장음표시 사용
231쪽
stio LIB. II. CAR VIII. DE OFFICIO
universalitatem negabo. iὶ Ad alia dissentientium argumenta respondent alii. l 48. Ex dictis patet, quid proprie sit veritin, qua virtus est, quid
item huic oppositum vitium, quod mendacium dicitur. 4'. Nempe aliud est veritas Metaphsica, aliud Logica, aliud Ethica. m) Prima est aseritio entis, quatenus id refertur ad existentiam. S cunda assectio propositionis, quatenus id , quod de Subjecto affirmatur vel negatur. reipsa ita se habet citra cogitationem hominis. Unde illi opponitur Lalsitas methaphora, affectio non entis vel accuratius loquendo nihil opponitur veritati metaphysicae, cum non entis nulla sint praedicata. Huic vero propositis salo.
ueo. Caeterum uti veritas Logica consistit in convenientia propositionis cum re extra mentem , ita veritas Dbica consistit in convenientia signorum externorum maxime sermonis cum mente. si. Sed hic cave hanc veritatem Ethicam statim appelles virautem --ralem. nὶ Nam Ethica tractat etiam de actionibus indisserentibus, non de honestis saltem aut turpibu S. r. Itaque tum demum haec Veritas Virtutis nomen meretur, quate nus haec convenientia verborum cum animo, jus suum cuique tribuit. Unde dc cum addito poterit appellari veritas justitiaria. 33. Quamvis communiter Peripatetici co hoc additamentum usurispent, quo hanc virtutem distinguant a veritate homiletica, quam studio omittimus. quoniam non pauci commentatorum virtutes homileticas vel pro virtvthbus non necellariis habent, vel ornamenta potius virtutum quam virtutes appellandas elle censent.14. In specie quod veritatem homileticam attinet, videtur magis ad virtutes latesiectus pertinere, quam ad morales. Unde& Aristotelis iudi- dicio jactator magis vanus ματαιος est, quam malus κορκeς.)33. Quin actator, quatenus vitium voluntatem assicit, non tam ideo
peccat, quod jussit de se dicat nisi quatenus ea locutio cum injuria alterius est conjuncta, ubi jam pertinet ad oppositum veritatis justitiariae sed quod multa sive vera, sive falsa do se loquatur. p 36. Simul iionstat exinde u a, curate veritatem homileticam definiri, cq
232쪽
=uod sit virtus mediocritatem servans circa dicendum de se in converaatione communi veritatem; cum dici debuisset, eam servare mediocritatem circa loquendum de se in genere. γ
cum ejus essentia non consistat in convenientia signorum cum mente.
adeo consistit in distonvenientia sermonis ab animo loquentis fallere alis terum intendentis.
si per istam disconvenientiam& intentionem fallendi alterius ius ladatur.
omne mendacium sit turpe, falsiloquium quandoque indisserens.
mo pro mendacio habent, speciei vocem improprie extendere ad genus, simulque dum mendacium ita descriptum in universum pro vitio habent, male praedicare affectiones speciei de genere. 62. Porro & inconvenientem esse locutionem, quasi vir vero pessi mendacium dicer non me tur. r Nam mentiri equidem Sc mendacium dicere Synonyma sunt. Disserunt vero mendacium dicere dc falsiloquium dicere. 63. Ulterius mendacium, quod officio m&jocosum vulgo dicunt, improprie mendacium esse, quod jam Lutherus observavit, ossiciosum non male singularem virtutem di prudentiam csse asserens. s)
reseratur persia, magis convenire sermoni vulgari, quam stylo philosophico.
perfidus est, mentitus esse dicitur. . .
disserunt, cum earum e tantia consistat in convenientia vel disconvenienistia actionum subsequentium cum signis animi praecedentibus.
di qui mentitus est, poenitentia ductus fidem servare. 68. sines insuper Isi quio, neque tamen cum ea confundendae N ' i sunt
rὶ Notat hoe etiam tam . Forte tamen, qui hae propositione utuntur, per mendacium intelligunt. non falsiloquium, ut no1, sed propositionem logice Di m. sua tamen si a val e improprie diceretur mendacium. s Vide D. Val. Alberi.
