ad uerum prophetam. Si enim praediceret aliquod futurum de euenisset,& suaderet reces sum a domino,talis non esset audiendus sed lapidandus: ut dictum est capite.13. huius libri. Vnde duae conditiones requiruntur ad uerum propheta. Altera ut non praedicet aliquid quod recessum suadeat a domino uel alege, alterum ut eueniat signum quod praedi
72쪽
NJ 0n erit sacerdotibus leuitis, pars 1 reditus cum frael. Voluit do
ininus sacerdotes suos, no implicari secularibus
negotijs,neque curare possessiones: ne a ministerio suo diuerterentur alio. Sed quid nue quaeso sacerdotibus negotiosi ui Nihil fere nisi temporalia curant: & qui deberet sua propter Deunegligere, aliena ambire non cessant. Si enim nunc ex oblatis a populo non umerent: cogeretur forsitan non uiuere tam luxuriose ac licentiose. Neque propterea seculares excusamus: ut supra quam par est auari,sacerdotes & miniros negligerent, si eos unde uiuerent liabere
non uiderent. blationes domini, haere. ditatem eius comedent.Audis hie bone sacerdos,Dei dignationem, ut scilicet te in haeredem suae haereditatis instituat,ama ergo eum, & fideliter admi mitra, saltem propter haereditatem: quam tibi reliquit. Neque sat illi fuit, tuam tibi reliquisse haereditatem: nisi etiam seipsum faciat tuam haereditatem:quam perpetuo posit deas.Vnde uerius populo dicere potes. Dominus pars haereditatis meae & calicis mei. Et funes ceciderunt mihi in praeclaris. Dabi acci .riti brachium. Quare domine Deus sacerdotibus tuis,non iubes dare caput pedem aut cor pus,sed brachium cum manu est ostendat, quale debet esset erga populum sacerdotum munus ut scilicet eum populus peccatis obrutus ac depressias se leuare uoluerit, tu qui Dei sacerdos es, eius manum & brachium appraehendas
eumque a peccatis leves. Si uenerit leuites,
toto desiderio animaesuae, ad locum que
elegerit dominus. Quo animo di mente, si
cerdos,debeas accedere ad ministerm Dei, pulchre in hoc sermone doceras: ut non tristis, non malencholicus,non torto uultu, accedas ministerium Dei tui. Quomodo possinn. ait Ahar Ocum incensos a domino filios lugeret domino in ceremon splacere,mente lugubri Similiter Leuitiei. docentur ministra Dei,non egre ferre, s multi- ' Plicentur, & nouus minister ueniat ad minia strandum domino: neque dolebit ei partem dare.Hoc enim est peculiare ministris bonis, ut scilicet tanti faciant Deum suum: ut totum mundum non sufficere ad eius ministerium putent.
Hoc interest ut aliquando iam diximus inter Dei & principum inanistros: quod ministri eorum, si uideant coadiutores, maximo dolore torqueantur: isti uero maxime gaudeant cum uiderint. Illi enim non tam bonum principis ministerium , quam suam utilitatem uolui: isti uero suae utilitatis obliti,querunt quae sunt do
mini sui .deon inuenietur in te qui transnre faciat filium suum per ignem. Expende
quaeso quid fecerit idolis hominum dementia:
ad quod nunqua aut raro attigit uera religio: ut
homo idolis filios comburat, : domino tuo obolum aliquando dare cunctetur. Propheta
de medis tui fuscitabit tibi dominiis s
Quales esse debeant praedicatores consultores&directores populi, ad uiuum depingit locus ille. De populo & fratribus quoniam si conterraneus & frater est, non decipiet fratres suos.Similiter aduerte, quam bene dominus populo suo prouiderit dans semper prophetam & directorem me uidelicet irent ad diuinos de idoloruuates quare exemplo eius p lati, debent a subditis sitis omnem occasionem auferre disceden di a fide.Euultarunt nostra hac in faeliti tempestateLutherani dogmatillς fere omnes,innumeras Christianas institutiones aut potius destitutioi es: quibus miserabilem iuuetutem ab ipsa primis cunabulis peruertunt: & uix inter Christianosantistites unum reperias qui prima fidei rudimenta sitis pueris demonstret ut uiam salutis suis populis ostendat. Omitto concionatorum cateruam,qui proptissimi ad impia dogmata semiliandale ingerunt:& inter nos uix paucos reperias,qui uerbum uitae quemadmodum oportet sobrie tractent de aratis disseminare uelint. Deberent etiam maxime curare nephan
das superstitiones ab ecclesia reij cere: quae in tantum apud nos ereverunt, ut pacto cum demonibus inito, ueluti gentilium tempore responsa sciscitantibus praebeant. Memini enim me, dum apud inclitam Eburam inquisitorem agerem, fit minam reperisse: quae so .annis & plus cum demone familiaria colloquia mimilcebat, quod sibilo aut contactu manus ab ea uocatus, statim aderat: & quicquid abeo scite uoluisset explicabat. Et quid aliud quae se huius prima mali labes fuit, quam sonii num curiositas, I praelatorum neglectus
Non addam, ut audiam uocem domi
ni . Talis debet esse praelatus, talis coneso
nator, qui eum Domino uice populi & quae E 4 ad eum
73쪽
DE UTERO NO. XIX. AD LITER A M.
