장음표시 사용
61쪽
loqui possent, non no haec apud veF quererentur ' duidnam amplius deside latis, Iudices, cum vobis hoc & hoc planum tactum sit In hoe quo iurigenere omnibus eisdem modis uti licebit . Commune autem praeceptum hoe datur ad enumerationem, ut ex unaqu que argumentatione , quoniam tota
iterum diei non potest, id eligatur, quod erit gravissimum , & unumquodque quam brevissime, transeatur ut memoria , non Oratio , renoeata via
LIII. Indῖgnatio est oratio , per quam conficitur , ut in aliquem hominem magnum odium , aut in rem gravis offenso concitetur . In hoe genere illud primum intelligi volumus . posse omnibus ex locis iis , quos iaconfirmandi praeceptis posuimus, tractari indignationem . Nam ex iis rebus. quae personis , atque negotiis attributae sunt , quaevis ampliticationes , &indignationes nasci ponini : sed tamen ea , quae separatim de indignatiope praecipi possunt, consideremus. Primus Iocus sumitur ab auctoritate , cum commemoramus , quantae curae res ea suerit Diis immortalibus , aut eis , quorum auctoritas gravissima debet esse. Qui locus sumetur ex sortibus , ex oraculis , vatibus , ostentis , prodigiis , responsis , similibus rebus . Item ex maioribus nostris , regibus , civitatibus , gentibus , hominibus cipientissimis , senatu , populo , legum scriptoribus . Secundus locus est , Per quem , illa res ad quos pertineat . cum amplificatione , per indignationem , ostenditur e an ad omnes , an ad majorem partem , quod atrocissimum est ; an ad superiores , quales suntii , quorum ex auctoritate indignatio sumitur . quod indignissimum est . an ad pares animo , sortuna , corpore , quod iniquissimum est ; an ad inseri res , quod superbiis mum est . Tertius locus est , per quem quaerimus , quidnam sit eventurum, si idem caeteri faciant: & simul ostendimus , huic si concessum sit , multos aemulos eiusdem audaciae suturos o ex quo , quid
ali sit eventurum ἰ demonstrabimus . Quartus locus est , per quem dein monstramus , multos alacres exspectare , quid statu λtur , ut eκ eo , quod
uni eo egum sit , sibi quoque tali de re quid liceat , intelligere possint . Quintus locus est , per quem ostendimus , caeteras res perperam constitutas , intellecta veritate , commutatas corrigi posse : hanc esse rem , quae si sit semel iudieata , neque alio commutari iudicio , neque ulla potestate corrigi possit. Sextus locus est, per quem consulto , & de industria factum esse demonstratur , & illud adjungitur , voluntario maleficio veniam dari
non oportere : imprudentIae concedi nonnunquam convenire. Septimus locus est , per quem indignamur , quod tetrum , crudele, nefarium , tyranni cum factum esse dicamus , per vim , per manum Opulentam , quae αβ 8b
legibus, & ab aequabili iure remotissima sit. LIV. Odiavus est lacus, per quem demonstramus , non vulgare , neque factitatum esse , ne ab audacissimis quidem hominibus , id maleficium , do quo agitur . Atque Id a seris quoque hominibus , & a barbaris gentibus , & immanibus bestiis remotum esse Haec erunt , quae in parentes , libe ros , conjuges , consanguineos , supplices , crudeliter facta dicentur ; &deinceps si qua proserantur in majores natu , in hospites , ia vicinos , in
62쪽
amictR ; in eos , quibuicum vitam egeris ἱ in eos , apud quos edueitusss ; in eos , quibus eru litus ; in mortuos , in miseros , & misericordia ei mos , in homines claros , nobiles , & honore usos ; in eos , qui neque
laedere alium , nec se defendere potuerunt , ut in pueros , senes , mulieres: quibus omnibus acriter excitata indignatio , summum in eum , qui violarithorum aliquid , odium commovere poterit . Nonus locus est, per quem cum aliis , quae constat esse peccata , hoc quo de quaestio est , comparatur ; &ha per contentionem , quanto atrocius & indignius sit illud , de quo agia eur , ostenditur . Decimus Iocus est , per quem omnia , quae in negotio gerendo acta sunt , quaeque post negotium consecuta sunt , eum uniuscujusque indignatione, & criminatione colligimus, & rem verbis quam maxime ante oculos ejus , apud quem dicitur, ponimus, ut id, quod indignum est, perinde illi videatur indignum, ac si ipse interfuerit, ae praesens viderit. Undecimus Iocus est, per quem ostendimus, ab eo factum, a quo minIme opo tuerit, & a quo, si alius saceret, proLiberi conveniret. Duodecimus Ioc est, per quem indignamur, quod nobis hoc primis acciderit, nec alicui unquam usu evenerit . Tertiusdecimus locus est, si cum injuria contumelia iuncta demonstratur, per quem Iocum in superbiam & arrogantiam odium concitatur. Qit artusdecimus locus est, per quem petimus ab iis, qui audiunt, ut ad suas res nostras iniurias reserant e si ad pueros pertinebit, de Iiberis