233쪽
x6 LIB. II. CAP. VIII. DE OFFICIO suunt simulatis &di inflatim in genere a falsiloquio disserentes, quod illud
fiat sermone. hae facto stricte dicto, quatenus verbis opponitur. u 69. In eo vero utraque convenit cum falsiloquio , quod in simulati ne se dissimulatione intendam alterum fallere S decipere. o. Differunt autem simulatio & dlisimulatio inter se, quod haec consistat in fallo omissionis, quale etiam est taciturnitas, haec in facto positivo, adhibendo nempe signa reliqua praeter sermonem, ita, ut non conveniant
r. Cum itaque simulatio magis accedat ad DFloquium, d mutatiostd reticentium vera. 1imu I facile constat, nihil novi de iustitia utriusque hic expectandum esse, sed ea t4ntum, quae de taciturnitate diximus supra, hoc Ioco ad dissimulationem, quae de falsiloquio, ad simulationem applicari debere. r. Simul evidens fit, quid sentiendum sit de divisione JCtorum indolum bonum & malum, a multis impugnata, Be parum intellecta. Nam cum dotam definiant per fallaciam, voluerunt hoc communi nomine fabs loquium, simulationem Si dissimulationem conjunEtim efferre. 73. Et ergo cum ostenderimus dari falsiloquium licitum, licitam item simu Iationem it dissimulationem, dabitur etiam dolus bonus.
4. Denique Se it Iud ex dictis sequitur, facilius per tradita & magis perspicue quaestionem de licentia fallendi alios esse expositam, quam si cum aliis κὶ distinguas inter falsi uitin dc reticentiam veri yὶ aut hujus
ex farte narrationem, et) item inter mendacium dc semonem ambiguum, vel tacitam quandam refrictionem. s. Nam quemadmcdum hae distinctiones ex parte impiam Sc sce I Bam opinionem tegunt, qualis illa de reservatione mentali, ita reliquae, quae in reticentia veri lcsermone ambiguo suaerunt effusium, ad litem definiendam non sunt aptae, sed easdem limitationes admittunt, quas in ta I s loquio adhibuimus. Quod ab aliis prolixius est expositum. 76. Iam ex praecedentibus facile possumus speciali ora definire. In iistio i. non licebit indistincte falsiloquio uti adore res infantes es amentes, quasi hi non habeant libertatem sermonem n rum dijudicandi, sed cum di ipsi sint aeque homines, tum demum ficto mones fabulasque adversus ipsos usurpare licebit, si utilitas eorundem magis promoveatur, di
234쪽
fictum sermonem bono fine & in ipsorum aut communem utilitatem adhibeat, quam Plano sermone assequi non licebat, puta si v. gr. innocens prointege naus, iratus placandus, moestus demulcendus, meticuloso animus addendus, fastidiosius ad medicamenta capienda movendus, pertinacia ali cujus frangenda, aut malum propositum alterius intervertendum sit, mo do tamen caetera sint paria, dc v. gr. id non fiat cum ludibrio numinis
78. Multo magis igitur 3. Iicitum erit pro obtinenda utilitate reia publicae arcana ejus 6c consilia, quae interest aliorum notitiae subtrahi, ficto sermone ob velare. b aut in retus dubiis Scobscuris sententiam serre ab animo ferentis alienam ad eruendam veritatem. c 79. Id vero non indistincte admittendum, quod aliqui arbitrantur. Od mendacium non esse, dὶ quoties filium sermonem ad aliquem dirigimus, qui non decipitur, etiam1i tmω.falsam inde hauriat persuasionem.