ad eum pertinet loquatur intrepide: dc inter utrunque mediatorem agat,quem populus facile accedere audeaaVir qui nonobe ierit uerbis meis, quae loquetur in nomine meo ego
requiram. Non dicit qui non obedierit uerbis eius , sed meis ut scias uerba propria prophetae
quae ipse loquitur nomine suo ab eisquae ore domini profert distinguere,ut illis 6imio sicut ipsi Deo obedias alia uero scias esse liomuus uerba. Quo in loco etiam discimus quali attentione debeamus prophetarum S praedicatorum uerba audire 'led quemadmodum punit eo , qui animi superbia indurati nollunt audire prophe
tam,ita es prophetas ipfbs , qui populo tua s omnia proferunt. Si dixeris. O uomodo sciemus
uerbum quod loquutus est dominus'Om
nem deceptionis caulam amouetriaequis cause turie non sua sponte deceptum: unde rari sunt
qui in fide decipiantur, modo uelint prius prκ- dicatores ad ecclesiae gnomonem examinare. Si de doctrina concionatoris dubitas, edem Petri consule,quod si germani feci sient,no in tot dogmata peruersa incideret.Non timebis abeo. Quemadmodum ualde timendi sunt prophetae
domini cum manantur ex sermone eius: ita parui pendendet lunt minae eorum,cum ex suo cerebro mentiuntur deterrentes.
etes. Admonui saepius non plene constare quid significet uerbubebraicum cliarat,quod hic uertit rius succidere,quonia haec significatio magis accomoda uidetur,locis ubi uerbum po-
mriir.Separabis tibi tres ciuitates in me.
Jo terrie IIι. e. Iam N u meri. ss. I . . capite huius libri ilaturum fuerat,tres urbes dandas ad .quas ςonfugeret homo qui fratrem occidisset ignorantia,citra i riden modo uero statuit alias tres separandas ultra lordanen . Quod autem dicitur In medio ter A tuae.Idem est quod intra terram tuam aut ad literam iubentur eas in me dio rei rae silligere,ut facilius huiusmodi homi eidae possent ad eas confugere Parabis tibi uia
. ita tres partes diuides terminum terrae
iube Verbum hebraicum Cliun, etiam Ortifica. re significat, ut patet Genesis. 3. Quia nachon, id est, firma seu certa est res:& loco uidetur quadrare, ut iubeat dominus signa aliqua ponere,
quibus uia sit certa,non ambigua,quae ducit ad huiusmodi ciuitates refugij,aut firmare eam scilicet lapidibus ne sit lubrica, dc tunc congruit parare. Volebat enim dominus inam esse certam, ad huiusmodi urbes : ne sorte consanguineus occisi inueniret homicidam devium, aut uiae errore seductum,& occideret eum. Diximus multa ex Hebraeis , quae fiebant iii uia harum urbiu:& etiam in ipsis urbibus Numeri .si. que locum consulere licebit,& lenius loci et . Certificabis tibi uiam scilicet ducentem ad ciuitates remugit. Dieunt autem Hebraei in quolibet bivio uel triuio, stipitem ille erectunt . in quo scriptum e rat mihiat, ut fugientem in ciuitatem retarij diri eret.Quod uero sequitur. Et in tres partes divides,seu ut hebraice habetur,tertiabis terminum terrae tuae: hunc lentum habet. Diuides totam terram trans Iarden in tres partes: ut scili iacet in quolibet earum ponas unam ex urbibus refugij, ne scilicet essent coniunctae adinvicem.
H.ec est res homicidae qui Iugiet illuc e
uiuet. id est,ista est lex aut iste est casus,in quo uiuificandus est homicida: qui ad ciuitates reta
sugij confugerit:& explicantur casus. stui scilicet percusserit proximum suum igno o
ranter. Cuius rei signum erit. lli non inimicabatur ab h. eri e r nudius tertius.
Si enim ab antiquo illi est et inimicus, praesumielex eum non ignoranter sed scienter occidisse. Ponit autem lex exemplum casualis homicidij, ut si ambo in siluam quali socij irent: & alter eorum ligna cedens habuerit securim, a cuius ligno ferrum resilire contingat: & lotium infra arborem exissentem occideret talis securus erat si fugeret ad aliquam ex urbibus reisugij. Sed quia hic lex tutum definit solum qui ex ignorantia proximum occidisset, libet paululum dicta capite.ιs. Numerorum expendere,&uiis dere an nomicida alius, qui Occurrentem inimicum occidisset lciens & uolens, hac lege esses tutus utici licet fugiens ad urbem refugis securus ibi esset Exodi .ri. habet lex. Qui percussirrit uirum,& mortuus fuerit: moriendo mo metur . Et si non insidiatus est ei, sed Deus fuit causa ut ueniret ad manum eius: ponam tibi locum ad quem fugiet. Sin uero uoluntarie egerit contra proximum suum , occide do cum dolo: ab altari meo, Iles eum ut in
74쪽
DE UTERONO. XIX. AD LITER A M.
