장음표시 사용
91쪽
bonum reipublicae curare potest ut debet, quoniam non ex dilectione ad populum mouetur ita neque potest alterius populi consul aut iudex,quae ad bonum alterius reipublic cuius noel tuere membrum sed insertum, procurare. Α- liter enim homines quae sua sunt curant, atque aliter qua ad alterum pertinent. Ex quibus etiacolligere potes,quantum illi respublica debeat, qui prolem in ea multiplicat,cum uideas hie in neptos generationi repelli acoetu ecseliae. Eo
quod non preuenerunt uos cum pane e aqua,quando egressi estis ex AEnpto.
Admonet locus ille,qualiter uiatores re lio i-tes e uia uenietes tr achadi lunt praesertim a tra- tribus,quibus non solum cibo & potu subueniedum ei sed occurrendum . Similiter audis priuari poste hominem milericordiae beneficio qui negligit cum proximo milericordiam facere.
Et quia mercede coduxit aduersum te Bi
lba Putant homines nihil obesse,si alijs scandala ob ij ciant aut tendant in uia domini: sed quantum hoc ei displiceat ,&quam seuere hoc uindicet apparet in punitioneBilham.Aduerte etiam hic,quanti saepius constet malis,nocumetum quod inimicis suis facere uolunt,quod tamen dominus in bonum uertit,& coguntu r expensis suis,emere bona inimicis suis bonis. Et
nuertit dominus maledictionem tu bonedictionem, quia dilexit te. Diligentibus
Deum de his quos ille diligit, omnia conuertuntur in bonum, maledictio in benedictione, persecuti O inquietem,uita in mortem. Solet enim dominus inimicorum ope, amicos suos iuvare, ut mirabilior appareat,quo in loco eti in discae qui aduersus sanctos aliquid precantur, non solum non fore exaudiendos, sed pro eis orare.
Non quaeres pacem eorum,. bonu eorsi.
Et si omnium uirtutum deffectus malus sit, ssimus tamen eli deffectus operum charitatis &misericordiae in proximos: quem punire in authorem licere,locus iste insinuat. Non abomis
naberis Edomeum: quia frater tuus est.
Pulchre docet locus iste qualiter fratrem dili sere debeas,etiam si aduersetur tibi solum quia trater est, qui si te odio habuerit, neque tibi uiscera fraterna ostendat, non sit tibi curiae: dilige eum, non eum abomineris, sed memento quia
fiater est.Non abominaberis aesentium,
qhia peregrinus fuisti in terra AEgypti.
1 ant multi, quibus si multa bona feceris: pro.
pter pauca mala in te collocata, bona illa multa non referunt: quos Iocus iste subtiliter arguit, qui non abominari docet Abgvptium, licet multa mala illis intulerit, propter multa alia bona. Susceperat enim eos benigne,ac tempore famia pauerat,& I optimo terret loco fecerat habitare.
Fili, qui nascentur eis: in.3. generatione ingredientur ecclesiam. Quemadmodum fi
bj,coguntur ferre parentum peccata: ita portare solent merita eorum. Secundi & primi luunt peccata parentum, tertij uero de sequentes merita accipiunt.Si egressa uerint castru contra inimicos tuos: caue ab omni re mala.
Putant milites cum ad praelia uadunt,omnia sibi mala licere, non parcunt caedibus non rapinis & uiolent ijs, stupris & alijs id genus malis, ut saepissime ob mala quae in castris committulebellantur.Similiter aduerte iii omni loco curandam esse munditiam: m uideas hic ob corporales ac naturales immunditias, Deum a cais siris suis recedere. Docetur etiam qui Oculte immundi sunt,non ingredi mudorum coetum , de in internis aut externis immunditijs magis curare oculum Dei qui uidet in abiciatio, quam hominum qui solum ea uident quae patent.
Locus erit tibi extra castra. Admonentur
hic reipublicae rectores,in suis ciuitatibus curare munditiam,ut scilicet sordes extra urbem depellatiturme civitatem malus illarum odor inficere possit. Quod si corporalis immunditia aue turpitudo tantae uis est, ut Deum ate fugere &faciem suam auertere faciat , quid facient lpirituales immunditiae peccata indelicet. Si ergo uis Deum apud te ad auxilium tuum & hostium tuorum debellationem habere, ira munditiam Peccatorum maxime caue Non tradesserundomino suo. Pietatem docet lex haec, quae do iacet nos tueri eos qui ad nos pro ope confugiut. Si uero legas.Non occultabis docemur non Occultare aliena quae ad nos deueniunt ed seruare ut dominis suis restituantur. Non erit merea
trix desiliabus Israel. Qina poterant Iudaei
plures simul uxores habere, no erat aut uixerat uagus concubitus in eis , quem semper domino Deo displicuisse, ex hoc & multis alis flocis constat. Vnde constat, nunqua simplicem fornica tionem fuisse licitam apud Iudaeos. Non Ditro
duces mercedem meretricis praetium canis, in domum domini Dei tui. Displicue
runt temper domino tumia lucra: dc nequis illum
92쪽
lum huiusmodi turpitudinibus delectari,& meretrices facilius ab ius desilierent, uoluit ex his munera acceptare: sed nunc quando ecclesia &ntini liri mundiores esse deberent,omnia haec aeceptantur qualiacunque sint,&undecunque ue
de eli quod nunc Christianis licere uideatur,qa nunqua iudaeis licuit. Dolendum ualde est, omnia nune usuris de exactionibus esse plena, pos qua milera cambia ad Christianos peruenere: quae meo iuditio aper fidis iud is didicerunt, neque solum mercatores sed nobiles , prauitatem hanc impune exercent ubique ut uix nunc reperias qui pecuniam mutuare uelit, cum eam habeant in cambijs occupatam, neque curant leges quibus doctoreslucrum aliquod admittunt sed uidentes in merce monijs pecuniam multis casibus obnoxiam: ad cambia in quibus nihil peaicli est,& certum lucrum eam diuerter int. Sι
noueris tum,non tardabis reddere. Quid
nune dicam de facilitate uouendi,&difficultate reddendi, non uidet Deum exacte ut hic dicit
uota omissia requis turum. Si ingressius ue ris i inraim proximi tui Licet dominus no
luerit omnia simpliciter esse communia: uoluit tamen omnia aliquo modo cum proximis communicam. Sed quid de bonorum apud Chri ilianos communicatione dira nescio, quibusin principio omnia fuere communia, nuc uero Omnia propria. Quis enim Christianoruni nunc uinei suam ingredi permittit aut messem , ut pauperinde lactetur O mnia clausa sunt 3: nihil commune,3c hac de caula putarem itos semper fere Penuria praemi,de omnium rerum indigentiam pati: iux omnia si proximis communicaremus communicaret nos ea Deus noster in maxima copia.