quoniam cum hoc tertio mihi nihil fuerit negotii. 8o. Nam quemadmodum haec ratio universum non procedit, sed sepissime, ii in communi conversatione simus, cum omnibus, qui praesentes sunt, negotium mihi esse censendum sit, etsi sermonem meum ad unum sociorum in specie dirigam: ita si vel maxime hanc rationem admitteremus, non tamen ejusmodi actus propterea in universum a vitii nota poterit liberari, cum praeter mendacium alia adhuc sint peceata sermonisia Si. Cavendum igitur hic erit quam maxime, ne quis hoc casu in pra ceptum negativum classis primae, quod supra posuimus, impingat, adeoque multae limitationes, ab aliis eὶ jam exaste expositae, hic sunt addendae. 8r. Praeprimis si quis eo modo molestam dc noxiam aliorum curiosi talem avertere velit, opera danda, ne alii innoxii inde damnum sentianti
f) quin dc ut ipse, qui sic intempestive curiosus est, malo haud magno S injucundo magis, quam damnoso assiciatur. g 83. Sed s. cum hostibis aperta vi possimus nocere, licebit etiam ipsis ner fabulas aut fictos sermones illudere, modo non id fiat in pactis cum noste initis, quia per haec etsi non in totum, in tantum tamen ab hostillatatis statu recedimu S. . i. X 2 8 . QVAE
235쪽
164 LIB. II. CAP. VIII. DE OFFICIO
84. Quae limitatio quoque ad reliquas species, in quibus falsiloquium Iicitum esse diximus, erit applicanda, quoniam ut mo/o monuimuS, Prae ceptum de fide servanda a praecepto veritatis diversum est. sue. Dissicilior est inspectio, an citra mendacii culpam 6. rem delictum, cujus insimulatur, negare aut si is argumentis eludere queat. Mihi negativa arridet, h non tum 1i agatur de solutione debiti vel restitutione damni, sed&, si potissimum quaestio sit de inferenda poena. 86. Nam cum concedatur, judicem habere jus 8c facultatem quoquo modo veritatem a reo exsculpendi, sponte sua ob supra si dicta de veritate loquenda, quoties is, quocum ago, ius ad eam habet, sequitur, in Teo quoque esse obligationem veritarem judici dicendi. Accedit, quod ius di obligatio, ut initio l harum institutionum demonstratum fuit, sint
correlata, quorum unum non existere poterit sine altero.
87. Unde non intelligo: quod adversus ista regeri solet: non euilibet facultati, quae nudum exercitisim ali sim adus notat, in objecto suo obli gationem respondere, siquidem objectum istud sit homo, ut in praesenti casu. H. Praeprimis, cum judex habeat facultatem, istam veritatem exquirendi a reo, non solum adversus alios, ne ipsum in ejus exercitio turbent, sed vel maxime adversus ipsum reum. 89. Et laederetur profecto nimium quantum respubIica, si delinque tes nullos conscientiae stimulos sentirent, delicta confitendi, cum rarissime hoc pacto finem poenarum obtinere posset, testibus S aliis probationum generibus in actibus istis plerumque occultis ordinarie deficientibus: torturaeque usu, hac quidem hypothesi praesupposita, maxime illicito. . . M. Quod autem assertur, reipublicae non valde interesse, ut pens tione damni facta. puniatur delictum non notorium, quodque adeo colore aliquo tegi di excusari possit; . nescio. an doctrinae civili sit convenien&; quoniam, etsi finis poenarum potissimus sit aliorum emendatio, auae propterea & notitiam delicti praesupponit, tamen plerumque, si non emper, delicta non sunt notoria judici; sunt vero notoria complicibus. vel aliis concivibus, veI indicia etiam, quae ad condemnationem non suffi- .ciunt, ad scandalum tamen praebendum sunt sussicientia. 9t. Praeterea non intelimo, vel certe rarissimuς erit casus, quomodo pensatione damni facta, delictum possit dici non notorium, cum vel damnum resarciendo quis delictum quasi fateatur, veI in universum fere, qui delictum negat, etiam damni restitutionem detrectet.
236쪽
yr. Neque obstat assertioni nostrae: neminem teneri, ut quis ultro ad poenam se offerat, aut nomen suum ipse deferat; ergo etiam per negationem criminis non peccari. Praeterquam enim quod antecedens ulte-xiorem mereatur discussionem, de qua infra suo loco; consequentia insuisper non videtur procedere.
