장음표시 사용
521쪽
CAPUT XXXII LDe Plantis Liqvinis Sina bor M angianam , Malasis 'vero Tando
Rousa. Iod Atmmpse nomen Cornu Acm a ilitudine exprimit.
Et mare corniger est, θ' cornibus aera pulsat, Multa avis in Lava, Cornua terra gerit'.
M icis hanc plantam suam Cornibus Alcis xam scopulis, terra nec ulla tegit: Atque esuriosa mitto radices bellas Veis quicquid tango , sic retinerescio.
NAmra genitrix & rerum conservatrix, non solum videtur contenta fuisse, in effingendis Cornutis animalibus, in terra, & etiam in mari, ut post Ostende naus; verum hOC videtur etiam aemulari voluisse in vegetativis, seu plantis, ut in Cicerum,&aliquibus Pisorum speciebus: Sed praecipue in hac planta, quae Circa fluen-C o R N v A L CIs S IMMOR DICTA.ta in Iava, praesertim regno Bantainensi, crescit, adeoque ad vivum soliis suis Cornu Alcis refert, sicut in hac figura videre test, ut ne quidem Pictor vel Plastes illud melius arte essicere posset : Radice enim caret, in cujus vicem siccedit massa quaedam e materia fungosa, qualis apud Hollandos in paludibus squas vernacule vocamus) e fundo aquarum retibus extrahitur, unde isti cespites flammatiles conficiuntur, quos Qui benindigitant Batavi nostri. Crescit illa praeterea, terra non contecta : sed vel si1mpliciter lapidi imposita , vel arboris cmo trunco , demittens lainc inde sua folia. Supra haec, descripta herba merito propter succulentiam suam, & quod perpetuo vireat, inter Sedasseti SemperViVa, numeranda Venit: nam nunquam arescit; sed perplU- vias aliquando putrescentibus foliis, statim primo Sole nova succedunt. Quantum ad foliorum si ibstantiam, & formam attinet, ea est plane talis, qualis in Liliis apud nos albis: morem ferre credo, sed eum non vidi, neque adeo sciscitandi occasio data fest,
522쪽
propter Iavanos Bantamenses, si non inimicos, saltem simulate amicos nobis, in quo rum territorio haec planta praecipue Crescit. Vsus foliorum apud Iavanos idem est, qui apud nos foliorum Lilii albi, in Catapla sinatis ad Oedemata ac ad Tophos a frigida Causa ortos;At in Erysipelate Malali minus convenire aiunt, unde Calidior hujus herbae Natura facile colligitur : Quod&sap6hejus amarus & fastidiosus indicat, intus sumpta, alvum fatis Vehementer movet, ne cat quoque Lumbricos & Tineas puerorum, umbilicis contrita, & imposita.
De Psyllitide seu lingua Gemna, ubi de Polypodio, reliqui
Filicum Speciebis in India crescentibin.
CIrca fluenta in Iava Phyllitis seu Lingua Cervina crescit magna copia, Ope
in humanam altitudinem exsurgens, colore pulcre viridii forma ejus in patria omnibus nota est, ideo ea omissa, tantum usiam in re medica ostendam. Ad Dysenterias itaque sistendas & orgasimum in Cholera refrenandum, ejus decocto PHYLLITIDIS SPECIES.feliciter quotidie utimur. Radices ejus saporem dulcem, qualis etiam in Polypodii radicibus est, prae se ferunt; harum decoctum excellens est remedium in obstructionibus Lienis, Ru artanis, Scorbulo, & similibus e melancholico succo ortis assemctibus: essicacius haec omnia praestabunt, si addas Sarsamparillam & radicem Chinae-Praeterea hoc nobis eYperimento compertum est, folia hujus Plantae arte Chymica in sal redacta, medicamentum topicum esse praestantissimum in ulceribus inveterari ipr.ecipue pedum, & tibiarum exsiccandis. Tum in carie ossium, quae haec ulcera iste quenter comitatur, tollenda, essicax est remedium: nam propter aeris humidita tem, ulcera tibiarum difficulter sanantur, tum propter negligentiam & malam victV- rationem, in nauticis Sociis praesertim, siepe in insanabile malum convertuntur: sed d*hoc alibi fusius diximus. Iavani, & Malati ipsam quoque herbam in Morsibus VCR I
523쪽
tarum bestiarum conducere aiunt. Caeterum ex supradictis effectibus satis constat, herbam hanc osse temperatam, pretesertim radice, quae deobs fruens est, praecipue in obstructionibus praedictis lienis , cujus affectibus peculiari, & formali, qualitate medetur.