acceperit uir uxorem : cir cole.
xit cum ea. arte nostri uertunt uerbubaal.Santes coire uertit. luialteriis maritaverit Derbum uidetur proprie significare supergredi tanqua superior inferiori, seu supperiorem esse. Ed per non inuenire gratiam in oculis, intestige
displicere. stura iuuenit in ea turpitudine
rei. Verbum harali,sgnificat proprie nudare dedit cooperire,& quia Hebraei nuditatem, turpi
tudinem appellant: accipitur hie heruat pro tu ppitudine, queadmodu Levitici .i8 'de quodaddi tur rei huc sesum habet. Et inuenerit in ea alicii ius rei turpitudine neque explicat textus de quibus turpitudinibus loquatur: sed credideriin lon de quacuque,siue sit metis siue corporis: de uidetur etiam loqui de turpitudine de nouo discooperta aut nudata,propter nominis propria significationem. Nam si eam uir uidisset incontractu&non curasset, non poterat propter illam uxorem amplius dimittere seu repudiare Aut per turpitudinem uerbi intelligit infamia sed melius intelligas maculam aliquam grauem tantem quoniam turpitudo uidetur foedam re
importare.Scribet ei librum repudij. Dictio
cheritat, quam repudium omnes hic uertunt: ellacharat quod est succidere: unde ad literam uertendum esset.Dabit ei librum succisionis, id est,indicantem matrimonium inteream Sc se succi in significat etiam charat pangere seu pactum inire, de iuxta hanc significationem redde dum esset. Scribet illi librum pacti ilicet distbluti: auspasti quod non se amplius reconciliabunt. Neque nomen sepher lignificat proprie libriini,sed aliquando librum, aliquando scriptaram quan que: ut patet secundo tegum .s. ubi dicitur. Et mittam lepher, id ei , literas, ad rege Israel. Tradunt autem Hebraei hie huius libelli formam hane scilicet. in quarta labbati. in.ro. mensis. si uani id eli,Maij,auno quinquies millesimo ducentiis imo nonagessimo tertio , a crea tione mulidi. bie Je in hac ciuitate, ego Iaacob, sic cognominatus, filius rabbi hZchael, , ex animo,atque citra ullam coactionem:dimisi de ei ci hane quae liactenus fuit uxor mea, filia illius rabb Jc concedo ei licentiam de potes latein,uepto libito illo uadat quo uoluerit, ducique poc iit,ab omni uiro: neque eam quisquam prohibere prssumat in cuius rei testimoniu dedi ei libellu repudij, de schedam dimiisionis atque signaculum diuortij, iuxta constitutionem Mosis de Israelis, qua quidem forma habet rabbi Moselide choeti in libro praeceptoru. Erat aute Iudaei faciles in repudiandis uxoribus: ita quod quacunque ex caula eas repudiabat: qua de re Christus
eos ualde arguit Mallaxi.r9.Consueuerut etiam gentiles uxores repudiare, ac libellorum forma erat.Res tuas curato,res tuas tibi habeto. Extat
leges repudii in eodice Iulliniani libro quinto titulo de repudiis . Sunt etiam leges Theodosii de Valentiniani.Sunt 3: Platonis repudium coiscedentis, & si rem ab antiquioribus repetere ueli habes le es Pereat uni de Medorum in libro Hestet quibus Ualti regina repudiata est . Item de locero Sanaais Iudicum .is. qui cum existi iusseo
93쪽
masset priorem filiam Satisoni exossam,eam tradidit uicino suo.Costat autem ex hoc loco, duo ad huiusmodi diuortiu requiri scilicet libellum&eiectionem a domo,quorum si alterum dees- set no erat uere repudium, neque illa poterat alteri nubere, neque poterat maritus prior, eam reuocare etiam post mortem uiri cui nupserat secundo,& constat tunc matrimonium dissolui
Postqua ista poterat alteri coniungi. Postquapolluta est. Vocat hebrai sinus de lex suemini
Pollutam,quae cum alio uiro assio rem habuit siue nubendo, siue adulterado,ut habes Ezechielis. si . Vnusquis is uxorem proximi sui polluit. Unde omnis semine humano respersus, extra
matrimonium seu usum communem : immuri
dus seu pollutus reputabatur. stuta abominatio es corum domino. Omnis immuditia auttur pitudo, Dicitur abominatio coram domino qui tune summam inuditiam etiam externam
requirebat. Et non pollues uream.Hebraice
est. Non peccare facies terram, sed dicitur terra peccare cum polluitur, aut cum fit obnoxia punitioni ex quibus costat peccatum sumi aliqua-do propollutione ut etiam Levitici. ra. annotauimus. Dicitur uero terra pollui ex eo quod pollutam rem super se sustinet,aut quum res foeda
aut turpis super illam iactatur queadmodum fiiij Iehudae qui semen humanum in terram fundebant, eam corrumpere dicuntur Gcne sis. s. Sed mirum ualde est quod ista reputetur polluta respectu prioris uiri etiam uidua, non autem respectia cuiuscunque alterius: cui poterat nu
bere post obitum feeundi uiri.Non transibit super eum quicquam oneris militaris. He
braice ad literam est. Neque tra sibit super eum Omne uerbum aut omnis res, dc putarem eum hoc anno non solum a bello immunem, sed ab omni exactione Se onere communitatis. Si ta men ad onus militare textum coarctes non prohibeo: licet alterum sensum magis probem.
