장음표시 사용
121쪽
x is Institutisnes amoris insignis indicium cs. Iis. Qui autem veritatem impense amat, multas omnino veritates cognoscere avet.
C A P. VI. Do stiditate. s. I o. Oliditas est habitus distincte ratiocinandi de
δε ratiocinia concatenandi, tant 'ue quis solidior censetur, quanto probandis praemissis ad prima principia seu notiones irresolubiles propius accedit F.aiq. 'Poeb. . Cum igitur scientia sit habitus demonstrandi, quod affirmamus vel negamus soliditas sublimiorem ejus gradum constituit. F. I r. inamobrem si exercitiorum , quae ad comparandam scientiam commendavimus I. I 27. ct seq. fueris tenax ; soliditatem tandem assequeris. b. I 2. Prodit autem soliditatem , qui demonstrares novit propositiones, quas alii tanquam principia absques ulteriore probatione admittunt ,' & qui ex notionibus a priori demonstrare valet, quae alii a posteriori su
f. IAI. In primis autem evidens soliditatis indicium est, ubi quis multas veritates inter se connectere, &procul remotas , ex principiis e longinquo petendis , continuo ratiociniorum filo deducere valet I. I a. . g. r ioniam intellectum perficere ignemur, quantum datur: quin ad soliditatem quoque continuo majorem tendere debeamus ecquis dubitabit f. 33. Iunnat. g. I s. Cum omnis habitus intellectus cognoscendi veritatem & detegendi falsitatem virtutum intellectua- Iium nomine veniat 9.73. : soliditas quoque in earum censum refertur, etsi Aristoteges eumque secuta phil sophantium schola eam non expenderint , sed cum scientia dubio procul confuderint. s. Iq6. Nova hinc ratione conficitur, soliditatem esse excolendam μ. 76. .
s. r 7. Quoniam soliditas sublimiorem scientiae grais, dum
122쪽
Tbi obiae moraris . III dum constituit .is. : ulterius patet, quod ad eam adspirare nequeat, nisi qui multa jam scientia pollet. g. I 8. Ex eadem i quoque ratione F.is. soliditas
eos imprimis decet, qui scientiae incrementa curae corudique habent. . .
s. i 9. Boni praesertim malique scientiam sectari convenit f. iar. ; in ea igitur ut soliditatem consectemur opera danda est indefessa. s. iso. Laborem suadent fructus ex boni malique scientia resultantes , de quibus diximus ante O. Iaa. & seq. .
De arte inveniendi cs. tuet. Α Rs inveniandi est habitus ex quibusdam veritatibus cognitis eliciendi alias incognitas .sq. urchol. ; adeoque in censum virtutum intellectitatium venit s.7 . , consequenter eadem excolenda, quantum datur s.76. . I. I a. Adsunt quoque rationes speciales, quae idem suadent ; nemo scilicet praevidet casus futuros, & quaenam in iisdem usui esse queat cognitio. Ut igitur ad omnes simus parati : opus est habitu, ex veritatibus cognitis eliciendi incognitas, hoc est, arte inveniendi
g. Is 3. Proficuum est generi humano, si ars inumniendi excolitur, cum sic plures in ipsius usum elici
possint veritates. s. I sq. Cum veritas vel a priori eruatur, vela post riori ars inveniendi duplex est, alia nimirum , qua veritas ex observationibus & experimentis elicitur , alia vero , qua ex notionibus & propositionubus cognitis veritates concluduntur. Prior itaque in artem observandi & experimentandi dividitur; post riori nomen artis inveniendi peculiari quadam ratione vindicatur. s. Is . Artis observandi ideam nanciscimur, si observationes ab aliis factas meditemur, inquirentes in acti nes , Ob quas unumquodque eorum, quae enumerantur,
123쪽
ril Institutiones Mnotarint , ct quomodo regulas de formandis notionishus distinctis atque judiciis intuiti vis applicuerint g.