Solani Indici Fructis mulis, quem Indi Fockii Fockii
practibus in Patria Solam Narcotica est, India at e contra Solanum producit edule Destituunt Medicum sic Medica Mala saporem Naturamque novam Europae in finibis illa. 0 quoque sit utinam, vehimur quum per mare ad Indos, Longum iter i Infames liceat deponere mores. OVantum ex soliis, floribus, fructuque denique hujus Plantae conjicere licet,
certo certius est, hanc speciem Solani esse , nisi quod fructus longe grandiores sint, quam Solani nostri, utpote qui cubiti longitudinem aliquando excedant, corticeque tam laevi, ut speculi mcdo, humanam effigiem remittere possit. Foliis SOLAN1 Species FOCKII FOCKII dicta quoque hirsutioribus & quassi lanam superinductam gerentibus. Crassitudine brachium humanum facile aequent.Pleni intus fiunt seminibus minutis, qualia etiam in fru-L 2 ctibus
524쪽
ctibus seu baccis nostri Solani inveniuntur. Fructus porro in his regionibus, non solum sunt edulos; verum etiam delicatissimi saporis, si coquantur cum Vino, & Pipere. Eun demque sustum obtinent quem Cinarae basis, seu Carduus altilis in Patria. Cominu ne est edulium apud Indos & etiam nostrates, qualiter sunt Rapae in nostra Patria. Boni porro sinat nutrimenti, tum diu retiCam Vim obtinent, eoque calculo vesicae,& renum affectibus admodum utiles: Malati, &Iavae incolae fructum hunc vocant Forgia iterato vocabulo, quod etiam in aliis rebus faciunt, quas excellere sciunt: atque in eo conveniunt cum Caeteris Orientalibus linguis,praesertim Arabica & Hebraea ut ex. gr. Si prophetae rei alicujus e Cellentiam Cum emphasi eXprimere volunt, non solum dictiones; sed integras sententias ingeminant, ut mos in Bibliis loquendi re quens est. Ita loquitur Dominus, Dominus Zebaoth &C. Hoc eo Parergice ad didi, quod lingua Malaica, quamvis, ut pleraeque Orientales linguae, Vocabulorum in digens, tamen significativa sit valde, & amoena, meo quidem judicio, quae non sb lum per totam Indiam familiaris: sed & in Surate, Chormandet & caeteris Asiae oris, in multo est usu. Vt ad rem redeamus, unde digressi sitamus, hujus Focqui species est & alia 'lvestris: sed hujus fructus, non, ut jam dicti, oblongus est & teres; sed sphaericus plane, & ubi maturuit, colore flavo , cum domesticus, sit colore vel purpureo , vel grandinis in star albo. Caeterum sylvestris hic fructus amarus est, ideoque non nisi ab Apris &Rhinocerotibus devoratur. Porro hujus plantae caulis squod fere omiseram) pla ne spinosa es , unde imprudenter, non secus, ac Rubus, attingi non debet. Rhino Cerotis porro lingua, & palatum tam aspera sunt, Ut vepres, & spinas cubitales de Voret , ac quo quid pungentius est, eo libentius isto alimento utitur, si in hominem irritata haec bestias aeviat, solo linguae attactu carnem, & cutem, usque ad Ossa ei delingit, ut alibi inanimadversionibus Garc. ab Orta, ad vi I Caput de Ebore, latius
Quam plantam Indi Daturam, ego Hyoscyamum Indicam appellavi, non solum quod narcotica &sstupefaciens vi ei similis sit: Sed quod odore foliorum & forma foris maxime respondeat. Semen in echinato cortice Conclusum gerit, qui maturo semine dissilit cum strepitu, si vel levissime tangatur, fabasque cinereas, nigris guttis distinctas, intus ostendenS.