stis eogitent: si ad mulieres , de uxoribus t si ad senes, de patribus, aut paerentibus. Quintusdec mus Iocus est, per quem dicimus, inimicis quoque re hostibus ea . quae nobis aeciderint, indigna videri solere. Et indignatio quidem his sere de Iocis gravissime sumetur ἀLV. Conquestionis autem hujusmodi de rebus partes petere oportebit . Conquestio est orat Io auditorum miseraeordiam captans . In hac primum animum auditoris mitem & misericordem conficere oportet, quo facilius conquestisne commoveri possit. Id Iocis communibus esticere oportebit , per quos fortunae vis in omnes, & hominum Infirmitas ostenditur qua oratione habita graviter & sententiose , maxime demittitur animus hominum , di ad misericordiam comparatur . cum In alieno malo suam infirmitatem eonsiderabit Deinde primus Iocus est miser cordis , per quem quibus In bonis sum rint, & nune, quibus in malis sint, ostenditur . Secundus, qui in tempora tribuitur , per quem , quibus in malis fuerint , & sint , & suturi sint ,
demonstraturia Tertius , per quem unumquodque deploratur incommodum ,
ut in morte filii, pueritiae delectatio, amor, spes, soIatium, educalio , & , si qua simili in genere , quolibet de incommodo per c questionem dici poterunt . Quartus, per quem res turpes , & humiles , & iIliberales proferentur, & indignae aetate , genere , fortuna , pristino honore , beneficiis ;quas passi, perpessurrue sint. Quintus est, per quem omnia ante ocuIos singillatim incommoda ponentur , ut videatur is , qui audit , videre , di r quoque ipsa , quasi adsit , non verbis stIum , ad misericordiam ducatur . extus , per quem , praeter spem is miseriis demonstratur esse & , cum Miquid exspectaret , non modo id non adeptum esse , sed la summas mise-
63쪽
rias incidisse. Septimus , per quem ad ipsos , qui audiunt , similem casum convertimus , di petimus , ut de suis liberis, aut parentibus , aut aliquo
qui illis earus debeat esse , nos cum videant , recordentur . Octavus , per quem aliquid dicitur eise lactum , quod non cportuerit : aut non factum quod oportuerit, hoc m reo: Non aliut, non vidi , non postremam ejus v eem audivi , non extremum ejus spiritum excepi . Item , Inimicorum in manibus mortuus est , hostili in terra turpiter jacuit in sic pultus, a setis diu vexatus, communi quoque honore in morte caruit. Non uS, per quem oratio ad mutas ct expertes antini res refertur ; ut, si ad equum , domum , vestem, sermonem alicujus accommodus, quibuS animus eorum, qui audiunt vehement cr commovetur . Decimus , per quem inopia , infirmitas , solitudo demonstratur. Undecimus, per quem aut liberorum, aut parentum, aut sui
corporis sepeliendi, aut alicujus ejusmodi rei commendatio sit. Duodecimus per quem disjunctio deploratur ab aliquo , cum deducaris ab eo , quicum libentissime vixeris, ut a parente, filio, fratre, familiari. Tertius cicimus , per quem cum indignatione conquerimur , quod ab iis , a quibus minime conveniat, male tractemur, propinquis, amicis, quibus benesocerimus, quos adjutores fore putaverimus, aut a quibus indignum est,. ut servis , libertis, clientibus, supplicibus. LVI. Quartusdecimus , qui per obsecrationem sumitur : in quo orantur modo illi, qui audiunt, humili & supplici oratione, ut misereantur. Qilin-tusdecimus, per quem non nostras. sed eorum, qui caeri nobis debent esse,
sortunas conqueri nos demonstramus. Sextusdecimus est, per quem animum
nostrum in alios misericordem esse ostendimus ; & tamen amplum , & ex celsum, & patientem incommodorum esse , de suturum , si quid acciderit , demonstramus. Nam saepe virtus & magniscentia, in qua gravitas & auctoritaε est, plus proficit ad misericordiam commovendam, quam humilitaSα Obsecratio . Commotis autem animis , diutius in conquestione morati non oportebit. Quemadmodum enim dixit rhetor Apollonius , laevma nihil citius arescit. Sed quoniam & satis, ut videmur, de omnibus partibus ortionis diximus; & hujus voluminis magnitudo longius processit ; quae ις' quuntur deinceps, in secundo libro dicemus.
