장음표시 사용
391쪽
ed quae plures habet aut hores classicos, probos Zc peritos , qui ex professo quaestionem examinent, di perpensis utriusque partis rationibus , unam e contradi.
ctoriis opinionibus determinent. Q rod illa orobabilis opinio seligi possit , patet et quia si tenerem ut proba.bil iorem elige , mazime augeremur in perquirenda
opinione probabiliori , & non est verisimile quod ad
tantam anxietatem Deus reducere voluerit: immo er
dibilius est , quod ille qui prudentum opinionem soquitur , non peccet , cum prudenter de rationabilitenngat. Ratione distinctionis oppositae , nullus potest in administratione sacramentum uti materia , aut forma , aut intentione dubia, licet sim probabiles; nisi in casu necessitatis, ubi male ita certa v. g. aqua pura ha-
heri non potest, scd tantum lixiuium : Ratio huius est, quia in hoc casu imminet salutis periculum ad quod vitandum Charitas 3c Institura excitant, ut quilibet
probabiliorem parto in sequatur. Eadem ratione me dicus habens pharmacum cecto profuturum aegroto,
non potest adhibere pharmacum tantum probabilitet profuturum, alias ceu seretur imprudenter agere in re magni momenti: de in his occasionibus verum censet ut hoc axioma, in dulio tutior pars eligenda est. Dico tertiodecimo, illam conscientiam csse dubiam quando intellectus neutri parti assentii ut , sed fluctu-aos in aequilibrior manet, vel ex ignotantia iuris, vel ex ignotantia facti , vel cx diuersis authorem opinio nibus. Ignorantia iuris est quando v. g. aliquis ignorant an incndacium sit licitum rignorantia autem facti
est quando aliquis dubitat an tale verbum sit mendacium . Conscientia potest esse dubia, vel speculati vh, vel practice . Est dubia speculatiue , quando quis dubitat in genere, an aliquid licitum sit vel illicitum; est dubia practish, quando quis in ipso exercitio dubitat, an talis actus in particulari sit licitus : quando miles, v. g. dubitat an bellum in se sit licitum , conscicntia est speculative diibia: quando veto dubitat an hoc bellum in quo est, sit licitum , est dubia practice . Debet regulariter conformari iudicium practicum iudicio speculativo intellectus , nisi aliqua ratio adueniat in Obiecto, propter qtiam obicctu in varietur: sic qui cognoscit in genete, latium esse illicitum, debet se ite Dic & nuue non licere furari ; qui tamen scit furtum is esse illicitum , iudicate potest , licitum esse surripe-icita alienam in extrema necessitate, Nunquam ire et
392쪽
IIcὶt agere ex conscientia practice dubia , idest , dubiotante , an hoc sit hie & nunc licitum : sed determinat Edebet intellectus dictare, hoc mihi licet: primo, quia cui sie ageret inhumanis, frangeret leges amicitiae et secundo , quia qui se agit , se exponit peccandi peti culo , quod est malε operari I tertio , quia voluntas non potest diei a ratione dirigi , quamdiu ratio non
se determinat ad alterutram partem. Ecccat ergo qui agit ex conscientia piactice dubia; peccat, inquam,ta-Ii peccato , quale est dubium: id est , si dubitat an pee
catum sit mortale aut veniale, an sit peccatum farii , uel homicidii : contrahitur huiusmodi peccatumia . Debet ergo dubium deponi antequam fiat actio: hoc est debet intellectus ad alterutra rn partem se deter minare cum ratione aliqua .Qtiod si occuIIat duo prae cepta incompossibilia , ut audite sacrum , vel moribundo assistere t examinandum est quodnam magis
obliget , di illud debet praeeligi , deposito dubio . Si
unde quaque sit periculum peccandi quod vitari non porest , eligatur qaod apparet mi nns, ait Gregor. 2 7. Morati de tunc non eligitur malum ut malum est , sed ut minus malum , dc ideo ut bonum. Si dentque sit aequale periculum peccandi aequaliter, nee possit du-hium deponi , attamen ccccssarium sit alterutrum ago te virumque licitum est i di adueniente bona fide , quis non peccabit, cum faciat in tali euentu quod in se est. Aliquando licet operari ex conscientia speculative dubia , quando practice ad unum est determinata : quia regula voluntatis non est scientia specula.