Non capiet pro pignore, metam . catilo
lum. Verbum eliabat quod nostri sere omnes accipere uertunt,non spirificat accipere: sed ligare de obligare, ut exempl a monstrabunt. Na Ezechielis. i8.habesChabol lochabol. i.obligado,no obligabis . Et Nechemia primo Chabol cha lenu.i.obligando obligauimus nos. Idem infra capite hoc.Quia animam .i. uitam suam ipse chobel. i.obligat,unde hic potius obligare quam accipere, uertendum puto. Aduerxe etiam quod prius nome.crechaij in quod metam uertimus,
uidetur esse aruach quod est spirare, seu flatum
mittere,& significat lueeriorem farinae molam, se dicta quod farinam spirare δc flare uideatur. Si tamen sit a ratach,quod est odorare significabit molam superiorem,quod farinam quasi fumum seu odorem emittat.Secundum uero no men .sracheb,est a uerbo rachab quod est equitare aut potius sedere, ut patet Hester.6. Equusque rachab.i.sedebam, de dicitur mola inferiora sedendo,quod quasi sedeat semper, neque moueatur ut superior. Inuenitur etiam recheb curis tu significare& superiorem molam quod agitetur ueluti currus: ct recta sim inferiorem rati ne iam dicta prior tamen alluso mihi magis D-batur. Est ergo litera sic interpretanda. No obligabit. .creditor in pignus metam .i. molam superiorem . c catillum . . molam inferiorem. 2Ita
animam ipse accipit pro pignore. .uiti,quo
nia ulcium quo uiuit mola lucratur, dominus
ipsus molae di inuentus fueritorans anis mam. Explicat hic quandam legem quae posita
est Exodi. ir .ibi enim dicitur. Qui furatus fuerit uirum Se uendiderit eum, de inuentus fuerit in manu eius, moriendo morietur,hic uero additur,e fratribus tuis flijs Israel. Vnde uidetur furem hominis non fore morti obnoxium,nisi id te fuisset Israelita &capitur anima pro homine:& pro uediderit est in hebraeo contractu fecerit
Sis custoditus, in plaga leprae ualde. Du
pliciter potest haec lex introduci,uno modo , ut ad moneat eos custodire se aplaga leprae ne scilicet eam incurrant: A si incurrerint obseruent ea quae scripta sunt Levitici .is.&t4.Alio modo ut seruent legem domini,ne forte eos percutiat lepra prior tamen sensus germanior uidetur licet s.quens clausula te do magis fauere uideatur ideo stilicet Mitiam fuisse lepra infectani, quoniam non seruauit leges, aut murmuravit ad uersus fratrem.Si tamen primum teneas, dicito dominum praecipere eos seruare in plaga lepraeiuditium sacerdotis, praesertim quantum ad se-
rationem,quemadmodum teruatum est cumiriam, quae inaniit ad septem dies extra castra
ut dictum est Numeri .u. Non intrabis do. mum eius, ad retinendam retentionem.
Alij uertunt, ad rapiendum pignus: ut explicarent hebraicam sentetiam .Vocat autem hebraismus pignus retentionem, quoniam retinet dominum, de obligat ad soluendum debitum aut quia retinetur a ereditore Lata est autem haele ne creditor domum ingredies, rem tum me necessariam aut multo maioris p iij quam en
94쪽
DEVTER O. XXI is debitum acciperet. Non dormies cum pia
rnore δω.Expliore uidetur textus sequens 'liune, ut sciliret ante solis occasum restituas illi pign us,quia no debes dormire, id est, per noctare pignore eius apud te retento . si tamen diuersas sententias esse putes,potes uertere. Non dormies in pignore eius,id est,non utaris pro lecto tuo pignore pauperis, cum ipse egeat quemadmodum tu & ut diximus in Exodo, dupliciter poteth haec lex intelligi,uno modo quod singu lis diebus tenearis ante solis occubitum illud restituere,dc hunc sensu in omnes fere sequuntur. Alio modo ut semel pro semper restituas, uissptimum acceperis,rei hi tuas ante solis occaitim: nunqua postea repetiturus: alioqui potius eges cultos,qua creditor pignoris, si tibi sit rei ituendum quotiens dominus indiguerit. Habeo has
με is, leges Exodi .ii.Erit tibi pro iustitia coram
Da obsita domino. Id est,iustus reputaberis abeo propter di)-bata, hoc reus aut hoc opus reputabitur iustum eo iusti eis a ram domino.Cum enim dominusuoluerit te P mino. peccato punire,aut aliquid donare: memorabitur huius operis ad reoomp sanduin scilicet dando bonum, aut auferendo malum.Similem loquendi modum habes Genesis .is. Credidit Abraliam Deo:de reputatum est illi: militia. Et in
Psalmo. Dispersit dedit pauperibus iustitia eius manet in saeculum seculi: Lilieet in hominum
memoria,uel apud Deum ad remunerationem. Et memento hune locum Luthermis obi jcere, quo manifestatur hominem opere charitatis iunificari,quemadmodum fide. Restituere enim pauperi indumentum quo dormia opus misericordiae est, potius quam sidet. Non uim inferes mercenario pauper egeno. Non omnino certa est significatio uerbi assach . Alij uertunt. Non opprimes aut non detinebis. In die
eius dabis mercedem eius. Id est, in die quo
tecum seu apud te laborauerit, dabis illi mercedem, non detinendo usque ad sequentem diem
quod statim explicat dicens. Non occumbet sisper eam D Id est,ante occasum solis illi restitiaes eam .Posset etiam uerti. In die ipso:dabis mercedem eius.Et erat in te peccamur. Idest
Peccati Poena, aut re vera peccatum detinendo
alienum domino inuito. Non morientur patres,nter mos. Necessaria filii lex haee.Audierant enim Deum uisitatum peccata parentusuper filios,super tertios de super quartos, ne ergo putarent sibi,quod domino lieere, praecipit
na propter peccata filiorum oecidantur puerites, neque propter parentum peccata occidanothir fili j, sed unusquisque moriatur propter precatum suum .Posset etiam uerti. Non mortitue patres super filios, id est, non occidentur similicum filijs,pro peccato filiorum . Poterant enim iudiees si no possent stium qui morti obnoxius erat habere .patrem pro eo uelle occidere, aut simul pro peccato filii,eum cum eo occidere: de utrunque posset hie prohiberi. Vir pro peccato suo morietur.Id est, unusquisque. Aliqui eum
Chaldaeo interpretantur.Patres non morientur
testimonio filiorii. Sed prior sensus germanior
est. Non peruertes iuditium peregrini.