64쪽
ARGUΜEN Tu M. Tullius ab elegaηti narratiuneuia exorsus, deinceps digerit De judiciali genere , is consalutione conjecturali , hujusque tractandae Deis tum
ab actore , tum a reo De eonfli utione definitiva. Te translativa eonsitutione. De generati eonstitutione , cuius dure partes , negotialis θ' iuridiciatis explia
De seripti controversiis . De genere deliberativo, deque honesto is utili. De genere demonstrativo. PRUITEUS. ROTONIAT E quondam, cum florerent omnibus copiis, & in Italia cum in primis beati numerarentur, templum Iunonis r quod religiosissime colebant, egregiis picturis Iocupletare voluerunt . Itaque Heracleotem Zeuxim , qui tum longe caeteris excellere pictoribus existimabatur, magno pretio conductum adhibuerunt. Is& caeteras complures tabulas pinxit, quarum nonnulla pars usque ad nos iram memoriam propter fani religionem remansit , ut excellentem muliebris formae pulchritudinem muta in sese imago contineret , Helenae se
65쪽
pinge te simulacrum velle dixit. Quod Crotoniatae, qui eum muliebri In eorpore pingendo Plurimum aliis praestare caepe accepissent , libenter audierunt Putaverunt enIm eum si, quo in gener: plurimum posset , in eo magnopere elaborasset , egregium sibi opus illo i sano relicturum. Neque tum eos illa opinio fefellit . Nain Zeuxiv illico quaesivit ab eis , quasnam virgines
formosas. haberent . Illi. autem statim hominem duxerunt in palaestra in , at que ei pueros ostenderunt multoS , magna: Psaeditos, dignita e Etenim quodam tempore Crotoniatae multum omnibus corporum viribus de dignitatibus ante steterunt, atque honestissimas. ex gymnico certamine victorias domum cum maxima laude rctulerunt ia Cum puerorum igitur formas , & corpora
magno s a in hic opere miraretur z Horum , inquiunt illi , sorores sunt apud nos. virgines: quare qua sint illa' dignitate , potes ex his suspicari. Praebete igitur mihi, quaeso, inquitia ex illis virginibus formotissimas, dum piniago id , quod pollicitus sum vobis , ut mutum in simul aerum ex animali
exemplo veritas transscratur. Tunc Crotoniatae publico de consilio virgines
unum. in locum conduxerunt , dc pie Oii, quas vellet , eligendi potestate ni dederunt. Ille autem quinque delegit ; quarum nomina multi poetae mem riae tradiderunt , quod ejus essent judicio probatae , qui verissimviri pulchritudinis hibere judicium debuisset. Neque enim putλvit, omnia, quae quaereret ad venustatem, uno In corpore se reperire posse ; ideo quod nihil simia plici in genere omnibus ex partibus perseehum natura expalluit . Itaque , tanquam eaeteris non sit habitura quod largiatur , si uni cuncta concelserit, aliud alii commodi aliquo adjuncto incommodo muneraturia II Quod quoniam. nobis quoque voluntatis accidit, ut artem dicendi per
scriberemus ,. non unum aliquod proposuit nus exemplam, cujus omnes partes , quocunque ossent in genere , exprimendae nobis necessiario viderentur rsed . omnibus unum in locum coactis scriptoribus, quod quisque commodisisime praeeipere videbatur , excerpsimus. & ex variis ingeniis eκcellentissima quaeque libavimus. Ex iis enim qui nomine & memoria digni sunt , nec nihil optime . nec omnia praeelarissime qui squam dicere nobis videbatur . Quapropter stultitia nobis visa est , aut a bene inventis alicujus recedere, it quo in vi tio ejus offenderemur ; aut ad vitia quoque ejus accedere , cujus aliquo bene praecepto duceremur. Quod si in caeteris quoque studiis a multis eligere homines commodissimum quodque; quam se Ie uni alicui certo vellent addicere, minus . in arrogantiam: offenderent; non tantopere in vitiis per se verarent; aliquanto levius ex inscitia Iaborarent . Ac si par in nobis hujus artis , atque in illo picturae , scientia suisset , . fortasse magis hoc suo in genere opus nostrum, quam . ille in suae pictura nobilis eniteret . . Ex majore enim copia nobis , quam ibiis
