장음표시 사용
201쪽
. Institutiones adsuescit, verum etiam non absque ratione necessitas inter servos intercedere solet, hero saepius damnosa.
s. . modsi serviis non agit, quod vi pacti debet, vel quod alias sui officii est, absit ut herus ira excandescat, propterea quod affectus impetu sibi potius quam
servo nocet , nec aliud obtinet, quam quod oris vultusque severitate obtinere poterat, nempe ut ab hero sibi metuat servus in casu smili. Immo cum ira praepeditus extra oleas evagari soleat: servus saepius affectui tribuit, quod animi sententiae tribuendum fuerat, atque ideo minus sibi metuit ab hero. g. 7 . Servum ad Iaborem viribus superiorem minimes compellet, nec victum sanitati nocuum praebebit herus, ubi ad animum revocaverit, quantum bonum isti sit sanitas, corporisque vigor, eum homo istiusmodi non habeat, unde vivat, sanitate deficiente . Nec minus
proderit, ubi pacti rationem perpenderit F. modo non sit a justitia alienus g. g. 76. In primis servo ipsi perpendendum , quod omnis felicitas, quae in hac vita frui ipsi datur , a coreoris
sanitate ac vigore pendeat: ita enim nihil committet eidem adversum. g. 77. Ut servus promte exequatur heri jussa Iur. nat. , dc data quavis occasione ipsius commoda , quantum potest, promoveat f. 366. Jur. nat. : herum amet necesse est. Qui enim alterum amat , is ex selicitate ipsius percipit voIuptatem S.I I . ade que agit, quod eidem volupe . s. 78. Quoniam vero alterum amamus, si quid in eo deprehendimus, quod nobis placet s. iis . 'ideo consideranda sunt beneficia ab hero exhibita, quatenus pacto eκ sua parte satisfacit, aequum in omni casu se praebet, ac servi salutem curae cordique habet. s. 79. Unde elucet, quantum intersit, ut herus satisfaciat officiis suis I. 3 o. 363. r. nat. , atque amo ris indicia praebeat servo, ubi voluerit, ut&hic sponte agat, non coacte, quod sui est ossicit . F. 8o. Considerandum quoque venit servo heri commoda promoturo , quod eo ipso suum comminium promoveat, heri nimirum favorem sibi concilians aliorumque
202쪽
que hominiim, quibus arridet , quod est laudis atque virtutis ,
t e promovenda salute domus. 3. 81. CAlus serietatis consistit in non impedita pro. D motione boni communis conjunctis viribus
obtinendi J.261 Iurinat. . Quoniam itaque In domo omnis cura huc redit, ut a stiones singulorum ita dirigantur, ne gnis unius societatis simplicis obtineatur cum detrimento alterius, quin potius e contrario una societas prosequendo finem suum, alteram in prosequendo suo Juvet f. 384.Iur.nat. ; ut salus domus vigeat, non modo unusquisque agere tenetur, quod vi
societatis smplicis sui ossicii est, sed paterfamilias f.; stiloc. eit. etiam actiones singulorum ita dirigat necessieest ne sibi mutuo contrarientur. I. 82. Quoniam in domo imperium penes patremfamilias evistit 6.38 a. rarat.): matri familias incumbit, ut autoritatem ejus conservet, ipsamet se jussis ipsius obedientem praebens f. iso. eis. , nec liberis ac servis praesentibus eidem contradicens, aut vultu, ore, gestu aut opere ipso contem tui ipsum habens. g. 83. Multo minus autem convenit, ut de eodem parum honorifice ad liberos dc servos loquatur, cum se ipsus autoritas collabescat. 84. In matremfamilias inde plurima commoda rea dundant . Etenim autoritate patrisfamilias inviolata subsistente, tanquam medio utitur praesentissimo si ctendi & liberorum dc servorum voluntatem, dum jussa voluntati patrisfamilias consormia pronunciat, atque mi natur , se eidem nunciaturam, si qua fiunt, quae parum decent. Ita nec odium sibi conciliet liberorum & servorum, urgenti quae parum placent; nec ira sbi, ac ubi gravida fuerit, stetui in utero nocet. s. 8s. Abst autem ut amorem liberorum & servorumsbi conciliatura causam eorundem agat, ubi paterfamilias malefactis irascitur, aliter quam intercedendo: imo hoc
203쪽
1nstitutiones enim rasu & metus erga patremfamilias dc amor
erga ipsum una conservatur; in altero autem ille petarit, hic delinquendi audaciam gignit, liberi autem atque servi in ossicio suo minime continentur. g. 86. Liquet hinc, omnem domus salutem corrueis re, si continuae sint inter patrem atque matremfamilias ri Xae. 87. Non minus ergo patrifamilias incumbit , ut autoritatem matrisfamilias conservet, ne irritum si imperium in liberos atque servos , prodens data quavis occasione signa tenerrimi amoris, ut intelligant, haud impune eandem lacessiri ; haudquaquam vero praesentibus liberis atque servis duriorem se erga ipsam prae-heat .