tiua , sed iudicium practi eum intellectus t se aliquis potest dubii a re speculatiue , an bellum hoc sit iustum rci esse certus practice , quod sibi liceat certare in tali helio , eum sciat non suum esse iudicare de iustitia belli , sed debere Principi ebedire donec appareat debelli iniustitia , & ibi est celtitudo practica cum dubitatione speculatiua . Quando quis dubitat speculati-uc de honestate alicuius act: onis, postquam consuluit
Iutisperitos, si res spectet ad dispositionem iuris, 'clinquisiuit consuetudines locorum, si pertineat ad ius patriculare loci : vel denique interrogauit Doctorcs Ecclesiasticos in rebus motum vel fidei, & nondum apparere possit de honestate actionis , illa actio omittenda est.
Dico ultimo , in hoc differre conscientiam proba
bilem di scrupulosam ; quod illa fundamena a babeat
393쪽
rationabilia suae probabilitatis , v. g. authores famae . vel rationem aliquam firmam; ista veto funduntur tantum in susceptione orta ex leuibus fundamentis, demotiuis . Nomen scrupuli per metaphoram desumitur a paruo quodam lapillo in ea tem pedem urgente, qui ob hoc scrupulus dicitur. Ille conscientiam dicitur habere scrupulosam, qui licet practic E iudicet aliquid sibi esse licitum, specu Iatiue tamen timet, di dubitat ex leuibus fundamentis, ne illicitum sit . Tieet bonum sit scrupulosam conscientiam deponere , antequam fiat actio de qua habetur scrupulus s, potest tamen actio illa bene fieri, manente scrupα-Iq. Ratio est , quia hie scrupulus non inducit dubitationem practicam , sed tantum speculat Iuarn . c ortam ex leui mo tuor cum ergo iudicin m praehi cuna. dictans aliquid esse bonum . habeat rationabi Ie fundamentum, de iudicium speculatiuum, dictant illud non esse bonum, nitatur levi fundamento ue qui sequitur iudicium illud practi eum, censetur ben E & prudenter agere, praeferrendo firmum mortuum leui fundamento : si tamen serupulus ille deponi queat , deponendus est . serupuli suboriuntur coni muniter ex melancholia , qua homo in omnibus timidus efficitur: cxignorantia, qua stante , non potest verum a falso discernit ex suggestione diaboli angustias induentis
in animam, ut pax interior perturbetur : cxieiuniis nimiis , vigiliis, di alii eorporis macerationibus, quae
cerebrum cxsiccantes, iudicium perluibant, e Xeonis
uersatione cum scupulosis ; denique ex superbia , , quam Deus punire intendens , sub ortum scrupulorum anxietatis animae permittit. Inter alia scrupu-Iorum remedia: viilissimum est , ut ille qui scrupulis torquetur; primo Deum frequenter orct, ad implorandum ipsius auxilium ; secundo. , ut cum omni mentis humilitate has animi molcstias accepi et, indignum se reputans, qui conscientiae serenitate preseruatur, ob sua peccata, &neglectum gratiae: tertio, ut deponat suum iudicium, & non obstantibus suis ratiocinationibus, se humilitet submittat iudicio docti& probi Confessaris.
394쪽
De Legibus , delaenis Eetlesiasticis contra distano res tegum ueseu de Censaris. J Vplicem habemus regulam, cui consor mari deis
bent actus humani , quantum prima est interna , scilicet consciemia; alia vero est externa, nemph Lex, quae facicnda praecipit, ec prohibet vitanda. Postquam ergo de ac-us humanis in bonum diligibilibus, di de conscientia, quae est ipsorum directiua intrinsece, dictum est ; non inepte agendum venit de Legibus, ipso sinet humanos actus extrinsecE regniant, acturi postea de Censuris, quae sunt tetiae quaedam poenae in- fictae ab Ecclesia in suarum legum infractores. Hoc fiet in tribus Disputationibus; quarum una erit de Legibus in genere, secunda de Legibus :n specie, tertia de Ceoluiis , ubi, di de Irregularitate .