3 Cum puremum igitur formas, eor- eorpora, e, fremas. Pall. adhaerent vulSataeap a magna Est versus lonsus, quem Jestrum- Grund uni putabat Gulielmus h de Dori Grevenia
66쪽
al , sult exemplorum eligendi potestas. Ille unλ ex urbe, & ex eo numera uirginum , quae tum erλnt , eligere potuit : nobis omnium , quicunque sue runt , ab ultimo principio hujus praeceptionis, usque ad hod tempus , expositis copiis, quodcunque placeret, eligendi potestas fuit. Λe veteres quidem scriptores artis usque a principe illo atque inventore Tissa 3 ὶ repetitos , unum in locum conduxit Aristoteles , dc nominatiui cujusque praecepta magna conquisita cura perspicue conscripsit , atque eno data diligenter exposuit : ac tantum iuventoribus ipsis suavitate & brevita te dicendi praestitit , ut nemo illorum praecepta ex ipsorum libris cognostat,
sed omnes , qui , quod illi praecipiant , velint intelligere , ad hunc , quasi
ad quendam multo commodiorem explicatorem , revertantur . Atque hiequidem ipse, & sese ipsum nobis , & eoa , qui ante se suerant , in medio
posuit , ut caeteros , & seipsum per se cognosceremus . Ab hoc autem qui profecti sunt , quanquam in maximis philosoplitae partibus operat plurimum consumpserunt , sicut & ipse , cujus instituta sequebantur , fecerat tamen
permulta nobis praecepta dicendi reliquerunt. Atque alii quoque alio ex sonte praeceptores dicendi emanaverunt , qui item permultum ad dicendum , si quid ars proficit , opitulati sunt . Nam fuit tempore eodem , quo Λristot les, magnus .ic nobilis rhetor Isocrates 2 cujus ipsius quam constet esse artem , non invenimus. Discipulorum autem , atque eorum, qui protinus ab hae sunt disciplina prosem, multa de arte praecepta reperimus. III. Ex his duabus diversis seu ti familiis , quarum altera cum versaretur in philosephia , nonnullam rhetoricae quoque artis sibi curam assumebat , altera vero omnis in dicendi erat studio oc praeceptione occupata ;unum quoddam est conflatum genus a posterioribus , qui ab utrisque ea . quae commode dici vidi bantur , in suas artes contulerunt: quos ipses simul, atque illos superiores, nos nobis omnes, quoad facultas tulit, proposuimus,& ex nostro quoque nonnihil in commune contulimus. Quod si ea , quae in his libris exponuntur , Lantopere eligenda fuerunt . quanto studio electa sunt, profecto neque nos, neque alios industriae nostrae paenitebit. Sin autem temere aliquid alicujus praeteriisse , aut non satis eleganter secuti videbimur: do ii ab aliquo, facile & libenter sententiam commutabimus. Non enim parum cognovisse, sed in parum cognito stulte de diu perseverasse, turpe est : propterea quod alterum communi hominum infirmitati , alterum singulari uniuscujuslue vitio est attributum . Quare ros quiadem sine ulla aifirmatione , simul quaerentes , dubitanter unumquodque discemus , ne , dum parvulum hoc consequimur , ut satis commode haec peris
scripsisse videamur, illud amittamus , quod maximum est . ut ne cui rei
pulo , legatum Gorgiam Leontinum Athenas prosectum scribit Pausanias , lib. 6. Ille multa in orationem contulit, Ze persuadendi pe-τit tanu omnium suo tempore habitus est. Nune in Phaedro Platonis Soerater deridet reuius tamen auditorem Isocratem ibisse scribit
Plutare has. Corradus, in He. eas. L.
67쪽
temcre atque arroganter assui serimus . Verum lioc quidem nos , & in hoe tempore , & In omni vita istudiose , quoad sacultas seret , consequemur :nune autem, ne longius Oratio progressia videatur , de reliquis , quae praeei-eipienda videntur este, dicemus.