& seqq. LV. . Ut autem eandem quoque ipsimet conia sequamur: imitari artificia, quae in aliis annotavimus . in casu simili, conducit. 136. Neque usu suo destituitur, si quidem praeterea disquiramus, an nos quoque ad eandem attenti fuissemus, quae ab altero annotata deprehendimus. Quodsi appareat, in aliquo defuturum fuisse nostrum acumen: ratio defectus in apricum producenda. s. I T. Quoniam nemo mortalium artem excoluit o servandi tanta industria tantoque successu, quem Astr nomi fuerunt experti; quin Astronomorum observa
di methodos meditatus, illam perspicere valeat, dubio caret.
s. 1 8. Quibus haec via parum trita: illi regulas u ritatem a posteriori investigandi seqq. LV. traditas sibi familiares reddant; veritates a posteriori d tectas , di passim apud eruditos obvias secundum ea
dem examinent, ut appareat, quomodo inventores beneficio illarum regularum ad eas pervenerint, & qu tiescunque observandi occasio sese offert, eodem modo easdem applicent alios cum ratione imitaturi.
s. Issi. Qui philosophiam naturalem eum successu h die excolunt; experimentandi arte felicissime utuntur. Et quae nos pro instituti ratione in institutionibus philosophiae experimentalis breviter delinea vimus experimenta: eadem philosophus, annotatis minimis quibuslibet circumstantiis, una cum omnibus artificiis singularibus quam accuratissi me descripsit. Quem igitur Astronomia practica artis observandi cultoribus praebet usum reundem a philosophia experimentali methodo philosophi pertractata expectent artis experimentandi studiosi . S.I6o. Artem denique inveniendi proprie sic dictam consecuturum, artificia meditari decet, quibus alii i venta sua debent, eademque in casu simili imitari.
Ut autem imitatio cum ratione fiat: regula quaedam artis inveniendae generales perspectae sint necesse est, & secundum eas examinandae veritateS ab
aliis inventae, quomodo earum applicatione erui potia
124쪽
Thi obiae ' mo'alis 1 t a Utilitatem istiusmodi exercitiorum , propria si
tus experientia, non possum non commendare.
s. 162. Quonia. n inter disciplinas mathematicas Arithmetica , Trigonometria , 'Algebra cum oumi analysi Mathematicorum sunt methodi inveniendi speciales; acumiane praeditus methodi generalis regulas inde derivabit
f.63. 1cb.). Dedit ejus rei specimina philosophus ire
Elementis Arithmeticae, quae leguntur Tomo primo Et mentorum Matheseos univeris g. 6. I 63. Veritas latens non eruitur, nili ex cognitis F. Iuer.). Artem igitur inveniendi , qui cum successa exercere instituit, veritates ab aliis inventas sibi cogni tas atque perspectas famularesque reddere tenetur , non neglecto examine logico atque heuristico . . I 6I . Hinc dijudica , quae Illustris de TDbirnba en in Medicina men iis p. m. Is de arte inveniendi magnifice seribit: hane qui sibi comρaravit , omnes' atiar mentias una cum sibi aequisiunt, aut eas absque alterius ad umento semper fibi aequirenda potentiam habet: quin omnes utiles frientiae , quae ab aliis praetδr hanc flatuuntur, non nisi hujus artis Decimina sunt . i Abihac scientia vulgares philosophi longius remoti sunt, quam vulgus existimat.1 sq. Artem inveniendi inventa probant, etenim
s. 163. Ne autem judicium a vero aberret: probe notandum est, artem inveniendi minime ex utilitate in venti , nec ex seu strato multorum per plura secula sudia cessu , sed ex modo , quo inventoni veritatem antea incognitam m apricum produxitu aestimandam esse. f. 166. Quodsi eundei assequi haud poterimus: suspendendum est judicium, squidem non omnia in nostra sunt potestate. ἰ S.I67. Etsi plura tioc de argumento delitato addat philosophusi 'ab iis tamen exponendis. manum retrahimus , ne brevitas dictionis, cui studere nos oportet, officiat perspicuitati; unicum adhuc annotasse contenti , quod accurata scientiarum re artium historia, ab Omni seculorum memoria repetita , & ad nostra uso et empora continuata, non parum commodi huic inui-tino allatura sit.