De Legitur . NO incn Legis vel a ligando habetur, in quantum homines ad aliquod obligamur per legem, vel h, quia lex editur & scribitur , ut saepius legatur ad instructionem subditorum ; vel denique a deligendo, quatenus docet quae sunt deligenda & eligenda. Videamus aliquod de Legibus in communi.
NEede existentia , nee de utilitate legis ullus duia bitare potest: quantum enim ad existentiam eonstat ab orbe condito datiis fuisse leges , & Ange lis, di homi albus; immis ab: terno erant id et quaedam in mente diuina existentes4 ad suas Deus postquam
ad certas leges respiciens , in tempore omnia creauit, & ordinauit, & conduxit, saeui deercuerat ab aeteris no . Quoad legum utilitatem, clarior adhuc est; qu modo enim sine legibus posset humana societas
395쪽
verum est obiective,&fundamentaliter, non forma iiterr a solo enim actu voluntatis concomitante actuare iternum ipse actus exicrnus humanus est , di consequenter bonus, vel malus. Dico septimo , quod bonitas moralis sit conuenter tia actus liberi eum natura rationali , ut tali : id est, ualendis ex ratione operatur : sicut enim illud dicitiir bonum alicui, quod est illi conueniens : sic ille actus hominis dicitur bonus , qui conuenit illius na curae ergo bonitas moralis consissit in conuenientia . Consistit, inquam, in eo nuenienti tum nainra Iationali , ut tali, id est, ut operanti secundum rcctam de prudentem rationem ; unde non sunt actus morali. aer boni in brutis , quae licet operentur conformiter
Naturae suae , non tamen erici iant actus suos secundum rationem, cuin illa careant. Actus etiam homimis inde Iiberati , lieet sint materialiter boni, nimirum cxcbiccho, non sunt tamen boni formaliter ; quia bonitas formalis cst eonvenientia actus liberi r de illi Non sunt liberi, quia non fiunt ex deliberata intentio ne : possunt tamen ex non moraliter bonis fieri moraliter boni, dum ex non liberis fiunt liberi, ut quando moribas primo primis aduenit aduertentia rationis, qua Mo continuatur . Porro , ut actus sit propriό moraliter bonus , non sum ei liquod sit liber libertate essentiali , quae consistit in determinatione voluntatis ad aliquem actum eum praeuisa eognitione e sed
requiritur, vi si liber libertate indifferentiae, ita quod
necessitatem excludat i ubi enim reperitur necessitas agendi, actus censeti non debet laude, vel vitu. serio dignus r nec consequentet bonus aut malus mo-aaliter dicendus est, nisi tantum late de impropriE. Ex his apparet, quod bonitas actus moralis sit entitas res- rcctiua 1ealis . Est primo respectiva, quia est conuenientia actus cum ratione , de conuenientia est rela- aio : est deinde realis,dc non tantum denominatio me. re extrinseca , aut ens rationis , ut voluerunt aliqui:
nam a pario rei actus, qui dicitur bonus, est conformis rectae ratis ni .