Igitur primus liber expalato genere huius artis , & ossicio , & sine , &materia , & partibus , genera controversi rum , & inventiones s 1 3 , &constitutiones, & judicationes continebat. Deinde partes orationis, & in eas omnes omnia praecepta. Quare cum in eo caeteris de rebus distinctius dictum sit, dispersu autem de confirmatione, & de reprehensione: nunc certos con-srmandi & reprehendendi in singula causarum genera locos tradendos ariabitramur. Et quia , quo pacto tractari conveniret argumentationes , in libro primo non indiligenter expositum est , hie tantum ipsa inventa unamquamque in rem exponentur smpliciter sine ulla exornatione , ut ex hoc inventa ipsa, ex superiore autem expolitio inventorum petatur. Quare haec , quae nunc praecipientur, ad confirmationis & reprehentionis partes referre oportebita 1V. Omnis & demonstra: Iva , & deliberativa . & judicialis causa , ne-ccse cst in aliquo eorum , quae ante exposita sunt , constitutionis genere uno , pluribusve versitur. Hoc quanquatri ita est, tamen cum communiter
quaedam de omnibus praecipi possint , separatim quoque aliae sunt cujusque generis , & diversae praeeeptiones . Aliud enim laus , aut vituperatio , aliud s)ntcntiae dictio , aliud accusatio , aut recusatio , conficere debet . In judiciis , quid aequum sit , quaeritur : in demonstrationibus , quid honestum t in deliberationibus, ut nos arbitramur, quid honestum sit, & quid utile. Nam caeteri utilitatis modo finem in suadendo & in dissuadendo exponi oportere arbitrati sunt. Quorum igitur generum snes & exitus diversi sunt, eorum praecepta eadem esse non possunt. Neque nunc hoc dicimus , a non easdem incidere
constitutionest verumtamen oratio quaedam eκ ipso sine & genere caui, nascitur , quae pertineat ad vitae alcujus demonstrationem , aut ad sententia:
bin dictionem. Quare nunc in exponendis controversiis, in judiciali genere causarum & praeceptorum versabimur . Ex quo pleraque in cxtera quoque
iutientiones 3 Victorinus explicans
hunc locum, Nam , inquit , de qumque pamribus orationis Iolam anuentιonem tractat.
Quibus verbis quid sibi velit , non intelligo; satasque apparet , vim hujus loci ignoras,e.
Ego vero crediderim ιnventroues , non argu
mentum, ut quidam falso exiit mant , sed intentionem in prunis, & depulsionem esse intelligendas. Nam propo ita controverita , considerandum est prunum , an causi coniiciat squod ex intentione, de depulsione cognoscitur. Intentio est pruna pars, cum Actor pro
ponit & secit litem . Depulsio, est responsio
Rei. Cum igitur ex testentione 5c depultione omnis controverita , id est constitutio, sive quaestio fiat, merito iuventiones appellantur. Hoc autem ita esse , facile ex textu intelligi potest r nam seqttitur, cy eon uutiones. Nasci inbenius. a Non easdem Iamb. non easdem iuunκmquodque genus causa antidere. b Diztionem γ Lamb. dtifιonem , aut ad judicium. Ωuare
68쪽
eauserum genera simili implicata controversa , nulla cum dissicultate trans strentur : post autem separatim de reliquis dicemus. a) Nune a conjecturali constitutione proficiscemur , cujus exemplum sithoe expolitum e In itinere quidam proficiscentem ad mercatum quendam ,& steum aliquantum nummorum serentem , est comitatus . Cum hoc , ut fere fit , in via sermonem contulit , ex quo factum est, ut illud iter fami liarius facere vellent. Quare cum in quandam tabernam divertissent , simul coenare , & in eodem loco somnum capere voluerunt. Cornati distubuerunt ibidem . Caupo autem nam ita dicitur post inventum, cum in alio malefi-elo deprehensus esset cum illum alterum , videlicet qui nummos haberet , animadvertisset r noctu , postquam illos arctius iam , ut sit , ex lassitudine dormire sensit, accessit, dc alterius eorum, qui sine nummis erat, gladium propter appositum e vagina eduxit , & illum alterum occidit, nummos abstulit, gladium cruentum in vaginam recondidit , ipse sese in letium suum recepit. Ille autem, cujus gladio occisio erat facta, multo ante lucem surrexit , comitem iIlum suum inclamavit simel & sepius . Illum somno impeditum non respondere existimavit : ipse gladium , & caetera , quae secum attulerat, sustulit ; solus prosectus est. Caupo non multo pol conclamavit, hominem esse occisum , di cum quibusdam diversoribus illum , qui ante exierat , consequitur . In itinere hominem comprehendit , gladium ejus evagina educit , reperit cruentum , homo in ursem ab illis deducitur , ac reus fit. In hac intentio est criminis, Occidisti. Depulsio. Non occidi . Ex quibus constitutio est. Quaestio eadem in conjecturali , quae judicatio , Occideritne . V. Nunc exponemus locos, quorum pars aliqua in omnem conjecturalem incidit controversiam. Hoe autem & in horum locorum eκpositione, & ita Caeterorum , Oportebit attendere , non omnes in omnem causam convenire . Ut enim omne nomen ex aliquibus , non eκ omnibus literis scribitur r scomnem in causam non omnis argumentorum copia , sed eorum necessaria
pars aliiva conveniet. Omnis igitur, ex causa, ex persona, ex facto ipso, conjectura capienda est.