fiatur.Ex quo loco uidetur, quod si qui et occurrentem inimicum occidisset,modo illi antea noinsidiaretur, liber erat: si ad ciuitatem refugii figeret. Numeri uero trigessimo quinto sic statutum est. Ciuitates euationis erunt uobis, de fugiet illuc homicida, qui percusserit anima per errorem. Et si in strumento ferreo percuseserit eum,dc mortuus fuerit, stomicida est. Moriendo morietur homicida. Idem si lapide uel ligneo instrumento percussisset, morte sequuta,propinquus sanguinis ipse interficiet homicidam. Quum obuiauerit ipse s bi: ipse interficiet eum. Et si per odium impulerit eum: uel proiecerit super eum per insidias, Sc mortuus fuerit: uel per inimicitiam percusserit eum manu sua, ct mortuus fuerit,moriendo morietur pereuliens homicida elf.Etsi casu absque immicitiis impulerit eum, uel proiecerit super eum omne instrumentum, absque in sidus, uel omni lapide quo moriatur,eum non uiderit,&ce ciderit super eum Jc mortuus fuerit, dc ipse noerat inimicus ei, neque qu rebat malum eius. Iudicabunt congregatio, uater percutientem &propinquum sanguinis: secundum iudicia illa. Ex quibus uerbis haberi uidetur, quod omnis qui ex inimicitia alterum occidisset, reus mor tis erat & occidendus. Veritas uero uidetur quod in duobus casibus, tutus erat homicida in ciuitate refugii, scilicet si ex ignorantia acci disset homicidium , ut casu tex rus explicatur. Secundo si occidiit et aliquem quem antea odio non liaberet, neque illi fuerat inlidiatus, neque dolo illum occidisset: sed Dominus Deus causa aliqua nobis occulta, tradidi ilet illum in manus occidentis: I lex Exodi posita,in isto secu- doeasu locum habet, & sic omnia consonant. Neque loquitur de eo qui eum cui antea inimicabatur occidisset. Et hine ortum puto ius illud, tuo statuitur homicidam qui non ex pro posito sed aceidenti casu proximum occidit tu tum esse, si ad ecclesiam confugiat. Posset in mensias inera legem ubique loqui, de homicida inuoluntario omnino de hunc solum excusares ad urbe refugii aufugeret, ct textus EXOdi citatus sic explicari. Et si non est ei insidiatus, sed Deus occurrere fecit eum ad manum eius: ut scilicet casu eum occideret: ponam tibi locuad quem fugiat: sc ille senius tutior dc securior
est. Et qui ibit ad siluam cum socio seuo.
Nomen iaar, id est silua significare etiam dicitur favum, quod obstrusus si ueluti silva, aut qu6d in eo mel ueluti animal in silua deliteia eat. Ad cedendum ii ua. Dicunt hebraei uerbum charabo praeter cedere significare Eleuet
re ad quod ei tant illud Prouerbioriam septi
mo.Ornamentis ornaui lectu in meum,chatu-
bot,id est eleuata fune AEdiptio, seu eleuationibus funis Aegiptii: de qui se exponunt Chaldaeum sequuntur paraphrastem, qui Deutero. Digessimo sexto pro exaltavi te,habet chat in sed cum propria significatio tollerari possit , non uideo quare illam mutemus. Potest enim uerti retenta propria significatione: incisioni bus funis Aegiptiorum, aut funibus incisit ex Aegipto:& per incisiones funium intelligit seis suras quae aut in cortinis, aut in puluillis fiebae ut moris est: quae sericis punibus ligati solent; unde Santes qui hic Clialdae uni sequutus est ιin lexico uertit. Intersecati fune Aegiptio, neq plene constat athun , funem significare .
Et impulerit manus eicis in securim.
Verbum nadacti, non sol uni expellere impellere sgnificat sed etiam encere de proiicere ut patet secundo Sem uelis decimo quarto. Et cogitet cogitationes,ut non lidach,id est proiiciat a se expulsum aut proiectum : unde locus posset sic reddi. Et proiecta fuerit manus eius ad securim aut cum secuti ad succidendum lienum : & recesserit ferrum e ligno : aut expulsa fuerit a manu eius securis, qua ad cedendum lignum acceperat. Sed prior interpretatio germanior est:& pro recesserat serrum e ligno, tu uerte&emilium fuerat,quoniam uerbum nas
sat hoc propriesrnificat, tam calefecerit e
cor eius, id est eum iracundia affectus fuerit quae quandam incensionem importat cordis. 'Si multa uerit uia,ul est si oportuerit eum transire Iarden, ut ueniat ad has ciuitates rem gii ,d: hac de causa ut uidetur praecepit eas in medio terrae ut diximus deligere. λλω
tiat animam,id es uitam. Et ei, non ei tuo dicium mortis,idest non erat dignus, qui mosti adiudiearetur: aut nondum erat morti adiudicatus per legem: & est hebrai simus. Unde super aliquem esse iudicium mortis: est eum eia
se morte dignum. Etsintsuper resangui
nes. Hebraismus est:pro esse reum effusi sis
guinis. Hine est illud Euangelii. Sanguis eius super nos S super filios nostros. Dabunt eisum in manu propinqui.Propinquior conseneu ineus uindictam exercebat: ut hoc saltem .
iusto dolori mederetur. Non parcet ocu .lus tuus ei. Etiam hebraismus es .i. Non misereberis eius. Oculus enim uidens miseraam &
75쪽
uindictam fiendam : aliquando misericordia mouebatur & condonabat,quod Dominus uoluntario liomicidae fieri prohibet hic.Auferes suguinem innocentem ex Uraet Verbumbrar non proprie significat auferre,sed comburere de depascere:unde sensus est ad modii comburentis aut depascentis:auferes malum ex lGrael. Non enim sanguis innocentis occisi expiabatur, ted terra rea erat illius homicidit,quousque occisor poenas debitas daret: de effunderetur sanguis eius iuxta illud Genesis quarto. Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra
m apprehendes terminum proximi tui: que terminui ut primi inhaereditate tua.