97, Quippe non solum aliorum regula; quasi quae liceat non dicere. etiam aliter dicere ob rationis similitudinem liceat; dc ex adverso, quae non postunt secus dici, quam revera habent, ea nec taceri queant; a qui busd/m pluribus instantiis fuit impugnata, m & jam aliquoties monitum fuit; locutionem S veri locutionem ad diversa praecepta pertinere sed Sin genere multa non licet denegare, si rogatus fueris, ad quae sponte praestanda non es obligatus.. n 94. Denique quod adjicitur: Poenam invito esse infligendam; ad
quae vero obligamur, ultro Sc a volentibus suscipi debere; at a poenis non Poste non hominem naturaliter abhorrescere: cum prie supponat , in delinquente non haerere obligationem ad poenam, diTerendum est in serius, ubi hoc caput peculiariter exponemus. s. Cum vero advocatus, a reo adscitus, ipsius rei interpretem agat, ac codem propterea defensionis modo uti debeat, quem adhibere licebat reo, hinc ex ainis hactenus simul manifestum redditur, neque hunc etiam in criminalibus posse falsa jura aut fittas sententias allegare, vel reum ad negandum instruere. aut causam salva conscientia suscipere, ubi reus
crimen clam ipsi confestiis fuerit. o . CAPUT IX.
Iramenta in sub disim corrupta na- mentum vel promissorium vel istorium, in rura inventa. β. I. cta. Moralitas ex LII. Ia. ad qua genera referuntur Deci flatu integro deduci nequit. f. 3. Iura- juris Romani. F. i3. Iuramentum est memorum licentia. β.q s. Iuramenti de- oratio aeresseris. β.i4. Super a divisio Auitio. I. 6. Finis ex parte ejus, cui jura- juramenti in promisserium V confirmar rur, . T. 8. qui jurar. . 9. O. γυ- rium. β. 15. Non supervacuum, quod jur X a mentum
237쪽
mentum accedas obligationi jam autea firmae. β. I6. Neque enim per id confirmantur actur antea infirmi. β. ι7. Vias non Palint juramenta βι per re illicisa. . 18. 19. si re in se non fed per quam impediatur majus bonum morale, j. AP. 23. aut impossibilit β. 24. Iuramentum non immutat naturam NIubstantiam promi . .as. Unde multa, qua is promim in genere notavimus. hie repetenda. β. 26-36. Madus juravi. β. 37 - 39. ut mus invocetur, tanquam te. flis G vindex. I. 4 4a. Iuramcma per ereaturar, I. 43. aut res nobiν cara1, I. 44. Iuramentum expressem vel tacitum. l. 43. Dramenta Iocularia. β. 46. Iuramenta non producunt novam obligationem. . 47. Igitur hie non peculiare, quod a juramentis omni/ mlus G cavillatio abesse debeat, . 48. aut quod ea quandoque fricte sint explicanda. β. 49 An nota interpretati nil stricia. si juratum sit in odium ait rius. ν. so - T. μυurut majorem reatum contrahit,9. 8. heredes tamen jurantis properjuris non habendi. . 9. Tollitur Juramemum Per relaxationem is dispensa-
tionem. V qua hic observanda. F. ω- . Aia juramenti obtestat0, I. R. conr satio, β. 66. promissiones injurarae princ pum. I. 6T. Obmia hominum circa Dramentum, β. 68. I quatenus es accessis se
monit: VERITATEM LOQUERE. . . . Iuramamum debet esse conforme menti ejus, cui juratnr, β. T 73. PROMISSA SERVA. ρ. 74. Perjurium. 3. 7 7 L Fabium tesimonium. . 77. Persia Iurata. . 78. 79. SO. Aha pejuriorum specier. . Si 84. II. quatenus habet. elausulam juratorιam: NON IURA TEMERE, NON IURA NISI PER DEUM. g. 8s 88. Iura. menIa remcraria. ρ. 89 si. Ea Lege na turati jurandum per Deum. β. 9λ P sitiva per Dcum verum. u. 93 M. An i ccar Por creaturas jurare β. -l . Tres juramenti comites: veritas, jusula, Dd, cium. ρ. 1O3. Ossicium ejus, cui juratura NON TEMERE IURAMENTUM POSCE. . ioq. Au liceat juramentum ei deVerre, quem perseraturum ess a seisi Ios-IIo.
An Iurat ab infideli juramentum, quod φs per Disei μοι praesar, exigere ' Ηι- .