Rosia male, Vioia, quas Aresticis orbis adorat , Nam melim multo complentur odoribin aurae Flore hoc Sedifero, quem dives Iava mirentem
Ostendit, diris pellit contagia morbis, Ac gustu Oxalidos gratum di sun it acorem , Et semper toto miridis pectatur in anno,
Scorpim hanc plantam nec tanget Aranem unquam, Anti tum hinc Medicis adversus dira rvenena. FRutex hic non in solo crestit, sed arboribus Mangiferis aut Quercus cujusdam
speciei, quam ha ibi nati vocant, affixa non secus, ac vis iis apud nos, qui tamen in dictis arboribus non dees . Planta seu frutex hic est foliis Oxalidis saporis, Oblongis, qualia sint Persicariae; sed crassioribus longe, &sicculentioribus, quali sunt Sempervivi istius folia, quod in tectis apud nos nascitur, &-Vocatur Radices edit mirabiles, teretes, ex quibus fibras demittit, quae vel lapidem, Vel arrborem apprehendunt, & sine limo, vel terra, sic affixa crescunt, magnitudinz glan dium , forma & figura tali, quali es manubrium hastae seu lanceae, quibus Persu Turcae equites etiamnum utuntur nam usus illarum apud plerasque EuropM δ' xiones exolevit): florem profert parvulum, Anagallidis flori similem, sed album
525쪽
S E D v M A L A O R E S C E N S tam aromatici odoris, Citri aemuli, ut me invita nil quicquam odoratius naribus percepisse sciam. Vnde etiam apud Malatos nil ad Cerebri Nervorum praeternaturales affectus aeque Conduc' e fertur: Hinc quoque in Spasmo & Cholera, Conserva ex floribus, & foliis hujus Plantae , singulare est remedium. Comperi quoque egregios ejus effectus in Dysenteriis; habent enim folia qualitatem astringentem, & saporem plane talem, qualis est: in Acetosa patria, sed palato longe gratiorem: flores quoque Conditi non minus cordiales sunt, quam Buglosta aut Borraginis. Fructus medium digitum longi, sapore muccilaginoso & fatuo, & per medium transversim dissect semen ostendunt paulo majus quam Milii, itidem muccilaginosum, quod decusiatim situm est, ut 1erme arcem repraesentet, quatuor suis Vallis & propugnaculis exornatam. Qualitate quantum manifeste ex sapore elicere possumus,haec Planta frigida est & sicca: Vir tute vero occulta, putredini, & omni corruptioni resistit, unde merito inter violentos jam dictos morbos, pro Alexipharmaco apud incolas in usu est. Dum haec scribo, retulit mihi senex quidam Malaius, qui medicinam inter suos exercebat non in feliciter, nihil aeque conducere ad Venenata vulnera a pugionibus, & lanceis Iavanis alicui inflicta. Solent etenim Iavani, mortalium longe Crudelissimi, tela sua tingero
cruore cujusdam Lacertae venenosissimae, quam asbnO , quem edit, Gecco vocamus, ut alibi dicemus. Hinc con)icere licet, candem herbam etiam ad ictus venenatorum animalium utilem esse.
526쪽
De Nobili simio, Salubernino et fromate cardamomo, Majori Minori.
INter alias herbas, & Aromata, quae fertilis Insida Iava profert, merito inter ex cellentissima Cardamomum esst numerandum: Planta haec caulem habet Arundi nis modo internodiis a se invicem distinct am,& certe folia non absimilia Arundi uis foliis eodem quoque modo catervatim crescit, primumque intuenti, Vix dis CARDAMOMUM MINUS. ferentia inter duas has stirpes videbitur, nisi quod Cardamomum vix ultra duos aut ad summum tres pedes in altitudinem assiirgit; folia quoque contrita suavissimum Odo' rem a se reddunt. Dum florentem eam primum conspexi, animadverti insignem Garcise ab Orta in descriptione errorem, lib. I , cap. et , qui ait, Cardamomum, non secus, ac Fabas, δί Vicias, seri, & eodem modo crescere, pendentibus siliquis, Piso rum iustar, in summitatibus Plantae; quod longe secus se habet. Ideoque ego, qui plantam hanc millies contemplatus fiam, primus eam ad Vivum delineatam exhibeo. Circa radices igitur primum emittit spicam, qualis in Spica Nar' di Conspicitur, verum longe crassiorem, cujus calycibus supernascuntur flores, pallidi potius in peripheria, quam albi; in Calyce vero flavum colorem os endunt, suntquς admodum similes floribus Mali aurei. flosculis his decidentibus siliquae eorum loco su CCCdunt;semen fragrans Cardamomi continent,quale in officinis nostris con icitur sed colore sunt flavo semina intus conclusa,quae ariditate & tractu temporis ex puniςς0 trum, quem in exsiccato Cardamomo colorem videmus, contrahunt, eodcm i Q