Dico octaub , quod malitia moralis sit disconuenientia,& repugnantia actus libet i cturi rationali natura , sed cum natura operante per rationem : discurrendum est enim de malitia, sicut de bonitate : sed animaduertendum est, quha ratio peccati,dc malitia moralis distinguuntur in hoc , qaod malitia pccca: i con
396쪽
sistat in oppositione ad legem Dei : definitur en in
aliquid dictum ,1actum , vel contu itum contra legem Dei malitia autem moralis consistit in Oppositione ad rationem piaecise , licEt enim omnis actus malus repu- sinet aliqualiter legi diuinae , qua omne malum PI llibetur : sunt tamen aliqui actus de se mola liter malicitia spceialem Dei prohibitionem , ut odium Dei blasphemia , di simi les , qui ideo prohibentur a Deo , quia mali sunt de se. : ali j autem idcis mali sunt, quia
prohibentur iure positivo . An autem malitia moralis, di malitia peccati consistat in seliquo positivo ica. ii; aut tantum in priuattuor Respondendum est, no aiant lim malitiam quae repetitur in omissione actus praecepit esse quid priuatum , ut ipsa acti is omissio et sed ei iam malitiam, quae est in actu positivo peccati, ut quando aliquis furaturi consistit formaliter in priuatiuo , licet mater ale action: s sit quid posituum . Utrumque patet cx hoc, quod peccatum d c finia. lur, dictiam , factum , vel concupitum eontra legem Pei et ubi dum dicitur, factum , dictum , vel concupitum, indi
carust materiale actionis ; dum ad dirur sero , contra in legem Dei, ostenditur negatio, de repugnantia cum voluntate diuina praecipiente, vel prohibente actum. Ob
hoc dicunt Theologi, peccare nihil aliud esse ; quatit deficet ea bono ,& asserunt philosophi, loquentes de
concursu , Peccatum non habete causam cssicientem,
sed desie ientem; similii crque bonum, & malum non opponi contrarie, nisi quoad materiale actus , scd o Proni tantum priuatiue , quanium ad formale . Dico nono , dari actus indiffercntes , nedum in spe- cic, sed de in indiuiduo . Per actus indifferentcs in spe-ςie lintelliguntur actus in se considerati et quae ex sua
natura nec boni. nec mali sunt . ut spucto, ambularer
pet actus indifferentes in indiuiduo intelliguntur ijdem actas , quatenus elicium ur ab homine , qui cum debeat in Onan: bus actibus suis se conformare rationi , ideo aliqui dicunt quod lic Et dentur actus indifferentes secundum i peciem , id est , secundum se , non dantur tamen actus in distet entes in indiuiduo , quia in illis vel homo se conformat rationi, de tunc boni sunt ; vel rationi non se connimai,& tunc sunt mali Non obstante tamen hac ratione , dicimur dari acius in differentes in indiuiduo : sic Alcnsis, Bona uentura , Scotus , & plurimi Piobatur ex Hieronymi Epistola ad Ausustinum , quae est secunda in xcr
397쪽
Bonum est, ala, Conti ima; mallam Luxu)ia , inter vir mque inae ereus amicitare ; capitu purgamenta naritur proiicere , y puris rheumata iatere, hoc . bonum , nec mal in est ; sine enim feceris , sae nonfeceris , iustitiam non habebis, nec iniustitiam csae in t cuigi de-bcti de actibus in indiuiduo sumptis: non cnim , siue id fete ir, siue non fecer x ; sic spectantur non tan ruiniose, sed ut eliciuntur ab homine, quod est conside xare illos in indiuiduo. Ratio nostia est quia illi a ctus sunt indifferentes etiam in indiuiduo , qui eliciuntur ab homine cum aduertentia rationis , de feruntur in Ubiectum, qao 4 neque bonum . neque malum eae, sed Plures eliciuntur tales actus , ut v g. actus scribendi , ambulandi , &c. non enim sunt boni, quia non fiant honestatis gratian Oee mali, quia licet ca prosequi, quae
sunt commoda naturae , modo non prohibcantur . Si
quis dicat, actum illum in indiuiduo esse malum , cui deest conditio finis honesti , si autem sit ex fine hono .cto , pro tune esse bonum: ergo nullum dati actum ha mannm ind. sterentem in indiuiduo. Resp. hominem
non semper debete sibi finem honestum piae figet e. sedium cerealiquando quod non agat contra fidena honestum , licet agat propter sinem utilem tantu in t aut de- Icctabilem . si Di ext Paulus 1. Corint. io si ima in gloriam Dei facito. Resp. esse ibi consilium , non praeceptum : quos si fit praecep in m. est tantum negat tuum , quo prohibetur, oh quid contra gloriam Dei faetamus, vel quod non possit in gloriam Dei referri Si Malali. xx. habeatur, quod de omni vel bo otioso reddendae . in ratio; hoe intelligitur de verbo otioso, quod me nisclatium & calumniam includit , inquiunt Chysosto-inus & Theophylatus t vel hoc intelligitur de eo quod est absolute otiosum 5e nullum habet finem: illud autem quod fit ob utilitatem , vel recreationem , vel ne cessitatem ; non censetur purἡ otiosum , cuiusmodi sunt actus nostri indifferemes , qui licet non fiant ob finem honcstum ,&ob hoc non dicantur boni ; fiunt tamen ob viilem, aut delectabilem si Acm. Si quis instet, actionem esse malam , quae non est consentanea axationi: & illam esse bonam , quae cst rationi cuti sen-2anca , quia ratio est regula actuum humano tum: ergo omnis actio vel bona vel mala est Resp. vi actio nocist mala: suificere. quod sit conse manea Ialioni nega liue, ita quod illi uon repugnet e non requiritur au-iem quod sit consentanea pus live: Deinde, actus in-