SI integer mansisset homo, a juramenti quidem nullus suisset usus:
hoe enim in subsidium naturiecora piae tantum introduEtum est, quia in statu corrupto non aliud suppetit nobis medium, quo in eo, qui aliquid asserit vel promittit, fallaciam aut perfidiam, in altero vero, cum quo negotium est, dubitationem L intentione nostra supprimeremus. b L. Dum enim omni scius Scomnipotens testis simul dc vindex invocatur, c praesumtio veritatis di fidei ideo excitatur, quod nemo temere cre-- datur
238쪽
datur tam impius, ut ita petulantur gravissimam numinis indignationem in se depo scere sit au su rus. 3. Quod si igitur ossicia iurantium ex statu integritatis Vellemus deducere, idem esset, ac si cuperemus aquam accersere e X igne 4. Non tamen putandum est, juramentum esse inventum corruptum corruptae naturae. Nam uti nulla hoc suadet ratio, ita in sacris literis non una vice iuramenta sunt praecepta, & a sanctissimis viris adhibita. d S. Quae vero in contrarium pro ostendenda prohibitione juramentorum ex sacris literis solent a Terri, ab aliis se) jam diu eXploca sunt. . 6. Definimus autem jusjuro iistin , quod sit deliberata numinis divini tanquam testis di vindicis in votatio, in assertionis aut promissionis confirmationem.
7. Ainis enim omnis iuramenti ex parte eius, qui Hijurari cura est, ut homines ad enunciandum verum aut servandum promissum firmius. adstringantur metu divini numinis omnipotentis N omni scii, cujus vindi- . clam, si scientes fallant per juramentum . in se invocent, ubi alias metu Sab hominibus imminens non Latis efficax videbatur, quorum vires comtemnere aut declinare vel scientiam se pota fallere sperabant. 8. Ustiae si v Ili iuris divini praecepto adversa est athesmi doctrina, est vero omni, ut ex libro primo patet, sane regulis, quae de ossicio iurantium ponemus, directe contrariatur. f 9. Ex intentione autem ejus, qui jurat, iuramenti finis est ceruitu so& ra, ut nempe alter, quo cum agitur, certus 5c securus reddatur vel de Neritate illorum, quae assirmantur aut negantur, vel de fide iurantis, siveste imp etione eorum, quae promittuntur. g ro Quod eleganter expressit Apostolus, dum dicit : h Omnis controversiae hominum sium ad consimationem esse juramentum. Confirmatur uenim utrobique, is cui iuratur, di dum certus redditur, Sc dum securus.
Nisi torte dicere velis, Apostolum in specie de iuramento, quod Iitis
ri Iuit ex fine iuramenti eius divisio. V Quaedam enim promi
sis pactique adduntur, ut eo majore cum religione observentur. Quae autem adhibentur ad confirmandam alicujus assertionem circa factum ' . illiquidum. Illud promissorium vocabimus, hoc assertorium. a. Promilyrium ulurpatur ad aTecuranda futura, assertorium ad Confirmanda praeterita. 13. Ad isὶ 'Ex ,d. XXII. it. De iner. VII ia. X. m. II. Corinth. L 23. Us,. R rQ6 Iii. a I. 2 -8. sὶ t eta. p. io6. l. t. 0 f m. p. ii 3. .ro. b ao r.- P.Mι. uot. H. α .. In u. 33. UT M. d. I. ci risend. s8 - Diqitirso by Corale
239쪽
1;. Ad ista autem duo genera omnes iuramentorum species referri possunt, ex divisionibus Jureconsultorum Romanorum ortae, e. gr. quod aliud sit iuramentum testum, cum nempe quis super alieno facto iurat; aliud, quando is, cujus proprium negotium est, iuramento suo contro .ersiam solvit, sive id fiat deferente parte adversa, idque tum extra iudi- .cium, quod voluntarium s tum in judicio, quod nec sarium appellant, sive deferente judice, quod judiciale vocant, cujus species sunt juramentum purgatorium & suppletorium. Nam universa haec juramentorum genera pertinent ad iuramentum assertorium. i4. Simul eo si in iuramentorum nos ducit, ut distamus, auramenta esse orationem accesὸriam, quae jam aliam assertionem di promissionem.quam firmet, praesupponit, quae obserVatio in multis suam utilitatem ostendet, ac propterea probe notanda est l .is. Hinc abstrahendo a legibus civilibus, non magnum usum habebit distinctio Juramenti