Incerta est significatio uerbi nasag , quod hie
eum Sante uertimus apprehendere. Hebraei dicunt significare adli aerere,con iungere, comprehendere, transferre e loco suo, retrahere retro cedere. Isaiae enim quinquagessimo nono uertunt.Praevaricari,negare,aut mentiri uenasoli , id est 3c retrocedere a Deo nostro : ubi contingere non uidetur quadrare. Michali uero sexto non uidetur conuenire retrocedere, sed contingere: ubi dicitur.Vetaseg. id est. Et continisges cilieet uxorem tuam. 3c non eiiciet, scilicet conceptum . Confundunt hie Hebraei tria uerba,scilicet sug,nasib, cum samech, de nassat cum sin,ideo uix possumus propriam scire significationem: de sug uidetur significare retro cedere, nasiag uero attingere, unde posset ueristi.Non attingas terminuin: sc si testas. Non apprehendes, senilis est, non occupabis. Si uero non attinges,sentus est, ut scilicet terminu destruas: ad prolongandam haereditatem tuam: milii uero magis arridet transgredi, si exempla alio non ducerent . de per primos intelligit patres priores, qui terram diuiserunt.Non sum
get seu stabit unus testis in uirum, ad Om. nem iniquitatem, Or ad omne peccatum rin omni peccare quod peccauerit. QSod
dicitur ad omnem iniquitatem de peccatum, uidetur hic accipi aon ) pro poena iniquitatis: de sensus est. Ad infligendam Poenam alicui,&ad probandam culpam aduersus eum mon suse
ficiet unus testis: Ied fleros, id est dictum
duorum uel trium testium stabit id est firmum erit uerbum, id est dictum. Si flete .rit testis mendax contra uirum, ad testifcaudum contra eum declinationem ,
id est si eontingat mendacem testem testificari contra aliquem: quod uidelicet declinauerita lege: sed tu aduerte ut iam Genesis sexto ad monuimus incertam esse significationem nominis chamas, qnod hic uertimus mendacem eunde uerti posset de melius iudicio meo. Cum surrexerit testis subuersonis,id est praetendens subuertere proximum suum, Gram Domi o
no,'coram facerdotibus o 'iudicibus.
Colligo ex hoc loeo,iudicium coram Domino faciendum a iudicibus, fortes in aliqua domo templi: unde facile possent Dominum consualere, constat etiam praeter sacerdotes fuisse alios iudices.quod etiam hebraei allerunt. Facietis
ei quemadmodum cogitauit facere fratri.
Loquitur hie textus in casu quo quis alium P-ximum falso accusat: de contra illum falso testifieatur. Et auferes mulum e medio tui.
Etiam hic in textu ponitur uerbum baar,quod comburere de depalcere significat, sed non in- conuenienter per auferre explicatur. Anima pro anima,id est vitain homicidae, scilicet dabis pro uita ablata. Dicunt tamen aliqui ex hebraeis hane legem nunquam fuisse apud eos seruatam: quoniam potuit fieri ut qui oculueruit,esset tenerioris complexionis, de ex oculi
morum compositionem annotatio.
T. urbes separabis tisi: in medis
terrae tuae. Quantum Dominus deus homicidium detestetur, ex hoc loco aduerte re licebit, postquam eum qui ex ignorantia oe ei disset, uoluit tanto tempore in ciuitate refugii exulare. Similiter admonentur homines, qui alios non sponte offenderunt, eorum fuge re conspectum, ne praesenti dolore commoti, uindictam ex innoeentibus lumant. Homines enim uehementi ira assecti, solent non discernere quid iustum aut iniustum sit. Vbi simul docemur innocentes tueri, de quantum posissimus iuuare ne ὶ ministris iustitiae grauentur
inique. Ipse non odio habebat eum, heri
o nudiustertius. Docet locus iste prudenter
iudices, ex coniecturis saepius agere: ut sciliret dolo occidisse suspicentur eum qui ignorantiam in peccato praetendens: antea inimicus erat.Sunt enim multi quieuex insidiis mala egerint, huiuscemodi mala ignorantia tegunt.
76쪽
DE UTERONO. XX. AD LITER A M. HSi dilatare fecerit Dominus Deus tuus in praeliis. Videris equum currum: oe
terminum tuum. Debent sacra loca multiplicari , iuxta multiplicationem habitationis
nostrae. Non essundetur anguis innoces,
in medio terrae tu. e. Summe cauendum est, ne terram tuam macules innocentis cruore: quonii solet Dominus totam punire dc mul Mare terram, si eam uiderit innocentis languineia datam. Et saepius admonui, quantum mini liris iustitit elaborandum sit, ut huiusmodi innocentum homicidia uindicent. Histent
populum multum prie te. Sic hebnuce hab.
tur&lumitur equus pro equis, & currus procurribus,& multum prae te: pro maiorem te
aut plurem te. qui acendere fecit te Zeterru AEgipti Hinc tibi fiduciam accipies, ut
qui te eduxit de Aegipto inuitis Aegiptus: libe rabit te ex hostibus qui aduersum te praeliantur: δ pugnabit pro te, 6m appro qua ueritis ad bellum,id est ad loeum ubi bellan
sititores ciuitatis illius, cir cupistit eum , Ῥηῖ 'M ςst Accedet sacer
praelati, ne scilicet loca lacra fiant speluncae la tronum: quemadmodum etiam de ordinibus, ne loca sacra δ: sacri ordines in homicidarum& aliorum peccatorum priuilegia uertantur.
Non tanges terminum proximi tui.
Quis nune quaeso in hac re,hominum, agricolarum praesertim diceret trangressiones: qui ut terrae palmum aliens hqreditatis, suae terrae coniungant, terminos auferunt δe transgrediuntur, sc uix sinunt agros, antiquis limitibus esse
diuisos. Non stabit tesis unus contra
uirum. Admonui sepius testes esse multipli eandos iecundum causae exigentiam. Si absit
ambo quibus lis est coram Domino.
Debent iudices etiam sancti, Deum semper poculis habere cum iudicant ut se causae moerita inspiciant, ac si Domino deberent rationem
administratae iustitiae reddere. Facietis ei
queadmodum cogitauit facere fratrihuo.