88. Perspicuum hinc satis est, ubi patrisfamilias
conservatur autoritas a matrefamilias, eo ipso quoque propriam hujus autoritatem stabiliri. F. 89. Quoniam patrifamiliam curae esse debet , ut actionum consensus omnium domesticorum ad commune totius domus bonum obtineatur 38 s. r. nat. ): liberos a consortio famulitii removere debet, ne videant audiantque, quod a bonis moribus alienum. s. v. Neque serendum , ut famulitium celet mala liberorum facta patri vel matri familias, cum sic principiis obstare non liceat, medicina sero nimis paranda. g. 0 I. Servis tamen non permittendum, ut propria autoritate imperent liberis , vel prorsiis plagis eos assiciant: quoniam parentum id est ossicui 1.3I6Jur.nat. &. praeterea reverentiae atque amori erga parentes inirmicum
s. 92. Eadem ratio loquitur , nec liberis permittendum esse, ut propria autoritate imperent servis , vel eos increpent. s. 93. Accedit, quod sic animo efferantur liberi , dc se parentibus pares existimantes, ab obedientia iisdem praestanda tandem alieniores fiant. S. 94. Ne autem patrifamilias levioris momenti videantur, quae cum praesentissimo damno negliguntur; ad ea attendat , quod admisso uno absurdo sequantur plura. Hic permultum ex alieno casu sapere licet.
204쪽
I. 9ue. Postquam paterfamilias certa cotididit decretita, ad quae domesticorum actiones attemperari jubet , ut omnium obtineatur consensus. f. 83.Jur. nat.): ejus quoque est, non ferre, ut quis impune delinquat. Adhibenda itaque sunt remedia , ex iis derivanda , quae de societatibus simplicibus, ex quibus domus coalescit dicta sunt : nec iacile quidpiam immutandum , quod non malet positum euperimur. s. 96. Competit adeo patrifamilias ad omnes dome-sticorum actiones attendere , atque in eas inquirere , quo ipso vigilantia , propria ipsi Virtus, Continetur. f. 97. Impune consequenter non serat, si malefacta te
s. 9U. Ne tamen hinc discordiarum semina spargam tur: reticere debet autorem , qui clam monuit de factis voluntati ejus adverss. F. 99. Quodsi contingit, ut ordo ab ipso praescriptus fuerit interruptus, tempestive redintegrandus J.9 . .
si v E POLITICA . . . De saluta totius reipublicae promovenda . .
Da forma reipublieae eligenda.' Io . admirustrandae reipub. vel uni vel plu- Di ribus committi potest, & quidem vel ab . , solute vel certis sub conditionibus cf. s. Iurinat. . Quamobrem si contingat, ut, forma reipub. st eligenda , . vel mistina immutanda: disquisitioni Bacus est, quaenam alteri in dato cas, praestet, ' . Etsi uno rςspubl. constitutis inmihi ideri po-rom. II. . N im
205쪽
Institutiones terat haec doctrina, cum circa imperantium & paren
tium , nonnumquam etiam exterarum rerumpubi. consensum immutatio fieri nequeat : utilitate tamen sua non caret, non modo quando casus formae introducendae vel immutandae existit , verum etiam quando dctforma constituta singulare judicium serendum , quod prodest imperanti sponte actiones suas ad aliam formam attemperanti, quando e reipublicae commodo videtur Ioz. In genere notandum est , imperantes vel r serre omnia ad salutem & tranquillitatem pubIicam , tanquam ad snem ultimum , vel ad utilitatem propriam, cui tanquam medium subordinatur salus atquct i tranquillitas publica. Istud cum sit juri naturali contasorme , hoc minus g. 39 Iur. πα. ζ prior resp. forma dicitur recta; posterior aberrans. F. ior. Recta reipubl. forma, in qua cura salutis&tranquillitatis publicae seu summa potestas & potentia civilis est penes unum, dicitur amnarebia sive regnum: eidem opposita forma aberrans tyrannis o . Io . Recta reipubl- serma, in qua summa potestas& potentia civilis est penes optimates, aristocratia vo- catur: opposita aberrans Mirarchia is 's. Io . Recta rei p. forma, in qua summa potestas &potentia. civilis est penes populum , politica appellatur: sorma opposita aberrans democratia s. IO6. Acque hae quidem rei p. sermae, sive rectae suerint sive aberrantes , ΝωρGer salutantur : quibus opponuntur mixtae, ubi ali; somne monarchicae, alia aristocraticae, alia politicae , vel ubi alia sunt formae
g. Io7. Unde liquet , sormas mixtas multis modis differre posse is Io Io8. In sorma reipubI. recta imperantIum sint ultimus est salus &'tranquillitas publica sio2 imperantes ergo non modo nome debent, quaen m snt illa inedia, quibus salus & teanquillitas publica obtinetur, verum etiam constans& perpetua eorum si voluntaqnd quidquam dedernendi vel exequendi nisi salutis 'htranquillitatis publi, gratia . . - s. aos. Siaetitia igitur, sapiensa, prudentia θ. rIsur.