527쪽
His T. NATURA L. & ME DI C. L 1 B. VI. I 27 do , quo lector effigiem, ob oculos sibi ponere potest ; Certe si egregias liti jus praestantissimi Aromatis qualitates enumerare quis velit, vix hortie spatio istas eloqui poterit: Nam calorem habet blandum, & Naturae nostrae amicissimum, nullium empyreum in visceribus noliris relinquens; ideoque etiam solum absque alio cibo masticari, Acomedi potest , secus, ac Piper, ZinZiber, Caryophylli, & reliqua calidi Ga Aromata, quae sit immo suo Calore, vix nisi admixtis aliis eduliis deglutiri posJunt, & nimis large usurpata phlogosin in sanguine, & febres saepe continuas excitant;Vrinas porro Co
imode ciet, menstrua foeminarum blande movet,anhelitum commendat, tum obstructionibus Hepatis, Lienis, & praesertim Mesenterii, ad miraculum usque, Conducit, etiam in jusculis gallinarum , carnishoedinae, & vitulorum. EY hac Cardamomi descriptione facile deprehenditur Plinii error, qui l. I a, Natur. Hist. cap. 13, Cardamomum ait nomine & frutice similem esse Amomidi,quod falsissinium est, cum Amontis,ut post docebimus, ferula ea sit herba, & radice refert radicem Spicae Indicae, pro qua imperitis etiam obtrudi posset. Atque hoc loco est quod glorier, me primum esse; qui nobilissimam Cardamomi Plantam exacte descripsi: Cum etiam Garcias cap. &lib. suprad. se tantum auribus famam Cardamomi percepisse assirmet. ln cibis porro condiendis , praesertim carnibus, & piscibus elixis, apud Malatos in si immo usu est, & certe fragrantem gustum iisL addit, concoctionique adjuvandae summe conducit. CARDAMOMUM MAIUS.
528쪽
quod ultra humanam altitudinem assurgat; quod folia quoque longe ampliora ha beat, quod caule non sit geniculato, aut Arundinis instar nodoso, sed qui Caeparum more foliatim a sie invicem separetur. Praeterea, ut diximus, Cardamomum minus spi cas suas circa radices Cum floribus emittit; e contra majus, Hyacinthi modo in fastigi6gerit. Semen denique ejus vel siliquae oblongiores sunt, digitali aliquando longituditibi folia tamen odore conveniunt, ut & flores. Nisi quod folia majoris Cardamomi,prae terquam quod sint majora citra Comparationem, etiam aversia parte, instar Verbasei sint mollia. Tota Planta pulcherrimo est aspectu, grato vir6re floribusque albis cum purpureo limbo nitet. Vires ejus plane conveniunt cum Cardamomo minori.
Indica flore purpureo, cujua Calyx du Fructus quasi per nebulam a Clusio describitur.
Indica purpureum praefert Nymphaea colorem,
Atque Nuces gnit maturo calyce edule s. PLanta subsequens certe dignissima est, quae describatur, tum Ob qualitates ex
cellentes, tum propter pulcherrimum ejus florem; denique propter admirandum , qui noribus succedit, fructum, cujus mentionem facit Car. Clusius, Exo- NYMPHAEAE SΡECIE s. ticorum lib. 4: sed tantum per transennam , utpote qui descriptionem non instituit e 'ista; sed ex relatione navalis cujusdam sbcii, a quo fructum hunc coemptum esse Rix ι Ego,
529쪽
Eoo, qui plantam millies Vidi, eam paulo luculentius vobis ob oculos ponam, Ut CO- natus viri diligentissimi simul, & doctissimi in re herbaria adjuvem: Itaque verum est, quod ominetur plantam aquaticam esse;nam Nymphaea est , in omnibus nostrati, tam in latis quam rotundis soliis, caule, & radice plane conveniens: Flore vero a patria Nymphaea differt, qui in Hollandia vel albus, vel flavus es , hic autem pulchre purpU- reus, odore gratissimo nullo modo nostrati cedens. Fructu quoque, & Calyce lonoo a patria Nymphaea distat, qui in stiperficie hic planus conspicitur, tanquam si per medium. cultro disiectus esset; verrucas parvas in orbem distinctas super ostendens cir citer triginta N', quae paulatim grandescentes, Calycem sibi unaquaequo effingit, donec maturescens NuCem AVellanam dempto putamine, tum forma , tum nucleo Valde referunt; saporem quoque ejus non male aemulatur, qui tamen fatuus aliquo modo , &aqueus es , naturam redolens elementi, in quo crescit.