m) in consermatorium, quod accedat promissioni separatim factae, et promissortium, cum quid directe promittitur jurato. Nam, .ut ex iam dictis patet, utrumque hoc iuramentum promissorium est, utrum-nue obligationem aliam confirmat, sive ea sit Praecedens, sive concomitans. io. Neque supervacuum est juramentam, qusd obligationi jam antea firmae accedit. Scilicet, etsi omnes non Athei credunt, DEUM violationem promissorum etiam injuratorum vindicare, iisdem tamen haud quicquam uane persuasum est, acerbius puniri, qui iram DEI expresse procaverit, ac uuantum in se fuit, ad ipsius misericordiam viam sibi praeclusit. im. Quare non putandum est, cum finem juramenti in confirmatione diximus subsistere, ac si per id confirmentur actas antea in mi di nullam obligationem secum habentes, aut producentes, sed potius omnia fere, quae supra de promissis di sermone in genere disseruimus, hic repetenda erunt. . is. Igitur non valent juramenta super re illicita. n) Neque per subsequens iuramentum antegressa obligatio valida Hidetur, aut jus per eaniadem quaesitum tolli poterit. Inde frustra quis juraverit, se alteri debitum ''' ib. Absurdum quippe est invocare vindictam divinam, ni aliquid feceris. Quod cum comminatione poenae a DEo est intereictum; adeoque reverentia DEI velut in ipsius ignominiam abuti. ao. Porro praecedentem auertionem eo extendit Grotius , co) ut nona valeat
240쪽
ID valeatiusiuraridum de re in se non illicita,' modo per eam impediatur majus honum morale. Sed exempla, quae profert, pleraque sunt de re illicita v. gr. si quis juret, quod alteri nunquam benefacere velit Sc. xi. Etsi enim regulariter ad exhibenda officia obligatio saltem stim perfecta, tamen et huic imperfectae obligationi satisfacere nolle, pecca
. 22. Igitur, ut de sensu extensionis Grotianae constet facilius, assumamus casum, qui in facto contigit: sp Ira commotus quispiam, quod agnatus suus foeminam natalibus defectam sibi despontaret,iuramento asseveraverat, nolis se ejus nuptiis vel conviviis interes , nec αὶ sua quoque hil ria eum in vitare vel . Hic iuramentum fuit de re non prorsus illicita. etsi per id majus bonum morale major ne'pe amicitia, quae familiari conversatione multum augetuc fuerit impeditum. a 3. At in ejusmodi casibus probabilior mihi videtur eorum sententia
qui iudicarunt, id juramentum fer dum esse, q) praeprimis si quis se declaret, ut in isto facto jurans iecerat, quod in aliis vitae S charitatis officiis alteri deesse nolit, nec etiam repulsurus sit, si sponte alter & non in- . votus ad hilaria sua veniret.
24. Ita nec Obligat juramentum super re Impos bili. cr)2s. Et in genere iuramentum non immutat naturam ct substantiam promissi pactive, cui accedit. Neque igitur ex conditionato facit purum. neque amplius stringit, cessante qualitate, cujus intuitu alteri quid jurato fuit promissum. sὶ - 26. Acceptatio etiam requiritur in promisio jurato, idemque ab illo cui promissio facta, remitti potest. t
27. Porro & contradius juramento sanc; tus, abstrahendo a legibus civilibus, rescindi poteri Vs modo tales sint causae, u quae etiam in statu nais turali ad scissionem sint sufficientes,qualis, si sola sit, non est minorenniumr8. Vlterius uti supra in promissionibus requirebatur animus deliberatus ex parte promittentis, sic dc idem requisitum necessarium est ex parte
p) Vid. Ziegi. apud Uiselm. d. l.n sq) Viae metin. d. l. Vitium quidem fuit iutemeritate, quod de ejusmodi causa juraverat. At Christit juramenta etiam remor ria vula esse servanda. r, Pusend. 3. u. V l. m. p. ι14. g. la, sὶ v. l. s magia stratui jurato promisi Obedientiam. incium ejus postea cessa. st quod non procederet ita facio, si secundum mentem Groris in juramento Deo fieret promi o. u) An talis causa es etiam Lefio ultra dimidiumst Ita videtur. C f. Pusend. ρ. u. Sed vide insta cap. ii. I. I9. seq. Ergo restabis metus G dolus, de quibus I M. seq