Causa distribuitur in impulsionem , & in ratiocinationem . Impulsio est ,
quae sine cogitatione per quandam affectionem animi facere aliquid hortatur, ut amor, iracundia , aegritudo , vi colentia , dc omnino omnia, in quibus animus ita videtur affectus su ille , ut rem perspicere eum consilio recura non potuerit: & id, quod fecit , impetu quodam animi potius, qu mcogitatione secerit . Ratiocinatio autem . est diligens & considerata iaciendi aliquid , aut non faciendi excogitatio . Ea dicitur tum interfuisse , cum aliquid faciendum , aut non faciendum , certa de causa vitasse , aut secutus
esse animus videtur , ut , si amicitiae quid eausa factum dicetur , si irrimi uulciscendi , si metus , si gloriae, si pecuniar , si denique , ut oui uia genera
69쪽
lim amplectamur , alicujus retinendi , augendi, adipiscendive commodi; iue eontra rejiciendi , diminuendi , devitandi ve incommodi cauia . Nam horum in genus alterutrum illa quoque incident , in quibus aut incommodum ali quod majoris vitandi incommodi causa , aut majoris adipiscendi commodi suseipitur di aut commodum aliquod majoris adipiscendi commodi, aut majoris vitandi incommodi , praeteritur. Hie locus sicut aliquod fundamentum est hujus constitution Is : nam nihil lactum esse cuiquam probatur , nisi aliquid . quare factum sit , ollenditur. Ergo accusator , cum aliquid impulsione fassiim esse dicit, illum impetum,& quandam commotionem animi , affectionemque verbis & sententiis amplificare debebit, & ostendere, quanta vis amoris sit, quanta animi pertu hatio ex iracundia fiat, aut ex aliqua causa earum, qua impulsum aliquem id secisse dicet . Hic & exemplorum commemoratione , qui simili impulsu
aliquid commiserint, & similitudinum eollatione , & ipsius animi affectionis
explicatione, curandum est, ut non mirum videatur, si quod ad facinus ta-Ii perturbatione commotus animus accesserit. VI. Cum autem non impulsione , verum ratiocinatione at quem eommiisssse quid dieet ; quid commodi sit sueuius , aut quia incommodi fugerit , demonstrabit , & id augeb t quam maxime poterit . ut , quoad ejus fieri
possit , idonea quam maxime causa ad peccandum hortata videatur. Si gloriae causa ; quantam gloriam consecuturam existi inarit . Item si dominationis , si pecuniae , si amicitiae . si inimicitiarum : & omnino quidquid erit . quod caulae fuisse dicet, id summe augere debebit. Et hoc eum magnopere considerare oportebit , non quid in veritate modo , verum etiam vehementius , quid in opinione ejus , quem arguet , suerit . Nihil enim refert non fuisse , aut non esse aliquid commodi, aut incommodi, si ostendi potest ei visum esse , qui arguatur . Nam opinio dupliciter fallit homines r eum aut res aliusmodi est . ac putatur , aut non is eventus est , quom arbitrati sunt : Res aliusmodi est tum , cum aut id , quod bonum est , malum putante aut contra, quod malum est, bonum: aut quod nec malum est, nee honum , malum , aut bonum : aut quod malum , aut bonum est, nec ma-
Ium , nec bonum . Hoc intellecto , si quis negabit , ullam esse pecuniam ,
fratris, aut amici vita, aut denique ossicio suo antiquiorem, aut suaviorein, non erit hoc accusatori negandum. Nam in eum culpa, dc summum odium