125쪽
. s. Ies.. Sunt, qui aliorum inventa cbi arroranti quos rum factum ui pportunum ex circumst*ntiis sequiariabus subinde retundere linet. . prae se talia quasi omnia sibi, aliis nihil de at; nae is aut novit, adit veritati minime consentanea pronunciat, eum non nisi ex alii j m cognitis eruatur verit 3. , primis inventoribus ialimine subsistentibus. . I 3 3.
. I7o. Ne vero quempiam offendae ars inveniendi . inter virtutes intellectuales reIat , propinrea. quod fiori ha*d quaquam posse sibi persuadrat, ut omnes omnino homines ejus compotes fiant: ea hie repetenda ,, ct ad . praes si argumentum plicanda sint, quae in ea su Gmili si ras.&seqq. de habitu demonstrandi inevi--:
f. t r. Ceterum artis inveniendi utilitas non siarum se commendat in vitae negotiis expediendis e multoquo magis in negotiis publicis tractandis , ubi non modo da ipsis negotiis serenda sint judicia verum , cis consita capienda, quomodo ad metam perveniatur. Sel debis. plura dicemus suo Ioco in Politica.
. I72. π-, phiIosopho est sicilitas observandi rerum similit usta λ87.1BA ik, Quoniana, itaque dis sitio naturalis . experientia teste , usu perficitur: in habituum intellectus numerum, consequenter ejus cultura inter virtutes intelleiluales recte
. s. ITIO Homines in actionibus suis empirici fune autem plerique , nec illis exceptis , quorum consiliis regitur , mundus in plerisque olim facta in casu simili imitantes Ne igitur judicium de casuum similitudine fallat, id quod saepissime aecidere 1blet ;& ut casuum similitudo promte agnoscatur, nec Tantalus inter undas stiat, ingenio opus est I. I72. . s. I7q. Culturam ingenii praeterea Liadet ejus in in-
126쪽
Thi ob ia morans. II veniendo utilitas, immo necessitas 6.87. Febo . . ANtis autem inveniendi fructus sunt prorsus egregii F.
F. IT . Opus quoque ingenio est in condendis noti nibus specierum atque generum S. I. T. Lot. . Sunt enim species individuorum, genera specieium, & g nera superiora generum inseriorum sunt litudines S. II. Loed: ingenii autem est observare rerum similitudineacs . 87. Psychol. . . s. ITO. Qui in objectis obviis accurate discernit quae diversa sunt , & quae in diversis discrevit inter se comseri, ille identitatem eorundem deprehendit , si qua occurrit. Quamobrem cum identitas eorum, per quae res discerni debent, similitudinem absolvat q. a I.Ontd; patet sane hoc modo similitudinem objectorum agno-1ci. Habemus adeo medium eκercendi ingenium. f. 377. Acumine multa in eodem objecto distinguuntur 1.9I. : patet ergo, ingenium perfici acumine sq. I76J. .r78. Habemus adeo motivum excolendi ingenii novum s. I I. UNω. . S.I79. Inter exercitia perficiendi ingenii commendatur lectio librorum ingeniosorum , sive argumentum Gue dictionem spectes. Verbis ingenium produnt Orat
res atque Poetae; rebus autem inventores nova artim eia heuristica eκcogitantes. .
. s. , Igo. Ex dictione itaque ae artificiis heuristicis , itemque artificiis demonstrandi, ingenium innotescit se iubinde quoque ex actionibus.
s. Is Philosopho est habitus actionibus fi- convenientes: praescribendi & media ad
, t eos ducentia eligeydi , finesque particulares ita sib invicem subordinandi, ut propiores sint media remotiorum fa, 86. sebol. . Cum adeo eadem opus sit, si qui gem acliones legi naturali consormiter dirigere g. Pbit r. in ivo alaue eonsequenter. virtutem seu
127쪽
hari velis s. v. ω. cis.): quin ad sapientiam nobis eoin ζI arandam obligemur, dubitari nequit. s. 182. De abionibus in singulari judicium fieri nequit, hi si applicatione principiorum generalium g. 33. LV. . Nee aliter de finium subordinatione, & mediis ad eos ducentibus judicatur . Ut itaque in istiusmodi judieiis discursvis promtusss; habitu demonstrandi 3. 8.L.M. ι
consequenter scientia pollere debes s. 62. Est itaque scientia medium sapientiae 6.99. Ontol. . f. I 83. Negari quidem non potest, maximam hominum partem, tantum non semper plurimos, plerumque in actionum suarum directione alios imitari expectatione casuum s milium scientiae loco utentes s. 73. Toch. .