nebraice ad literam est. No declinabis. Nam tua ditium pauperum de pupillorum facile perue tituriquoniam non possunt illud requirere aiudice aut uindicare: queadmodum diuites &po
tentes. Non capies tu pignus uestimentu
niduae. Iuuat ualde locus iste sensum, que hoc eodem capite de Exodi. 22. expressimus,cum de ignore pauperis dominus statuit, sibi ante so- is occasum restitui quod exposuimus non amplius abeo repetendum,quemadmodum de piis gnore uiduae hie statuitur. Non enim magis uiis detur pignus uiduae illi omnino esse restituen dum quam pauperi: qui no habet quo dormiat nisi in illo, posset etiam uerti neque retinebis.
cum excuseris oleam tuam non delicis quaesunt post te.De uerbo eliaba non est du
bium significare exeutere, ut patet Iudicum. 6. tibi dicitur Ghid hon filius eius chobet, id est, excutiebat tritica in area: sed significatio uerbi Par uel paer,utcunque ignota est. Nam Sates uertit dei 3cere.Muni erus scruptari. Hebraei dicunt significare decorare pnaesertim ramis,dc deramificare,si latini ita loqui permitterent,dc meo iuditio hoe uerbum est de liis quae contrarias habent siemfieationes: de significat in Piel decorare dc dedecorare deramificare uero quod sit quodam dedecorare . Videtur enim arbor ramis ocfructibus decorari: desine eis indecora. Quod autem decorare significet constat. Isaiae .ss.ubi dieitur. Et sanctum Israel quia pearach,id est, glorificauit aut decorauit te. Et capite. 61.hee her. id est,ad decorandum locum sanctificatio nis meae.Unde peer,id est, decor aut corona qyst decor ei qui eam testat: dc etiam tipharali, id est,decor gloria.De secunda uero significatione hie Sc non alibi quod sciam exemptu est: luod mihi utcunque significationem hane suspecta teddit. Est etiam abhac radice purab, id est, in inuis
95쪽
mus,se ab hoc nomine putat rabbi Dauid deriuari hanc significationem, qua significat deramificare. Dixi tariis satis de hac significatione Exodi 8.super illud Hilpaer, id eis, gloriare sup me. Est ergo locus ille sic rei ituendus. Cum excusseris olivas tuas: non deramificabis seu dedecorabis poli te,scilicet colligendo oleas derelictas:
sed di erunt peregrini δ uiduae. Cum tunde.1uiaueris uineam tuax in non colliges race mos post te. Sunt hic duo uerba in hebraeo, incertae significationis: scilicet balar& halal, quorum prius uertimus uindeiniare, lecundum racemos colligere. Hebraei dicunt prius icilicet ba- far significare vindemiare munire roborare prohibere,& cidere, sed expensis locis quibus uerbum pollitur,videtur solum duo significate scilicet munire de vindemiare in quibusdam tamElocis uidetur consuere etiam prohibere: quo mam munitio solet homines prohibere, ne ingrediantur aut egrediantur. Disputaui inus de uerbi significatione satis, Levitici .rs. quem to cum consulere licebit. Poti et uerti.Cum prohibuerisuineam tuam, aut clim munieris quod solet esse tepore vindemiae, quando uuae lunt maturae.Verbum uero halal,adhuc incertioris significationis est,quod Hebraei dicunt lignificare facere,inuoluere,dolore afficere,racemare seu uindemiare de illudere: sed meo iuditio uerbum P prie significat racemare post vindemia, aut lcruptari racemos tempore vindemiae. Nos significatius dicimus rebus ruet rabi scar, id est, iterum querere postquam semel uidisti aut quesiuisti. Diximus etiam de uerbi significatione supra Levitici .r . Est ergo litera sic reddenda. Cum uin ἀdemiaveris leti ut diximus prohibueris uineam tuam: non racemabis seu inuestigabis post te: sed erunt quae remanent piapilli oc uiduae.
SI acceperit uir uxorem, es non inneanerit gratiam in oculis eiusfcribet ei
libellum repudii.Graue de perieulosum ualde est, coram te semper habere quem odio habes, ac multa mala hine oriri solet, quare uoluit pius legislator, potius diuortium permittere: quam mala quae ex hoc odio sequuntur tollerare,qua in re etiam foeminas in officio continuit: quae modestiores & humiliores ad tuos viros erant, cum scirent eos potestatem habere repudiandi. In noua uero lege quando uir & uxor
ueluti fratres sese tollerare debent, ad sua primordia res deducta el ,ut scilicet unus una illu Ore contentus, quam nulla ex causa ase eijciae quoad uinculum licet bene e domo. 7 conpo
terit maritus eius primus, iterum accipe
re eam. Equissima lex quae uirum de uxorem simul mulctat , de uxorem quidem in repudio,
uirum uero quia non poterat eam sibi reconciliare. pollues terram Foedissima res peceatum est: quod non solum operantem maculat sed terram, quod si huiusmodi carnis pollutiones,sic terram maculare solent,quid interi
resfacient maculae Si acceperit uir uxore no
ua no egredietur ad bellu. Pia lex ualde haec
est, Ic quae multum augendae proli fauere uidetur. in qua optime docemur non perturbare ap-ximi nostri laetitiam. bi si mul docentur mariti praesertim noui, quales se ema nouas uxores debeant exhibere, ut scilicet lettificent eas. Psaliamo legis pro magno malo reputari, quod tuu nes Israel comederit ignis, de quod uirgines eius non fuerint laetificatae scilicet a maritis seu sponss. Cum etiam uita coniugatorum fere tota in labore & tribulatione sit, uoluit pius dominus, ad annum saltem unum, requieicere dc gaud re . Similiter docemur dare unicuique aetati qd
uni et ficut iuuentuti gaudium, senectae laborem suum .Hinc Christiis. Non possitnt inquit fiiij sponsi lugere, quandiu cum eis est sponsus.