1 et niciosissima res mendacium prs sertim in iudicio: & nimium dolendum nune est, quod tam facile quis habeat falsos testes, si illorum ope egeat,in quos magistratus debent merito animaduertere, & seuerissime punire, quem locis intellige etiade salso accusatore. qui remanserint rudient O timebunt.
solet punitionis fructus,ut Laudientesct uideles timeant & de catero caueant.
tra mimicos tuor, Instruit hic Dominus suos, quomodo scilicet se habere debeant ex Thaim udicis libris,tractatu de regibus& eorum bellis , uerbum cohortationis in hunc modum factum fuisse describit. Primum populo promiscuo, de nondum in classes separato: sacerdos belli dicebat. Quisqliis domu aedificauit, & caetera: δc mox eius generis homines, potestatem habuerunt redeundi dona ursi bellum lege praeceptum non erat : sed aliun . de suscepti im. Mox in turmas militares,multitudo secernebatur,& mox inacius sacerdos dicetrat. Ne timeatis. Porro cum acies iamiam in struenda erat, & turinae pariter consi sterent, sacerdos ex aedito loco dicebat.Audi Israel de c. u Rue. Vtertia tu os de periculo. Ruisus facerdos dicebat. Quisquis aedificauit domum, quem sermonem erinceps apparitorum, Per singulas turmaς deferebat.Quisquis timet, aut molli est animo abeat, redeatque domum : cu iusmodi sermones alii exactores, per turmas distulerunt: qui reuersi, mox aciem instrue bant collocatis ad principia ducibus, finem agminis clauserunt robustioribus apparitoribus, qui securibus aut ut alii uolunt) falcibus armati, potestatem habebant crura amputandi ad molientibus delertionem aut fugam. Sed timeo omnia haec ab hebraeis confidia esse & mul
ta fabulosa molescat cor vestrum, ne timeatis, ne paveatis ne formidetis,
a facie eorum. De priori uerbo, scilicet rachach nulli dubium est significare mollire seu molle reddere: ut patet secundo Regum uiges sino tecundo,ubi dicitur. Pro eo uudd rach, id est mollitum est cor tuum aut mollis aut tener fuit. Similiter constat secundum, scilicet iara significare timere.Tertium uero,scilicet capam uidetur significare festinare de commoue ri maxime ex timore: ut patet Psalmo centesii innio quarto. Α sonitu tonitrui tui techapezun, id est commovebuntur aut festinabunt. Et se cundo
77쪽
eundo Semuelis quarto. Et tulit eum nutrix extis,ac fugit. Et fuit becophetali, id est dum festi
naret illo, aut dum eX timore commoueretur
cecidit. Et Psalmo centeisimo. i 6. Ego divibecophai,id est ita festinari meo aut dum festinarem, omnis homo mendo,id est. Cum uidissein hominis intam, ac dies sic fellinare dixi seu alterin omnem hominem deficere: etiam si stare uideatur.Verti ergo posset hic. Et ne commoveamini aut ne festinetis ad fugam, aut ne festinet cor motu suo. Solet enim cor pauiduin motu sellinare: & forte hoc proprie significat uerbum,scilicet felline moueri siue corde siue corpore.Quartum uerbum,scilicet arais qyuertimus formidare: significat proprie ex timore rigescere seu expauescere , & etiam timere: neque plene significatio nota est hebraeis; moueor ad priorem significationem, quia uideo iterbuni significare roborare ut hebraei dicunt: citantes illud Ilaiae quadragelsimo septimo. Si forte taliarolu, id est robores te: alit formidabilem te exhibeas: seu paueant inimici tui a te.
Et loquentur praefecti ad populum.
Multa disputaui de significatione nominis G ter, id est praesecius quod hic ponitur, priori capite de decimo sexto huius libri: ibi uide, de dixi eil e eos qui praecipui duces sunt in ciuitatibus & populis, gubernantes populum ἰ qua-Ies erant in singulis tribubus, aut per praefectos
intelligit inferiores iudices locorum . non
dedicauit eam , id est de nouo no kncepit ea
uti. Verbum chanach non plene notum est he-b eis, indetur signiticare de nouo uti aut de no
uo incipere uti aliqua re. Prouerbiolum uigese
simo secundo. Chanoch, id est imbue aut incipe docere pu uua, secundum modum eius. Et secundo Paralipomenon septimo. Valachne chia deli. Et dedicauerunt domum Dei, id est de nouo uti cceperunt aut applicarunt. Inde chanuch deli dedica. io uel innovatio :& chanich, id est puer domi eruditus: de quo ducimus Genesis decimo quarto. Sic inferius cum dicitur. Et alius uir incipiat ea uti, scilicet uxo
re noua. Et non prophanauit eam. gm-ficat uerbum chalal proprie polluere: & quiRres quando communis fiebat, aut homines incipiebant ea uti,dicebatur quodammodo polluta: significat etiam incipere aut initiari, aut siniauis significat primum incipere seu initiari: dc ex consequenti polluere,quia res quando tractari incipit,quodammodo polluitur. Di Ximus de eius significatione saepissime. Vocat autem hebraismus uineam prophanam seu pollutam, cum incipiebat communis fieri domino ipsius& altis: quod erat quinto a plantatione eius arino: ut habetur Levitici decimo nono. Tribus e- ni in annis a plantatione non comedebatur fruinis eius ab aliquo,& reputabantur praeputiia, quarto anno fructus eius offerebatur Domi -
no,quinto uero communis Omnibus erat. Potest ergo h clitera dupliciter uerti: uno modo& non prophanauit eam : alio & non incepit ea, ilicet uti , iuxta duas uerbi significationes.