398쪽
differentes sunt conformes aliquo modo rationi, quὰ indicat illos esse conformes naturae rationali, ut rationalis est , quia non fiunt ob sinem honestum , s ed si- sunt in fine utili, vel delectabili, non tamen prohibito si quis urgeat, actiones illas esse bonas, quia fiant ob
finem honestum : nam recta ratio dicta , esse v. g. ambulanduin ad conseruandam sanitatem : Resp. illan acti onem cum tali r espenu esse reuera bonam, dc honestam ; sed loquimur de actione; quae sistit piath in
commodo , vel utili , quaeren es v. g. v tririn calefacei se, praecise , quia frigus corpori molestum est , si mo et alit et bonum : quod nos asserimus esse actum indiἱ ieientem , qui bonus non cst, quia non est quid honestum : nec malus, qm a non est p ohibitu ; unde, inter bonum & malum inediat non bonum : H3s omnibus non obsta at bas, clit: stianissi inum semper c iit, Omnesectiones suas in gloria ui L ei referre . iuxta D. paulum
dicentem; Tιue manducati e ,sive bibitis , si equid aliud facitit, omnia in gloriam Dci facite. Dico decimo , quod vi an iones humanae bonae sint,
dc beni csse confornacs lcgi aeternae voluntati diuinae, de conscientiae agentis . Dcbcnt pirino esse conformes legi ae t ruae, quia illa est prima,& radicalis regula omnium agen/otu me unde peccaru ni deficii tur ab Augustino , dictum , factum , vel cen virum contra letem Dei aeternam lib. 2 r. contra Faustum cap . Dcbeni lccundo esse conformes diui .rae voluntari: ex intellectu enim diuino de diutina voluntate resultat exemplar primarium , dc regula quaedam uniuersalis , quibus conformari dc beat acti On s nostrae, ut bona sint. Dcbent tertio cuc conformes conscientiae agentis : quod cnim est comta conleientiam, est peccatum , e X Paulo, Omne quod non est ex fide, peccatum εst: id est , quod non fit
secundum uictamen conscientiae. Sicut ergo lex aeterna est prima, de immediata regula faciendo Ium, ita a conscientia cst μroxima mediata regula eoruna,quae facere, aut vitare debemus . Conscientia proprie lumpta dicitur actus inici lcctus , quo iud camus aliquid esse hie & nunc faciendum , vel non faciendum. in od si attribuatur aliquando volii maii , tau iri aliquis dicitur bonae, vel mal e conscientiae , qaia. bene vel malED Peratur per voluntat cm : hoc eii late, di conseque a ter, tu quantum conscientia excitat ad bene Operan dum : formaliter iamcn cst actus intellcctus. Consci eo
ita distinguitur a syndet c., dc a racione, in hoc , quisa
399쪽
synderesis sit habitus intellcctus , quo cognoscuntur lprima principia practica, v. g. boniam Ufaciendunt, ma- tum fugiendum ibalteri ne facias quod tibi feri non Ur . Ratio vero est discursus , mediante quo , conclusio deducitur, dc conscientia est ipsam ei conclusio dictans aliquid esse faciendum h1e & nunc , Η e patet in ilio syllogismo practico , Cmne bonum est faciendum i Hie- Iecmsna est bona r ergo facienda es hic o nunc . prima proposito est a se aderesi . . secunda a ratione dictante cleemosynam esse bonam ; conclusio est a conscio titia Conscientia diuidi solet in rectam seu in fallibi lam , erroneam, probabilem, dubiam, & scrupulosam . Recta seu infallibilis est ea , quae cognosccndo obicctum sicuti est per media io fallibilia, di iat faciendum. quod reuera saetendum est. Errones est illa, quae cog Oicendo obiecta alit et quam sunt, dictat facienda. 'uae no a sunt iacienda . Probabilis est ea , quae cognosccndo obiecta per media probabilia cum formidine falsi , dictat aliquid esse faciendum . Dubia est illa,quae eκ diuerso dictamine practico ita fluctuans remanet , uti a neutram partem se determinare queat . Scrupulosa denique illa est , quae assentitur uni parii cum fot midine alterius ob te irissimas,& incertas coniecturas . De conscientia recta seu in fallibili nihil est dicendu m, ni siquod actiones, quae fiunt ex ipsius dictamine, si sit insalis tibi litet bonae ; de alijs dicemus aliqua scitu necessa-xia. Dico vndccimo, non esse licitum agere contra eon.