Enimvero cum expectatio casuum similium non eadem
firmitate nitatur, qua scientia nititur 6.62. LV. ; adeoque lapsus facilior sit , praesertim ubi ingenio careas sapientia absque scientia est admodum impe fecta. Idem elucet abunde ex iis, quae de sapientectionum directione in philosophia practica universali f. Io 3.&seqq. uberius demonstrata sunt. 6. I 84. Requiritur ergo ad sapientiam boni malique renctionum humanarum negotiorumque vitae inprimi ascientia 3.182. . Et si igitur in disciplinis aliis scientiam
insignem fueris consecutus: habitus tamen demonstran
di, quem tibi v. gr. in Mathesi comparasti , in vita mi aarime utilis, ubi materia ratiocinandi cares F. a 8 . arte inveniendi ex cognitis eliciuntur incori nita 1.34.7Beb. : ergo ad sapientiam ars ista mirum in modum eonducit 3. IXI. . . Quoniam vero ars me niendi exerceri nequit , his praesto sit veritatum inveniarum apparatus f. I 630 Ioadem sapiensiam parum juvat , nisi veri ..tatibus ad usum vitae compositis perspectis.
. t 8 i inclementa haud contemnenda capit D pthnt ia, s negot asin 'aliis gina ita mediteris, ut in Knem ab ipsis intentum anquira, s media, quibus in prosequerid' fine se, 'mediteris, es , quid ad finem consequendum Tontulerint, observes, non Neglectis iis, quae vel superflua , vel prorsus impiat mento fuerint. Ita nimi-xum ex alieno casu sapies o quae vita a sint, disces.
128쪽
138. Istiusmodi meditationes eum non sint cujus vis: illorum est de genere humano bene mereri, quiabus istam meditandi facultatem Deua concessit L ai.
IS9. Iis consequenter incumbit parare aliis sapie tiae media, qui acumine dc ingenio pollent S. 63. 87. Poebol. dc I 87. Eib.). s. Iso. Hinc vero itidem patet acuminis & ingenii
exercendi necessitas atque utilitas. f. 19 I. Etsi autem ad sapientiam requiratur, ut finia sit legitimus , nequaquam autem sufficiat, quod media sint respondeant hominum tamen improborum eκempla meditantibus offerunt, quibus sapientiam locupletare valent , siquidem mediis utuntur ad finem ducentibus . Unde ipse Cbrasus eum in findem exem plum injusti oeconomi commendat. g. I92. Quoniam non singula media is quae ad finem ducunt, ejusdem sunt valoris, cum alia ambages respuant, alia aliis praerogativis emineant r ideo in decernendis mediis vitanda praecipitantia, ne electio eum ratione redargui possit. s. t 93. Sapientia nos instruit, quomodo actiones legi naturali consormiter in dato quolibet casu dirigantur s. r8 I. , consequenter quomodo felicitatem cons iquamur 6.T3. Phil. r. univ. . inamobrem a vero mi
ni me aberrat Leibnitius in praefat. ad Codicem Iuris gentium diplomaticum, cum sapientiam per scientia infelicitatis definit. s. I sq. Sapiens agit propter finem eumque fini ultimo , nempe persectioni suae subordinat g. Io3. FbH pr. univ. : sapientiae itaque indicium est, si quis ad agendum invitatus quaerit, quem in finem illud si agen
dum , atque ulterius disquirit , num finia illo sit sici,
F. 19 . Porro eum ad sapientiam quoque requirantur media, ad finem via brevissima ducentia S.I8i. , ips vivendi ratio sapientiam prodit. Ἀodsi enim earit, quae intento fini aversatur; sapienti ardeseetum Gguit , aut si magis stultitiam , sapientia: opnasitum rquin autem fini respondet, sapientiae comes habetur.