Non accipiet pro pignore metam . cutil
lum. Omnes heae leges, summa pietate plenae sunt,& docent,non esse a paupere accipienda instrumenta, sine quibus uiuere nequit, idem de ueste intelligendum docet.Quid erto facitis creditotes,omnibus feris de lupis crudeliores, qui nudosdimittitis pauperes indumenta tollentes,
quibus non est alia uestis in hiemee Cave tibi aplura Admonentur hic urbium rectores,ut morbos quos timent populum inficere poste,quantum possunt auertere eurent, neque permittendus est morbosus in plebe quantuniscunque nobilis sit, postquamMaria ducis soror, non est admissa ad castra ante sanitatem. Non
ingredieris domum eius ad capiendum pia
gnus. Non solum pietatem,sed etiam urbanitatem docet lex haee, admonet enim non debere nos scruptari interiora domusproximi nostri eo inuito.Sunt enim homines in hac re tam curios, ut omnia quae in domo proximi fiunt scire ue
li uti Tibi erit iustitia corum domino Deo
96쪽
tuo. Mirabilis ualde est dignatio tua domine,&admirabilioris ema nos amoris uiscera tua, ut pro nostris beneiacijs,te debitorem exhibeas: dems aduersus te tribuas ei, qui in nos fecerit misericordiam: Sc praeter hoc benedictionem apaupere consequemur. In die eius dabis merce. dem eius Pessime a nobis mercenarij solui Q
let,ita ut opus sit aliquando ad iudicem pro debita mercede recurrere, Sc reuera putare homines male alius superioribus solui : Oipsi male soluunt operas mercenariora suom. ViX enim hominem reperias qui non conqueratur de mala solutione: tuos si interroges an ipsi mercena rijssuit soluant quod suum est, deprae hedes eos multo plura 4llis detinere quam a dominis suis sibi detineantur de considera ut in litera tequi tu ne contra te clamet ad dominum : de sit super te peccatum.Non morientur patres pro si s iniquum elle uidetur,ut pcenam quam alter commeruit, alter silua sed unitiquit'; pro peccato lito moriatur: neque debent pri acipes in omnibus sequi iustitiam Dei, quae nonnun qua uisitat iniquitatem patrum in filios: in tertiam & quartam generationem,quam tamen legem teperasse uidetur: apud Ezechielem. IJωr
peruertes iuditium pere mi pupilli.
Debent principes, udices suos maxime admonere: ut illis praecipue ius dicant: qui inusiurasti requirere potiunt. Diuites enun dc potentes, iudices urgent, munera offerunt, & omnem lapidem inouent ut sibi ius dicatur: quod pauperes tacere nequeunt, ideo ad illorum caulas maxime aduertendum est. Pium reuerteris ut ca
pias manipulum reliZIum. Auari animi est,
omissium manipulum in agro requirere: & quae iam ex obliuione,tua non eran tua de nouo facere, & pulchre hic docemur, ut oninia oblita aut neglecta a nobis, pauperibus exhibeamus, quoniam forte hac de causa uoluit nos Deus horion obliuiicia ut pauperibus ea traderemus.
CVm fuerit lis inter uirosi cir appropiti uauerint ad iuditium: iudici. bunt eos : cir iustificabunt iustum O M. I sum decernent impium. Post et aiam legi &
Appropinquabunt ad iudicium: de iudicabunt
eos. Et per iuditium intellite albam quo iudices ius litigatibus dicunt, aut locum ita ulcij: unde supplendum est, ad iuditium iudicum scilicet, qui scilicet iudices iudicabunt litigantes: de quod dicitur. Iustificabunt iustu, idem est qd iiistum pronunciabunt: de pro impium deceritet; unicum est in hebraeo uerbum scilicet impiabuet inpium, si sic latinus sermo dici permitteret .Hibent enim Hebraei, multati erba,quibus non respondet in latino sermone aliquod uerbum .Ef
erissifuerit caedendus impiusMebraismus
se ad literam habet. Et erit. Cum filius percucsonu impius.scilicet fuerit, sed est hebraismus: scut filius mortis filius perditiois, id eis, d ignus percussioile aiat proximus percustionibus, que loquendi modum in hebraismis explicuimus.
prsistemere ciet eum iudex, CP percu tere faciet eum coram se, secundum impie
tatem eius in numero. In tractatu de uerberandis,apud iudaeos legitur, quod ii erberandi, ambabus manibus columnae alligabantur,dc forsitam sic Christus fuit uerberatus. Solebant etia-c
Iudaei ex traditione. I p. uerbera incutere, ne forte excederent una: iuide&apostolus se accepiti se gloriatur quinquies quadragenas una minus. Nam quemadmodum, uesperam sabbati adunam aut alteram horam praeueniunt, ne errare contingat,aut statutam horam non seruare: ita uerbera minuunt ne contingat excedere neque illud uerum arbitror quod uerberandus debe- ret manibus columnae alligari, t tus expresse eum deij re priecipiat. Erat autem coram iudice uerberandus: ut ipse moderaretur uerberatam in se, quam in numero si uideret reum niter ea debilitari, neque poterat iudex numerum illum quadragenarium excedere. Et quod dicitur,lecudum impietatem eius, hebraice est. Secundum si cientiam impietatis eius: Sc uidetur dicere reum uerberans una maioribus uel minoribus uerberibus, prout impietas eius fuerit maior uel minor. Vilescat frater tuus in oculis tuis. Non plene constat quid proprie significet ebat ab ,quod noster Santes hie uilescere uertit. Dicunt au tem Hebraei significare torrem assare comburere, de uilem reputare teremiae. r .Cbalam, id eis, combussit leu torruit eos rex
Babel igni. Et Levitici. a spicam chalui id est,tonam igni Si autem radix mchal sit chalal, put rem tune signis re uilescere quemadmodum chalal dc per uilescere intelligo uilem de caeterorepi tari, ii remadmodum uiles reputantur qui uerberantur sed quia eo ipso quo uerberatur P
97쪽
putatur uilis stue parum sue multum uerberetur,putarem luc per uilescere intelligi deturpari fluxu uentris. Ab hac enim radice est chichalon quod Hebraei dicunt significare ignominiosum uomitum. Abachuli. 2. Si uero priorem teneas significationem,reddenda est litera. Ne forte rigeidat frater tuus in oculis tuis. Solent enim si co
rim passi rigescere. On obturabis bouem intriturasua uel duni triturat ipse Ideit,no