Et non accepit ea, scilicet in sua potestate, ut ea uteretur Constituent principes exercitus in capite populi, id est distribuent acie,
constituendo duces, qui sint capita populi. Alii uertunt. Numerabunt principes exercitus Per capita populum: ct uerbum pachad consentit quod significat etiam numerare: neque est
idem nomen quod priori loco principem significat, cum eo quod ponitur hic quoniam prius est soler,secundum forem neque facile est di
crimen interea inuenire. Videtur tamen quod soler significet maiorem principem aut mino
rem iudicem proclamabis adeam propa ce. Aut melius, pro iure ritate . ini m
primum enim ad urbem accesssissent, tenebantur ante eam uoce praeconis proclamare integritatem,quod scilicet inte ram eam dimitterent si uellent tributum soluere.Etsi in te ori. tutem responderint: id est quod uolunt i cum integritatem&pacem. Erunt tibi tria
butarii. significat uerbum inacas liquefacere , unde mas,id est tributum sic dictum quod ex metallo liquefacto fiat pecunia: ex qua comis muniter soluitur. In ore radu dest in acie
uel acumine gladii. Vocatur autem acies gladii os ut sepius diximus quonram homines scindit & deuorat quemadmodum os hominis cibum seu panem, unde exploratores dicebat, inimicos eiseeorum panem. Vt non doceant
nos facere secundum abominationes eois
rum . Quemadmodum idola colere, filiosim molare, promiscuos habere congressus, , cid
genus alia. Impellendo contra eas securim.
Diximus superiori capite de significatione uer-binadach , quod itidetur significare proiicere: quia tamen significatio utcunque ignota est.
non displicet si uerta, impellere NoDccides,
quoniam nu)uIuid homo lignum agri, ut ueniat a facie tua in Ob dionem ' Sensui
planus huius literae est. Non debes arbores se eid
78쪽
eidere . quoniam lignum agri non est homo: ut ueniat ante te in obsidionem, ut sese tibi opponat cum urbem obsederis ad eam defendendam aut ut ueniat ad obsidendum te, oppone-do se tibi quemadmodum qui urbem obsident facere solent Aut. Nunquid homo lignum xisri, seu nuuquid lignu agri est homo,ut uelis ill ud ueluti homine obsidere ac si dicat. Tu homines uenis obsidere: non arbores. Alias expositiones omittimus, quoniam longe a literae sen
su esse uidentur. Arborem quam nosti no
e frustiferum, ister risinsuccides.
Ponuntur hic duo uerba hebraica, scilicet sa-chat quod uertimus disperdere, & charat quod succidere inter quae discrimen ponere non facile est,ik quod charat significet praecidere & succidere, sunt multa exempla: Isaiae decimo G
ctauo habes.Uecharat, id est. Et praecidet seu succidet ramos. Et Ieremiae decimo. Lignum deflua cherato,id est praecidit illud. Significat etiam pangere seu pactum inire, aut quia frangenti illud precabatur succisionem pangentes: aut quiauictimae succidebatur & iugulabatur aliud uero incertae significationis est , quoniam hebraei dicunt illud signiscare corrumpere perdere, daetere& disperdere, do sepius uolui eius propriam significationem uenari sed non p6- tui plene consequi . Vide quae Genesis texto
scripsimus.Videtur tamen communiter significare destruere, quoniam hic fgnificatio com
munior est. AEdisicabis munitioneni.
Si masor non est per se radix, sed a fur uel sa rar, significat munitione a stringendo seu strictione, quod non sit ampla uel extenta ita sitidia alit sur quod est saxum, quoniam in saxis communiter aedificatur. Donec domineris. Alii donee subiicias eam: neque significatio uerbi radat, quod hic ponitur, plene nota est. Haec tamen comunior est , scilicet subiicere &sub sternere. Vide quae scripsimus Levitici uigessimo sexto.
morum compositionem annotatio.
uideris equos o currus: ne timeas ab eis. Dominus enim Deus tuus tecum est. Securi valde degunt servi Dei, scien
tesse etiam in mediis praeliis Deum feeum habere, quos ille hic securos reddere conatur.Neaque solum in eis securi sunt, quinimmo in ei ἐmaiorem fiduciam concipiunt. Dominus ait puer Domini illuminatio mea de salus mea, quem timebo Si consistant aduersus me castra non timebit cor meum . si exurgat aduersumme praelium, in hoc ego sperabo. Sperant enim saneti,maiores se fieri tentationibus cum stren- hue dinucauerint. Vbi etiam aduerte , quali ter ex acceptis iam beneficiis, doceat eos similia de etiam maiora sperare. Qui enim inquit ex Aegipto& fortissimis hostibus eripuit: ex omnibus aliis etiam maioribus liberabit, modo in eo fidant totamque suam spem in eo mi
locent. Accedetfacerdos . Aguetur ad po
pulis. Ne putarent homines luis Jc non Domini uiribus, aduersus hostes dimicare: uoluit sacerdotes suos populum exhortari: qui maxime ad soc conari debent, ut populum ad fiducianie, Orientur. Et mirum ualde est in ueteri le- e bellorum duees fuissemunc uero in novo, id iis bellare prohibitum esse: sed tune Deus exercituit in Dominus uocabatur , nunc uero suos docet non sua defendere. Advertant etiam
hoc loco sacerdotes: muneris sui esse, populo pei suadere fiduciam in Deum Et loquentur
prae i ii ad populum . Distincta sunt fa
cerdotis munera ac ducis, illius enim est ut di- cimus ad fiduciam exhortari: istius uero, mi
lites dei gere, formidolosos abiicere. quis es uir quia scauit domum nouam, oenodedicauit eam s Ad quid quaeso Domine
uis, illos ad bellum ciere, si eos in uia indo
Inuin suam praeeipis reuocari Vult Domi-uus, ut quantumcunque debilis&pauidus sis, Opera tamen uirtutis aggrediaris. Alii te reducant, tu uero ad magnate accinge, de conarε quod non potes perficere, magnum enim in operibus bonis est saltem inchoare. Adverte
tiam hic Domini dignationem, qui inoluit alienum de meis laboribus gaudere & eis frui. Audi quid per Isaiam Dominus dicat. A difica
bunt domos & habitabunt, de plantabunt uineas,& comedent fructum earum. Non aedificabunt Ze aliut habitabit: non plantabunt de alius comedet. Disce etiam punitionem Dei esse, si labores tu, & alius auserat aut luxurietur in bonis tuis quibus laborasti. Stabunt iusti in magna constantia, aduersus eos qui se an ustiaverunt de abstulerunt labores eorum.Admonen tur etiam duces, Omnes eos ab exercitu reuo
care,qui ualde mori timent, aut cor in patria habent ratione alicuius rei quam ualde dili ut 5imiliter docemur,quam inepti sint ad bellis ui
79쪽
uiri formidolosi qui non solum in bello succubunt,sed aliis cor auferunt ne fortiter agant.