206쪽
Politicae. I9s omnique virtute morali polleat imperans. S. 11 o. Omni adeo virtute intellectuali atque morali i . eum eminere imperantes debeant ν. ros. ; judicium inde fieri potest, quandonam conveniat monarchia , quando aristocratia, quando democratia, quando. ex his diversimode mixta. . g. II r. Quoniam in statu monarchico onmis potentia dc potestas est penes unum Lios. : non inutilis est in deliberationibus accelerandis dc consiliis coeptis celandis, consequenter ceteris formis eadem praesint, ubi deliberandi mora nocet de in consiliis celandis magnum momentum situm est. 1. II 2. Ex eadem vero ratione in monarchia ia-eilior est potestatis & potentiae abusus, cum in.on ribus imponendis, tum in bellis inserendis & continuandis , tum in consiliis nocuis eκequendis. F. III. E contrario in aristocratia, ubi plurimum requiritur ad statuendundi consensus g. roq. , abusus iste dissicilior, sive vitio intellectus, sive voluntatis tribuendus : facile tamen hic, odia privata transeunt in damnum publicum, uno alteri ex causis privatis
g. IIq. Hoc incommodo Politicam quoque laborare constat g. ios . .' in eadem vero dissicillimus potestatis& potentiae abusus, ob plurimorum Fonsensum. . II s. Interim tamen in politia, alibi plurimi rerum gerendarum non satis knari, facile fieri potest, ut privatum bonum publico praeferatur, politia iud
In politia autem omnium maxime partium Istudia nocent, & longa consiliorum mora; insidiae quoque intestinae facillime locum inveniunt.
207쪽
De cura imperantis circa numerum civium.
b. II 'IMperantis est , eurare, ne minor si subditorum numerus, quam qui saluti &desensioni reipubl. lassicit jia a I. r. nat. : de civium itaque numero augendo cogitet, quando opus fuerit. . f. II 8. Eo fine matrimonia injungenda sunt hominibus ad sobolem procreandam & educandam idoneis
1.283.Jur. nat. . F. II9. Curandum ergo, ut mares mature ad eum
natum perveniant, quo familiae sustentandae fuerint
s. iaci. Dirigenda quoque est liberorum educatio , ne facile sandatis atque vitae ipsius jacturam faciant. F. I 2I. Porro exteri in regionem, subditorum nume-ro sufficienti destitutam , alliciendi cum privilegiis atque immunitatibus concessis , tum a regiminis rationeesecta, quae civibus minime onerosa perplacet. F. Iaa. Tempestive quoque morbis contagiosis occurrendum , ne strages civium edatur. F. I 23. Danda praeterea est opera, ut omnibus affluanthonis ι ad vitae necessitatem dc jucunditatem aequisitis, & ut occasio eadem acquirendi unicuique in singulari haud desit. Ita nimirum nemini erit desiderium in alias regiones emigrandi, alii contra flagrabunt desiderio inter nos sedem suam figendi. F. I 2.3. Eum in finem non concedenda monopolia quae luerum unius promovent cum plurimorum damno rei p. tanto magis inimica, quando advenis concedumtur, opes parta, . in alias regiones deportaturis. F. Iaue. De divites e rep. discedant: cavetur 6-23.qzq. , si pars bonorum, quae possident abituri, fisco cedat; maxime autem, si subditis bene si Iut discedere jussa manere malint.