obturabis os bovis dum triturat iple: quoniam indignum uidetur quod non liceat illi comede. re,de eo in quo laborat:& pietatem docet locus Ponitur uerbum ebasam quod nostri ob iurareuertunt. Eucluetis .39 ubi sic habetur. Ve cho semet d ei ,obturare faciet ipsa traseuntes Quoniam transeuntes claudent nares prae nimio tuetore cadauerum unde mactuom, id est,clausura seu initiumentum quod ori iumenti coniungi tiirne comeda .Pcalmo.39 Positi custodiam ori meo machisent,id est, clausuram,quod Hierony
mus silentium uertit Cum habitaue t fratres pariter ipsi, es mortuus fuerit unus ex eis, exsilius non est illi, non erit uxor
braei per habitare fratres pariter, habitare in eadem ciuitate uel uilla,eodem tempore, unde ii
alio loco habitalet, non teneretur eani ducere. Per uir una uero extraneum , intelligunt eu si ii
est ex alia familia. Cognatus eius ingredietur ad ea ex cupiet ea sibi in uxote .e festatem cou trahet ci; ea. Licet no plene co
llet quid significeti abalia,quod uertimus at Smtatem contrahere: ct sirin diter labam quod cognatum: ba tamen significationes communiores sunt. Dicit autem Gerundensis ante legem ius agnato proximiori fuisse,excitandi de moria tui propinqui seu nis per legem uero, restrictu ad tratrem Sed quod ante legem fuerit consuetudo ut frater,defuncti fratris semen suscitaret constat ex uerbis Iehu dae Genesis.sη. Quod uero lex hic non restringatur ad fratrem, ex eo cOs are uidetur.quod dicitur cognatus eius ingredietur ad eat quod firmari uidetur exemplo Booz qui genuit Obed ex Ruth, quam iure propinquitatis accepit quare crediderim hoc iusprinium conuentile fratribus, qui si non essent, tuc conuenille propinquiori. Quia tamen hic sequitur.Et erit Primogenitus que parret,s labit leus urget nomine fratris: videtur posse tenerique de io is frat rabus loqui. Ponunt aute5mebi. septem coaditiones adhunc contractum requi
ri,quarum prior est,quod simul habitent in e dem uilla uel ciuitate, eod. m v n sole & utri-ulque poli essio in eodem sit loco. Secunda ut alter frater sine semine decedat.Tertia quod re ior inter supei lines inas i es eam accipiat. Qua ta quod non tenetur frater diffuncii natus post fratris Obitum eam accipere. Quin ta quod filius I rin in natus, ceseatiir desuntii fratris,non ilius qui genuit,& loco illius succedet. Sexta ut mulier marito deflandio, expcciet ad tres mei
test ut cognoscatur an maserit grauida. Septima ut nollente fiat re eam accipere, seruetur lex
statim sequitur. Nou daelebit r nomen eius ex Israel Hie est ratio leg s.Gaudet enim ii
mine, sibi similem relinquere loco sui, qui eos repraesentare uideatur:unde Ecclesiastici so. dicitur de filio probo. Mortuus est pater eius,&quali non sit mortuus.Similem enim tibi relice
post se Loquetur ad eum. Scilicet suadendo& rosando ut accipiat eam Soluet calciamen . tum eius et de eius. Verbum chalati significat luere aut separare.Hebraei tamen multas alias si nificationes uerbo tribuunt de quibus sepius diximus Potes etiam uertere. Et separabit.
Et ili et in laciem eius. Verbum Iarach s
piraticat proprie excreare uiridem excreatione: indeierach id est , olus uiride de laroch uiride: 'Unde uerti pollet. Et excreabit. Si quaeras quid significo hi uosniodi excreatio & discalceat O . Putarem elle ligna abominationis & uilitatis. istaeni in inqtiae expuimus reputamus abominabilia,similiter uiles reputamus, qui nudis incedunt pedibus, aut nudatio pedis significabat hominem omnem humanitatem erga fratrem sua
exuisse D rixatifuerint homines pariter.
Admonui saepius uerbum nassali potius significare eleuam quam rixari unde notiati,id est,pluma sic ab eleuatione dicta , c nes, id est,acipiter sic animia eleuatione di ius. Pollet etiam significare deplumare, si hoc uerbum latinum sit, ut sit sensus.Si deplumauerint se uiri. Ocat autem deplumare capillos euellere , quemadmoduna pulli solent cor rixari adinvicem rostro plumas euellentes aut si leuauerint se scilicet alter in al
terum. Miserit manumham, . robora.
nerat seu roborare siccerit se: in uerenda
ipsius. Santes uertit hic appraehenderit: sed uerbum charach significat proprie roborare de fortificare ut patet Genesis. i. ubi dicitur Characti id es . fortificauerat se fames in terra: & eli semias
98쪽
sensus .Et sortiter manu apprehenderit uerenda eius. A bus quod est uerecundari seu pudoreataficere uel assici,est mabus.i .uerenda aut confusio. Adnotarunt hic Hebraei nullum esse nomen
in lingua hebrae quod proprie pudendu aut inhonestum significet,ideoque putarunt linsuam uocari sanctam. Succides muniιvr eius. verbum chaiah,uidetur signifieare praecidere extremitatein alicuius rei,unde chaseli .i. finis extremitas, aut rem usque ad finem seu extremitate succidere. Chabachia. a. consuluisti pudorem domui tuae, Chesor. i. ccidendo usque ad extremum, populos multos. Voluit autem dominus foeminam tam seuere puniri, quoniam impedire uolebat membrum generationis,& multiplicationem seminis, quantum in se erat impedire
quae erat praecipua illius populi promissio. Non parcet oculus. i. non misereberis illiu Lqu luna cumque si mulier,& manus membrii
valde necessarium. Non erit tibi in suculo pondus pondus. Dictio eliis quam uertiis
mus saeuium,significat marsupium loculum S: sacculu,ut patet. Prouerbiorum primo: ubi dieitur Chis.i. marsupium unum sit omnibus nobis.Hebraice etiam pro pondus de pondus, est lapis de lapis,quoniam quondam pondera lalte pauperu,erant lapides: sicut modo in multis locis apud nos,qui non possunt habere ferrea,habent lapidea.Prohibet ergo dontinus habere podus de pondus i. diuerta pondera quemadmodum aliqui habent, alia.f. maiora de grauiora ad recipiendum seu emendu, alia uero . leuiora ad dandum seu uendendum unde Micbeq.6. Et in faculo lapides doli. shabent.i.dolola pouderatu de litera statim suo modo explicat quod dixerat,podus&pondus dices maius de minus.