129쪽
s. 196. Cavendum vero est, ne ex eventu de sapientia judicium fiat. Fieri enim potest, ut propter impe dimenta minime praevisa, successu careat, quod sapienter depretum,
s. I97. Denique quoniam sapiens snes sibi mutuo subaordinat, ut posteriores sint fines anteriorum I. 1 gr. ; nihil temere agit , nec nisi re probe expensa statuit , quid agere conveniat.
De prudentia. s. i98. Prudeatiam intelligimus habitum eRe quendi, quae sapienter decreta fuerunt. g. I99. inoniam sapientia nihil juvat, nisi quoque opere ipso exequaris, quae decreta sunt ; prudentiae necessitas apparet.
1on. Et quia ad sapientiam obligatur homos. 1 gr. ἰad prudentiam quoque eum obligari satis evidens est 1. I99F. Σol. Cur in hominibus prudentia disserat a sapientia, ratio haec est, quod homo circumstantias singula, res in executione operis obvias, eidemque vel faventes yel inimicas praevidere nequeat. Ideo enim accidit, ut in executione eorum, quae sapientissime decreta sunt , haereat, immo subinde prorsus scopo suo excidat. ls. ao a. Nimirum dum de mediis deliberamus ad finem ducentibus, vel ipsius etiam finis rationem inimus: non nisi tircumstantiarum ad praesens negotium spectantium rationem habemus . Enimvero ob rerum in universo quotidie, immo singulis momentis contingentium multitudinem in executione operis plurima objiciuntur, de quibus non cogitaveras: rebus igitur alienis una concurrentibus, perplexus redditur, qui prudentia vacuus, omnis prorsus consilii inops. s. Σο3. Prudentia adeo potissimum in eo versatur , ut impedimenta, inprimis sortuita, declinemus, atque ad jumenta, quae fortuito osseruntur, in usum nostrum dextre vertam . s. O4.
130쪽
mbivobis me ra5s . . ,' et . Atque ita intelligitur , cur su inde litite fieri judicentur, scum ipse nimirum athusdi'n se hillil habeat, quod jure reprehendas, ) quae tamen pnidenter non fiunt, propterea quod ex accidente non evitatur damnum, quod evitari poterat , aut negligitur commodum i quod poterat obtineri a Qsoniam autem Deo nihil est fortuitum
Theoc nat. : ideo quoque in eodem tantum locum ha- bet sapientia , minime autem prudentia eo sensu. s. aos. Exinde porro manifestum redditur, cur prudentia experientiae debeatur. Nam scientia tantum versatur circa ea, quae necessario connectuntur, ita ut finem obtenturus uti debeat istiusmodi mediis , sed iis neglectis finem obtinere impossibile fit: quae uero sortuito accidunt, nec ex circumstantiis negotii determinantur, experientia addiscere tenemur. 6. 2o7. Experientia cum si res plurimoriim annorum': prudentia sen ibus atque expertis, minime autem iuvenibus atque inexpertis propria deprehenditur.
s. ao8. Et quia in historiam monumentis plurima de hominum factis, unde prudentia locupletari pbtest ,
annotantur et ideo accurata historiae tractatio experientiae vicena subit, ut minori temporis spatio 'prudenti, comparetur, quae longius alias requireret, '
ι ao'. Extendi prudentiam ad omnes quascunqde hominum actiones ex ipsa ejus notione intelligitur s. a Io. Circa omnes igitur actionum species colliguere licet prudentiae regulas, quae diuturnae experientiae fruetus sunt g. 2 .). . et II. Quodsi autem plures istiusmbili regulae pro larent accurate determinatae f. ss. Logo i .nellis fore t ad experientiam via. '' i aia. Qii prudentia pollet, habitu gaudet cim eum nitis singularibus executionem ebnsilip attemperandi G. I98. Prudentiae itaque desectum 'senties , si quem circumstaraiae non praevisae turbant.. s. 213. E contrario, si quis circumstantias sngulares circumspicit, & in conversatione cum aliis praesertimsbi adhue ignotis caute sibimetipsi atque aliis attendit: cum Prudentem colliges. '