208쪽
Da evra imperantis cirea virtutes intelisctuases. s. I 26. πN rep. cura gerenda est, ut liberi absque sum- tu parentibus oneroso instituantur, atque ad. futurum vitae genus praeparentur. Erigendae igitur sunt IebοM &-, in quarum prioribus aetas imbecillior docetur prima literarum elementa, & quae memoriae mandasse juvat in
aetate matura; posterioribus autem scientiae atque artes in vita utiles. ' is. 12 . In scholis nimirum memoria exercetur a ludi magistris, memoriae mandanda proponentibus ; in ac demiis vero intellectus perficitur a Prosessoribus, scientias & artes profitentibus. g. I 28. Docentium igitur numero adscribendus non est, nisi qui in scientia & arte, quam profitetur, eX-
cellit, dono docendi pollet, &. ab omni negligentia
procul abest. q. I 29. Nisi imperantes haec praecipue tangat curae mala erit . reipubl. administratio, concedenda quippo hominibus ad haec vel ista negotia gerenda, ad hoc Veiistud munus obeundum, parum idoneis. I3o. Ne vero docentibus taediosa sit diligentia rprospiciendum ipsis est cum de reditibus largis, tum de honoribus civilibus. Eodem modo obtinebis, ut docentium munus non fastidiant viri in scientiis ac artibus excellentes. - S.I32. Ferendum quoque non est, ut docentibus aspraeclara nitentibus homines importuni sint molesti, Prataterea quod taedia impediunt, quo mitius animus scientiis atque artibus excolendis sit intentus - . III. Reditus largi cum motivum industriae esse debeant si. isod: cum hac quoque indivulso nexu c
f. II q. moniam a docentibus maxima salutis publicae pars pendet S. 129. : eorum numero adscribi nequit,'
209쪽
393 . 'stitutiones nisi qui & eruditionis & industriae specimina luculen
ta dedit. s. raue. Ut discentes fidem habeant docentibus, salutaria praecipientibus, neque de ipsorum eruditione, scientia atque arte dubii snt: non modo viri celebriatatem nominis consecuti docentium numero adscribendi , verum etiam docentes ad celebritatem nominis eniti decet. Et ne docentes celebritati nominis . ossiciant penes discentes: a moribus abstinendum, quibus in contemtum discentium facile irruunt. s. I 37. Eadem de causa docentium est, mutuis ossiciis tueri mutuam autoritatem, nec serendum, ut unus alterius autoritati deroget. s. I 38. Cavendum igitur, ne redituum & honorum inaequalitas major, discordiis pabulo sit. Amorem porro distentium sibi concilient docentes, ita nimirum in doctrinis ipsorum hauriendis indefessam operam praestabunt, ut voluptate perfundant docentes II . ub. . s. I o. Ut docentibus discentium prosectus innotescant, examinando dc disputando exercere eosdem par erit. Examina enim produnt, quomodo doctrinae memoriae fuerint mandatae; disputationes autem num ea dem defendere possint, vim & essicaciam earundem
F. I l. Docentibus quoque convenit potestas obligandi discentes ad tractanda haec vel ista studia & ad diligentiam in studiis adhibendam , ubi saniora momenti aurem non praebent benignam, secus enim oleum& operam perdunt. s. t r. Nimia igitur in studendo libertas discentubus obest. s. I 3. Quoniam Vero & docentes potestate sua abuti possunt eum discentium damno, igitur nee ipsis co veniat absoluta , sed ad certas leges adstringenda. s. IV. Ne desint viri, qui cum emolumento rei p. mun ribus publicis praeficiantur: nec discentium numero promiscue quicunque adscribendi sunt, verum ingeniorum seis
lectu habito,ad quodvis studiorum & artium genus non a
210쪽
mittendi sunt, nisi illi, qui ingenii dotibus dc sole tia sunt instructi. s. 14s. Quod si hisce defigiant studiorum sumtus: stia pendia iissem conserenda , dotibus ingenii & solertiae
propoitionata; non tamen ad luxum suffcientia , ne studiis obstacula ponant.
146. Patet hinc stipendia etiam dari posse illis , quibus proprij sumtus non suificiunt ad magis praeclara praestanda , ad quae ingenii vires atque solertia su
sciunt a g. is. Ne autem litteratorum numerus major rei p. sit oneri ; a litterarum studiis arceri debent, quibus ingenium modicum, sumtus proprii nulli. s. 148. Etsi autem alterna ament Camoenae , neque adeo neganda sit conveniens animi recreatio , ut alacris sit redeuntium ad studia animus: maximoperet men cavendum, ne ansa voluptatibus sit, quippe quae studiis admodum contrariantur s. I 49. Et ne odium adversus. docentes concipiant discentes b. I i6. seb. amori, quo flagrare debent , ad ηεrso docentes a nimia severitate sibi tem
s. I o. Quoniam viris aliorum negotiorum mole obrutis non vacat artibus atque scientiis excolendis invi gilare ; academia scientiarum condenda , cujus cura committuntur incrementa scientiarum di artium . .
F. I I. Ejus itaque est, veritates per libros & homune sparsas colligere, collectas ad trutinam rationis &experientiae exigere, & probatas inter se connectere . S.Isa. Academici consequenter praestent arte obseria vandi, experimentandi, inveniendi & veritates examinandi salariis, unde dignitati convenienter vivant, instruendi, & honorum praerorativis ornandi; ne vel ipsi in colendis scientiis de artibus laboris tandem pertaesi segnes evadant , vel suo vivendi genere scientias in
s. I 3. Satis elucet, academiae scientiarum eoncedemdam esse libertatem sentiendi, cujus abusus minime me tuendus, cum aeademicorum numero non adscribatur,