transscretur , qui id , quod tam vere & pie dicetur , negabit . Verum illud dicendum erit . illi non esse ita visum quod sumi oportet ex iis, quae ad personam pertinent, de quo post dicendum est. VH. Eventus autem tum fallit , cum aliter accidit , atque ii , qui arguuntur , arbitrati esse dicuntur: ut, si quis dicatur alium Occidisse, ac voluerit , quod aut similitudine , aut suspicione , aut demonstratione salsa deceptus site aut eum necasse , cujus testamento non sit heres , quod ejus testamento se heredem arbitratus sit . Non enim ex eventu cogitationem spectari oportet , sed qua cogitatione , animo , & spe ad maleficium prosectus sit, considerare : & quo animo quid quisque iaciat, non quo casu utatur , ad rem pertinere . In hoc autem loco , caput illud erit accusatori , si de
70쪽
monstrare poterit, alii nemini eausam fuisse faciendi. Secund1rlum , si tan tam , aut tam idoneam nemini . Sin suilla aliis quoque causa faciendi vide
bitur aut potestas aliis defuisse demonstranda est , aut facultas, aut volun tas. Potestas, si aut nescisse, aut non assuisse, aut conficere aliquid non Datuisse dicetur. Facultas, si ratio, adjutores, adiumenta, dc caetera, quae ad rem pertinebunt , defuisse alicui demonstrabuntur . Voluntas , si animus talibus factis vacuus & integer esse dicetur . Postremo , quas ad de sensio nem rationes reo dabimus , iis accusator ad alios ex culpa eximendos abutetur. Verum id brevi faciendum est, & in unum multa sunt condueenda, ut ne alterius defendendi cauta hunc accusare , sed hujus accusandi causa
VIII. Atque accusatori quidem haec sere sunt in ea usa facienda, & eonsideranda . De senser autem ex contrario primum impulsionem aut nullam fuisse dicet, aut, si fuisse concedet, extenuabit, & parvulam quandam fuisse demonstrabit , aut non ex ea solere hujusmodi facta nasci docebit . Quo erit in loco demonstrandum , quae vis & natura ejus sit affectionis , qua impulsos aliquid reus commitisse dicetur a in quo & exempla , & similitudines erunt pro serendae . & ipsa diligenter natura ejus aflamonis quam Ie-vissime quietiis mam ad partem explicanda , ut de res ipsa a facto crudelidi turbulento ad quoddam mitius & tranquillius tradueatur , & oratio tamen ad animum ejus , qui audiet , & ad animi quendam intimum sensum
Ratiocinationis autem suspiciones infirmabit , si aut commodum nullum fuisse , aut parvum , aut aliis magis fuisse , aut nihilo sibi magis , quam aliis, aut incommodum sibi majus, quam commodum dicet: ut nequaquam suerit illius commodi , quod expetitum dicatur , magnitudo , aut cum eo incommodo , quod acciderit , aut cum illo periculo . quod subeatur, comparanda : qui omnes Ioci similiter in incommodi quoque vitatione tracta
Sin accusator dixerit , eum id esse secutum , quod ei visium sit commmdum , aut id fugisse , quod putarit esse incommodum , quanquam in salsa fuerit opinione : demonstrandum rite defensori , neminem tantae esse studii-liae , qui tali in re possit veritatem ignorare . Quod si id concedatur , illud non concessum iri ne dubitasse qaidem hunc quid ejus iuris esset, sed id, quod salsum fuerit, sine ulla dubitatione pro falso; quod verum , pro vero probasse . Quod si dubitaverit , suminae suisse amentiae , dubia spe impulsum, certum in periculum te committere. Quemadmodum autem accusator, cum ab aliis culpam dimovebit, de sensoris locis utetur: sie iis locis, qui accusatori dati sunt, utetur reus , cum in alios a se erimen volet trans serrre. IX. Ex persona autem coinjectura capietur , si eae res , quae personis, t-
tributae sunt, diligenter eonsiderabuntur , quas omnes in primo libro exP suimus. Nam & de nomine nonnunquam aliquid suspicionis nasicitur . Nomen autem cum dicimus, a, cognomen quoque Intelligatur oportet . Dae