No erit tibi i domo tua Diab et Diab.
i. mensura diuerta,maior & nranor: de laepius adis
monui Ephali esse mensuram aridorum de secundum hebnaeos continebat tria sata. Pota,
perlecrum in iustuus erit tibi. Hebraice li
pis interter&iustus: sed ut diximus lapis propondere accipitur,&praecipit integru esse, quoniam facile pars lapidis frangitur & pondus minuit inqua de causa solent pondera ferrea fieri:&quod additur iustum, ident est quod per iudices approbatum.Idem de Eph-b. Et caudam
succidit in te omnium debilium. Unicum
uerbum est in liebraeo,quod significat de cauda-
re: si latini nos sic loqui permitterent. significa
etiam nomenetanab caudam Iudicum .is ubi deSan ne dicitiir, quod uertit ranab et Zanab.Hcaudam .suulnis ad caudam alterius uulpis. Et quod dicitur debilium .nomen nechessalina . i. debilium,nusquam nisi hic in scriptura reperitur. Danielis taliae.1.inuenitur chaldaice. Quemadmodum ferrum comminuit: & chasset. i. debilitat omnia: Ic per caudam abscindere intelligit extremos in eastris, qui erant debiliores.
Et erus iussu c fatigatus. Confundunt
hic meo iuditio Hebraei duas radices. uph de talaaph. Citant enim in uph quod proprie significat uolare eaque sunt ex radice taliaph: quod est lassare.Significat ergo hic lialeph lassum a ia- haph ut diximus quod est lassare. Sequens uero uerba. iaga, quasi idem significat quod inhaph
.f.laborare,fatigari,& lassu esse: propria tamen significatio uidetur elie laborare,ut patet Iesa Osuali.Σ .ubi dicit dominus. Dedique uobis teris ram, i qua non lagata.i. laborasti,unde hie uerti pollet. Et tu eras lassus de laboraueras.
Delebis memoria Hamulech de sub cistis
Uerbum mactiali significat eradere tergere de abstergere. Disputauimus abunde de uerbi si ganificatide Genesis.6.& Ezodi .sa.aut dflere teragendo.
s I fuerit lis inter homines. Mid opul
est domine Deus,haec ii saepius iudicibus
inculcare,ut.sius dicant unicuique secum dum iustitiam 3e ueritatem Impetuntur & Q-licitantur tam frequenter iudices abitis qui coram eis litigant,ut nisi crebro admoneantur de roborentur, facile arectitudine animi declina
bunt presternere faciet eum iudexFUς
admodum tu domine Deus in medio irae mise-Heordiae recordaris,ita uoluisti seruos tuos iudices, in iuditio non saeuire sed emendare: ubi etiam aduerte impie, quomodo debeas te coram i udice tuo prosternere, & deiectionem ueluti peccator ostendere. Docet etiam dominos ae parentes seruos de filios castigare: non tamen in eos saeuire. Audiant hoc qui seruos
99쪽
suos pra sertim Ethiores crudeliter uerberat,atque fere lardi pinguedine accensa assant: quo quid crudelius esse possit ignoro . Mementote fratres,q ualem erga uos deu in puni edis uestrispe ccatis desideratis, de tales uos erga seruos: castigatores non tortores exhibete.Noli obtus
rabis boni trituranti Os. Locentiir lite prin
cipes & domini,ministris tuis necessaria ad uitae hibere neque tuis negare ea in quibus laborat
Cognatus eius ingredietur ad eam.
Nirum ualde est,quanta sollicitudine dominus curet naturalia desideria nolira complere ,ut licet mori necelle sit, optimum tamen modum inuenit,quo nos quodam modo perpetuare &immortales utcumque facere, uolensi fratre, defuncti fratris uxorem accipere,prolemque gignere quae fratris personam referret δe nomen. Simulqs docuit,qualis debeat eme inter fratres amor:& quomodo debeant res eorum curareae si sust ellent Vocabunt eum seniores ciuitatu e ' Adruentur ad eum. Non dedecet
iudicem reum rosare, ut iuribus obediat i c. legibusδε postmodum si renuat iuxta leges patrias punire. Soluet calciamentum e pede
eius G sitiet in faciem eius. Non solum
uerbere,sed etiam Oppobrio de delionestatione, debent rei aliquando puniri, quoniam saepius magis lentit homo dehonestam,quam mori. Docetur etiam luc eminae, quales erga defunctosuit os se debeant exhibere, ut quoad possunt uehiar honorem ac nom n eorum seruare. tes,s.seos honorent,ob pietate in aues selibruta propter recessum ab immunditia,& ob iustitiam seruatam in pondere & mensura. Si ergo uitam prolongare uis.Sis pius ac iustus & ab un
munditiis recedas. quia abominatio dei est omnis qui facit haec. Omnia abominais
bilia terra reijcit a se, alit saltem reijcere cupit: de cum impietas ct iniustitia sitit abominabilia apud deum,non miru si terra non sinat super se
uiuere impios, iniustos & immundos. Meme
to que fecerit tibi Hamalech. Eis dominus
nos ut plurimum uelit malorum nobis illatorii oblitos beneficior uni uero memores: est tametam magnum malu aflicto addere aflictionem praesertim si te non laeserit unqua : ut in hac re oblitos,uindictae uoluerit esse memores: quare maxime cauendum tibi est, ne debilem aut percussit ira percutias Audi Psalmistam, Quoniam quem tu percussisti persecuti sunt & sit per do- y
lorem uiuinem eorum addiderui. Daeleatur de libro uiuentuim cum iustis non scribantur. E alio Psal. Persecutus est hominem inopem de mendicum & compudium corde mortificare Habes etiam lite cotr munitatem debere uindicare mala quae fiunt membris iplius communi tatis. Et licet dominus Levitici I9. praeceperivnon debere esse memores uriuriae Liuiu .hic tamen praecepit cona unitatem memorari.
cceserat uxor unius,ut eruat uirit fluit.
Non prohibetur uxor laic defendere de eruere uirum suum, si eum uideat male tractari: sed ne impediat id,cuius causa Se ratione in praetio est. Ad quid enim mulier in mundo,si non sit generatio prolis Non debet ergo prole impedire:
ius gratia honoratur. Non erit tibi pondus cir pondus in Aculo. Omnia curat,omnia ad
moner,prudentilsimus legastator: nouit enim quae malae ueniant ex fallo de iniusto pondere dc mensura. Debent etiam ministri boni comuni omnia haec explorare,&uidere an fiant hu- tui modi fraudes: quae lato deteriores sunt,quato praetextu iustitiae fieri solent Podus enim eo ipso quo pondus est,iusta esse creditur, quoa si inaequale S iniustum sit,homines praetextu iu-
in is i*' stitiae decipit. Vt prolongent Ie dies tui
Propter quatuor pollicetur dominus hominibus prolixam uitam .cob pietatem erga paren
EI erit cum ingresus fueris in terra
quam dominus Deus tuus dat tibi.