cum appropinquaueras ad ciuitatem, ut pugnes contra eam: proclamabis ad eum
pro pace. Doceris Christiane non disceptare contra aliquem , nasi illi prius offeras pacem. Decorat enim ualde litem suam: qui aduersario suo prius obtulit pacem.Maiora tamenos docet sanctus David : ut scilicet cu eis qui pacem odio prosequuntur pacifici simus .
Mulieres cs paruulos praedaberis tibi.
Docet in medio irae, misericordiae esse memores:eosque non punire,qui nobis non resiliunt
neque aduersantur. Comedesstoba minii corum tuorum , qtiae dederit Dominus
Deus tibi. Solet Dominus ab impiis auferre cibum, quem piis&sanctis suis subminis ret.
Vt non doceant uosfacere secundum abo
minationes eorum. Sunt in omni communitate non lotum mali, sed omnium maloruartilices & exemplaria,quibus Dominus nullo modo parcere iubet, aut uitam concedere . ut . scias quam sit perniciosum, malorum doctorem aut exemplar te exhibere. Audi quid dominus dicat Apocalipsis secundo angelo Pergami. Habeo inquit aduersus te pauca, quia habes illi e tenentes doctrinam Balaam, qui docebat Balach mittere scandalum coram filiis Israel. Angelo etiam Thiatinae dicit . Habeo contra te pauca. Quia perinittis mulierem Iezabel quae se dicit propi ieram , docere de leducere seruos meos: fornicari manducare de idolothitis. Nune proh dolor habet totus Christianismus huiusmodi uiciorum magistro, : Jc nemo est qui consideret aut puniat eos. Non
di ei des arbores eius. Hoc est praeceptum
elissimi Domini, sed non hoc auditant impii se limi serui, sed quicquid pollunt hostibus si ib-
trahere de perdere destruunt. Et aduerte quam pie doceat Dominus suos, bella aduersus hostes exercere. lsiue tendit quod statim sequitur, ut scilicet instruant contra ciuitatem munitio nem , in qua re filii huius culi, plurimu edocti lunt de experti.
SI iuuentus fuerit occisus in terra.
Licet sanctus Moseli in hoc libro, multa XXI. AD LITER A M.
ex legibus iam promulgatis repetat: multa in men ii ipplet , quae in eis uidentur omissa: qualia sunt omnia ista. Aduerte autem hic quod ut superiori capite diximus uerbum chalal significat incipere & polluere seu commune facere addunt etiam hebraei uulnerare,quod est incipere occidere: unde uidetur uerbum significare proprie incipere Quamcunque rem siue bona siue mala sit. Pollet chalal , id est occisus uel uulneratus,este a chalal,ut significat polluere, quoniam pollutum apud iudaeos reputa batur cadauer sicut tangens illud : aut a chalal ut significat uulnerare & confodere, quod uidelicet cadauer occisum con illa in sit. Aliqui pro occiso uertunt cadaver. Si inuentum fuerit cadaver. Agit autem hic Dominus de occisione cuius author ignoratur: & pollet uerti. Cum inuentus fuerit uulneratus in terra. E .
gredientu eniores tui: in iudices tui.
Non loquitur de iudicibus propinquae ciuitatis : sed de iudicibus praecipuis, scilicet sacerdotibus,ut inna dicitur: de coram illis, debebane seniores ciuitatis propinquioris iustificare se ,
hae ceremonia . Metientur ciuitates gitae uni in circuitibus occisi. Hoe fiebat ut
scirent quae ciuitas esset propinquior, & quia de illa erat maior suspitio, quod i cilicet aliquis ex ea homicidium perpetrati et,ideo illius seniores, se hac ceremonia purgabam in conspectu
iudicum. Et erit ciuitas propinqua occiseo.
Conscis es lententia,de supplendum est, sciis licet faciet hoe. Aut melius cum Sante uertendum. Et erit. Ciuitatis propinquae occiso, capient seniores ciuitatis uitulam bouis. Dicie aut uitula bouis. i. filii bovis aut degenere bou.
Cum qO non est agricolatum. Hebraice est,
qua non est semitum. Munsterus. Cum qua noest seruicium ullum factum: q filatim scriptara suo more explicat dicens, si non tra oxit cum iugo. Verbum mallacii significat
proprie trahere: ut patet Hamos nono. Et ealiacans uuas, cum mollecti,id est trahente semen, scilicet ad agrum: aut aratra ad seminandum.