Quantum ad vires attinet, in tertio gradu frigidas, de iis hic conticeo, cum in his patriae Nymphaeae similis sit, ideoque decocto himus plantae, a Malalis edocti, utimur in calidis morbis, febribus ardentibus, Phrenitide, Cholera, & in mortifera Dysenteria. Nymphaeae porro aliae species hic etiam circa ripas fluminum, & in stagnis crescunt abunde, usique ad Lentem aquaticum, gratum Anatibus squos Chinenses in copia alunt) pabulum. Potamogeiton quoque feliciter provenit,tum Plantago aquatica,quam frigidam este nullus mortalium mihi facile persitaserit: nam dum experiendi gratia stat Bolanicis mos est) hujus plantae folia paulum masticarem , tantam acrimoniam in Ore sensi, quantam ne quidem Ranunculi aquatici ea species dare potest, quam Flammulam apud nos ,
rei herbariae periti ab ardore vocant. Ita ut meminerim nos, non frustra aliquan
do in Patria de ejus qualitatibus disputasse: nam &solia hujus Plantaginis etiam apud
nos masticata aliquam acrimoniam in Ore relinquUnt, Verum transitoriam tantUm,& momento durantem; haec vero Indica palatum & guttur excoriar. Quodsi ad huc incredulus quis rei Bolanicae studiosiis, de hoc dubius haeret, huc veniat velim, ei bona fide promitto, hac planta degustata omnem scrupulum ex animo rejiciet.
De eronica layana, ubi quaedam parergice tractant r
CRescit haec herba copiose in pratis, & sylvis Iavanensibus, flore albo, Malati, &Iavae Incolae eam Oubat Matta, vocant, quod medicamentum pro oculis deno
tat, quia illi succum expressum ad lippitudinem, & Ophthalmiam oculorum
adhibent, non secus ac nostri sacco vel aqua destillata Veronicae ad affectus oculorum utuntur. Porro hic succus , & totius herbae decoctum in affectibiis thoracis commendatur, ut sunt Asthma, Phthisis, & reliqui morbi Pulmonum, qui cum tussi homines molestant. Tum propter vim diureticam Incolae ea utuntur in affectiabus renum & vesicae; tum in Gonorrhostis e concubitu Venere' Conceptis. Itaque ut sepe mirer oscitantiam nostrae gentis, quae hos populos Barbaros appellare non veretur; cum non ilum in herbis cognoscendis, sed in omni oeconomica administratio ne nostros longo intervallo post se relinquant. Vtuntur porro Incolae foliis hujus contritis ad ulcera pedum & tibiarum; nam qualitatis est egregie eXsiccantis, atque Ul-Cera , Ut supra dixi, propter climatis humidam constitutionem, admodum dissicilia sunt curatu. Imo propter intemperantiam militum, & nauticorum iciorum in potando Arucco seu vino adusto Indico, haec ulcera cacoethia, & mali moris, & Lepe insanabilia efficiuntur.
Vt transitorie aliquid de seu vino adusto Indico, dicamus; sciendum est Chi nenses , gentem totius Orbis avarissimam, & subtilissimam, hoc potus genus, ut OxyZEC parcant, adulterare Holo thuriis, in mari fluctuantibus, admixtis, ut sic ei perniciosum Pulmonibus ardorem concilient hinc fit, ut miseri nautici & milites in Phthises, Marasmos , sanguinis sputum incidant, δί , post diuturnam emaciationem, miserrime
530쪽
IJOVERONICAE SPECIES.moriantur: Nam haec Holothuria, ut & caetera recrementa maris, inter quae est Nautilus pisdis , Stellae marinae, SI alia, tam exurentis sunt caloris, ut solo attactu in cute Vesicas excitent, non sine si immo dolore. Hujus generis sunt non tantum Lepus mari' nus , sed Stellae marinae, & Asteriles, tum Nautilus piscis, cujus descriptionem pos dabimus, qui tam ardentis est: caloris, ut dum e Patria in Indiam navigarem circa in 'sulas Canarias, mari vehementer tranquillo, in scapham cum aliis descenderem, pi' scandi gratia, &, extracto reti, cum inclusis esset unus ex hisce Naut1lis, quem dum imprudens & inucius Contracto, tam vehemens calor manum meam invasit, ut iis fieri solet, qui a Dracone pisce, quem nostrates vocant, puncti sunt, nisi admoto Allio in aqua marina macerato, mihi subvenis m, certe propter dolQx in febrem incurrissem.
De Hicino Bra iliensi, Lada Chili vocato, quod sonat Tiper O ilen se θ' de ejus usu hactenus
Ov*mVj planta haec sub nomine Ricini Americani, jam etiam apud Batavos ii
hortis seri, & coli inceperit: tamen quia ejus usus non nisi quam inter Causti Ca medicamenta Cognitus es , ego non potui, quin ostenderem familiare Lursitanis, & Indis condime nium, &edulium es. ad cibos asos, vel elixos, hoc mod0 iSumunt