Statuit hic lex quo modo poli terrae promissae ingressum,deberent oratitudinem domino ontendere. profitendo se iam accepisse,quod dominus pollicitus fuerat patribus eorum, terram .s.fructiferam Spinguen prout fructus,quorum primitias afferebant, testab tur Accipies de
priori omni rucius terrae a de primis fru
ctibus omnis terrae: S uidetur hoc praeceptum non obligare eos ad hoc omni anno facere, sed semel, quam primum essent terram ingressi , te. nebantur tamen praeter hoc singulis annis offerre primitias sacerdotibus: ut dictum est supra capite. 18. Dicit autem rabbi Selomoli exleptem rebus primitias duntaxat dandas. l.ex frumeto, hordeo, uino, oleo, malogranatis, ficu
100쪽
&palma: olerum uero no tenebatur dare: unis de Christus Mathei .as. pharileis obiectat, quod ostentatione maioris iustitiae, decim et menta, anhelum,& omne olus. Hic tamen pr cipit ex omnibus fructibus, primitias offerre.Pones in canistro. Dictio tene, canistriim uel sportam Hebraeis significat Hieronymus tamen cartalluuertit .et infra.28. uertit horreum : ubi dicitur. Benedictu tanacha.i .horreu tuu , quod alij sicut hic,eanistrum uertunt. Vt habitet nomen e. ius ibi. i.locus a nomine domini denomine. tur,quadiu ibi fuerit ut uocetur domus dei in qua habitat dominus ubi enim moratur nomealicui ibi ipse morari dicitur./ιῆclaui hodie domino deo tuo. i. manifesto coram eo. Aliquiuertunt. Profiteor,led uerbum proprie signifieat an unciare licet quas in idem redeat Gene-ss4.Quis hi gid.i. anuciauit tibi quod nudus es
se, Et ponet illud coram altare domini
Hebraice est. Et requiescere faciet illud: unde uidetur,quod ad aliquod spatium debeat esse coa
ram domino. Et respondebis . dices.
Melius uertas Et luimiliabis te de dices: quoniaanali & respondere de humiliari significat: ut saepius probabimus Sc patet. Threnorum .s. Mulieres in Sion hunnu. i. humiliaverunt. Sirus peribat pater meus. Obscurus ut cunque est locus: sed aliter meo iuditio reddendus, quauerterit Santes sic. .sirus.i. Laban qui erat Si rus perdens.i.perdere uolens, patrem meum. Iaacob. Voluit enim eum perdere,cum eu persecutus est: ut habetur Genes s.si.unde Mun-sterus uertit. Situs conatus est perdere patrem meum. Si tamen Santis sententiam teneas, sensus est . ac si esset si rus peribat pater meus seu in Siria.msi dominus inde eum aduxisset: prior tamen lectio mihi magis probatur Fuit ibi in entem viseram. Melius uertas in gentem excelsam robus am de multam, Et malefece
Pol set etiam uerti. Et contriuerunt de proposuerunt super nos hebraice est. Dederunt super nos seruitutem duram: sed sensus redditus est.
Vidit uinctionem noliram, in laborem nolirum , ω oppressionem noIIram.
In spectis uocabulis hebraicis, melius uertas. Vigit lati miliationem nostram,laborem nostrum,& angu lliam noli ram : seu coartationem.
In Idnis . portentis. Dixi saepius discrimen quod ponunt Hebraei inter. Ot.i. signum γ&mophet.i .portentu quod mophel respiciat latum, ponet ea coram domino. Melius re linquet,quoniam ianach a quo hinachio relinis
quere significat. Et Letaberis in omni lono.
. gaudendo &comedendo: unde constat cibude potu ad laetitia pertinere. ut hebraei dicunt.
Cumque copleueris decimare omne decima prouentus tui anno.'. anno decimet anno
quo teneris decima dare Levitis,quod erat fingulo tertio anno ut dictum est capite. i . huius sibii. Solebant de tenebantur iudei singulis annis Levitis decimas dare quibus copletis tertio anno solueban. Tertia decima tunc dabis Levi
tae S: eaetera. Abbtuli sanctitate e domo.
Verbum bahar.i. abstuli ut saepius admonui. significat Pprie coburere dcdepas cere: de hie etiahaec. a. signincat lo quadrat ut sit lesus. Depascere feci seu comedere feci sanctitate .i .decimam qui domino sanctificaueratri aut leparaueram: quae quide sanctitas erat in domo mea seruata. Si tamen auferre uertas, non male interpretaberis. Munsterus uertit. Separaui. Non comedi
in labore meo ex eo, no cibaut me ex eo in immuditia: no dedi exeo pro mortuo
Obscurus ut cunque locus est: dc uidetur iste esse sensus. Quantu potui feci, ne ex huiusmodi decimis pauperu comedere: neque comedi ex eis in labore leu neceti itate mea neque cit essem immudus,aut neqs cu immudis Forsita putabae inmundi,libi licere omnia eomedere. Alij ueristunt. Nihil ex ea expendi in re inmunda seu prophanae neque cibaui eX ea immundu seu prophanu qui non esset lituita uidua, aut pauper, nequ dedi ex eo pro mortuo, quonia gentes solebat ut eis uidebatur mortuos cibare certis diebus:
ut legitur in historia sancti Petri epularu . Alii ad curanda re funebre,ut est area de alia quibuα mortui deferebantur, in quibus pij homines aliquid in sumebat,aut in conuiuio quod solebae fieri in die obitus alicuius,queadmodum usquo hodie fit in multis Christianoru regionibus. Aut ad alique interficie du,unde Prouerbioru.; i. Ne dederis uias tuas ad Edendos reges. Difficile reddit locu ignorantia propriae significationis uerisbi baa quod aliqui uertunt auferre alij perdere, nos uero pascere seu cibare. In toto corde tuo in tota anima tua. i.tota intelione & uo
lutate. Dominat exultasti hodie 'rbum a
mar,dicere potius sitnificat qua exaltare, potest tamen sumi pro exaltare: sed propria significatio tollerari potest ut sit sensus dieere fecisti hodie quod esset tibi Deus in deum : ae si di- eat hodie ore tuo professias est te habere G a Ieho