Sic primo Reeum uigessimo secundo. Et uir massach , id est traxit arcum. Et Isai et quinto. Veli mos seche,id est trahentibus iniquitatem, funibus mendacii, de ueluti funibus plaustri peccatum,id est ueli qui mendaciis uestriferaeditis tempus punitionis, putantes eam nunquam uenturam . Aut ueli qui adducitis seu ae. celeratis punicionem,trahentes eam ad uos ueluti funibus mendaciorum uestrorum: ac si di
80쪽
DE UTERONO. XX L AD LITER A M. Ocat. eli qui mendacia facitis & dicitis, quibus
ueluti funibus trahitis ad uos punitionem domini:&lime sensui textus sequens magis qua drat, qui ait.Qui dicunt, timet acceleret opus
suu in Ad uallon a Peram. Dictio eth n. i.
aspera, lignificat proprie durum de sorte, si est a
radice aiat. Nam Numeri uigessimo quarto habes. Ethan,id est robultu in durum est habitaculum tuum: unde hic melius uertas: ad uallem duram quam asperam, quoniam ut iii litera explicatur, ducenda erat ad uallem quae noerat culta, sc ideo erat dura. Aduerte autem hic quod uitilla haec, prs se ferebat cadauer occisi hominis, de occidebatur ad modum occisi hominis,& lauabant seniores manus super ea: protellantes Ie hominem cuius illa typum gerebat hon occidisse: & te innocentes es mundosa langiti ne hominis occisi, quem morem Pilatus teruasse uisus est in damnatione Christi, qui cum se innocentem Oileudere uoluisset, maniis suas lauit dicens. Innocens ego tum a sanguine iusti huius: vitula uero quae iugum non traxerat,deligenda erat, ad proteilandam innocentiam hominis occisi terra uero seu uallis dura & sine cultu prsia ferebat innocentia& munditiam .ciuitatis: quod lei licet sine ulla
culpa esset illius occisionis factae, Et Iragent ceruicem mihi e in ualle. Vni eum uerbum est in hebr.eo, lei licet araph quod hebraris sig'nificat deceruicare, si ite liceret latinis auribus loqui quod nol er Santes uertit. Ceruicem frangent. Addunt etiam significare stilla re,ad quod citant illudit fra trigessimo secundo capite: ubi dicitur iaaroph, id est stillet ut eluuia doEirina mea: sed meo iudicio uerbum significat iugulare aut fluere ut ex iugulo: un de hic uertendum puto . Iugulabunt uitulam ibi in ualle. Hoseli decimo habes. Ipse lorophi. iugulabit aras eorum, id est succidet, siue admodum eius qui iugulat, ceruicem succidet.
Sacerdotes filii Levi. Constit ex hoc loco
sacerdotes ex tabernaculi loco accersendos. Dicit autem filios Levi, ne alios a se factos,aut sacerdotes idolotu: uoc auderent ad hoc opus.
Iuxta fremouem eorum. erit omnis tis,
omuis plaga. Hebraice et iuxta os eorum, & eil lentus.Prout dixerint,vel iudicaue muterit decretum litis, seu determinatio litis: ct plagae ac si dicat.Quemadmodum ad eos pertinet nunistrare Domino, & benedicere populor ita & determinatio omnis litis & plagae Ieprae aut infligendae . - Si uero de re homi
cidii perpetrati sit seimo sensus est. Prout ipsi
decreuerint,erit iuditium leti sententia litis &plagae. Nam si adiudicarent ciuitatem in homicidio ppetrato culpabilem , & imposuerint
plagam: si adum erat iudicio eoru . Seu quia hicno uidetur fuisse lite aliquam, priorem lentum amplectendum puto. Stabatur autem , luditio sacerdotum, quoniam ipsi aliis doctiores in lege erant , ct magis debebant deunt timere.
Et respondebunt dicent. Ex his vcibis
colligo: sacerdotes interrogasse seniores an scirent quis homicidium perpetras let eosque rescpondisse quod in litera habetur. Ne des lan
guine innocentem in medio putili drael
Constat ex hoc loco omnem sanguinem O isi oriis , et
hominia, & non publica automate dicit sangui xui, nem innocentem. Nahcet homo ellet alia, pec no publicator respectu in homici de ui iisi poterat eu ς φη ori priuata autoritate occidere mi Occs dicebatur, g iis diei
Auferes inquinem innocentem de meo turion
dio tui, id est obligationem uindictae sangui
nis innoxii. quia facies quod resium es
tu Ocutis Domini, id est quia fecisti quod
Dominus fieri decreuit: ad innocentiam com
probandam, sit titiam duxeris captiuita
tem eius. De bellis eu externis gentibus se nio eis:&per captiuitatem intelligit omnia spolia praelertim homines. Sic eum dicitur.
Videris in captiuitate , intellige inter captiuos. Et complacueris in ea. Significae
uerbum chas facti , id est complacuit, proprie adhaerere 3c coniungi: unde uertendum puto. Et adhaeseris ei, scilicet amore , dilexeris inquit eatra. Diximus de significatione nomini, Exodi uigessimo septimo, & capite septimo huius
libri. Faciet u Ques nos. Dubia ualde δ: in
certa eii significatio uerbi sapar, a quos poseneali dest unguis. Putant autem hebraei nomen hoc significare. propter illud Ieremiae decimo septimo. Peccatum Iehu dati, scriptum es si illo ferreo, sesiporen,id est in ungue adamantino: sed si unguem significat, putarem no quῆ-cunque, sed auis: a sippor quod est aut1: unde
loeum Ieremiae citatum uertendum putarem. Cum tingue adamantino. Videtur enim unguis auis,aptum ad scribendi ina instrumentu: aut calamo adamantino. Timeo etiam eos decipi, in nomine scamir quod adamantem ueristiant , quod est ascamat, id est custodire ad qFnullam habet allusionem:&uidetur potius uerrem, quam adamantem significare. Significae enim scamir etiam ueptem ut patet lisiet quin