scientiam errantem , faciendo quod ipsa prohibet. v clomittendo quod praecipit . Ratio est, qaia non lie et
velle malum iudicatum ut malum , qui autem opera-xur contra conscietitiam errantem . vult malum iudicatum ut malum t ergo non licet agere c'ntra conscientiam errantem . Si quis dicat , conscientiam er- Ioneam non esse rcctam regulam : non est recta regulare spebu in te luctus , cuius iudicium erroneum cst . sed est tecta regula respectu voluntatis, quae tenetur conscientiam semper sequi . N cc quis obi jciat , ctgo pol erit quis gaudere de actu praetcrito, qui malus cognoscitur , quando cognitus est error. Resp. posse quidem gaudere de actu voluntatis , quo Petrus v. g. . dedit pccuniam, quam credebat suam, qua a talis largitio hona fuit, non potest iamen gaudere de obieci': nempe de largitione pecuniae alienae , dum cognosci, ut aliena, Si conscientia erronea iudicet ex ignotantia in uia.
400쪽
lnu Ineibidi aliquod esse faciendum aut vi an dum squod neutrum tamen est , tenetur se conformate illi iudicio erroneo ;& si non faciat, peccabit, quia voluntas iudicium intellectus tenetur sequi tanquam suam regulam. Peccabit, inquam , mortaliter in materia graui, venialiter in materia leui . Dum aliquis ex ignorantia vineibili iudicat aliquid esse praeceptum quod tale non est, voluntas debet sequi dictamen illius conscientiae; debet cnim sequi suam regulam , nempheale iudicium . Licet tamen voluntas exequatur id quod ex ignorantia vincibili credcbat bonum , de tale non erat, in hoc non bene operatur; inamb male agite quando malum operatur quod putabat bonum; quia ignorantia vincibilis non excusat a peccato sicut ignorantia inuincibilis; unde dc buit sic agens perquirere an quod agit, bonum sit vel malum , dc deponere coninscientiam errantem, quantum potest: quamdiu tamen perseuerat illa conscientia errans, debet voluntas il-jam sequi ex quarumque ignorantia ciret . Nec dicendum est , ergo sie agens necessario peccat , siue agat cxconscientia erronea vincibili, sine illi non se eonformet. Hoc falsum est; quia vel potest deponere suum errorem, de sic potest non peccare 3 vel non potest adhibita omni diligentia deponere suum errorcin, de pro tune illa ignorantia est inuincibilis;& operari ex ignorantia inuincibili, non est peccatum. Duo. ecimo, conscientiam opinatiuam distingui 1 dubia in hoc, quod in dubia fluctuet intellectus nec vlli parti assensiim tribuat: in opinante vero intellectus ad unani partem se determinet, sed ob motivum tantum probabile, cui faἰ sum sit besse potest . Nullus dubitat quin inter opiniones aeque probabiles alicrutram sequi liccat, immo communis opinio est, quod non teneamur necessario probabiliori adhaerere, cum
possimus relicta probabiliori , sequi probabilem , quae
petitis 5e doctis placet: sic inter alios Dom.Gamachetu νin 1.2. quaest. 19. fol. Is i. Quod intelligendum est cum hac rcstrictione , modo non immineat periculum aliquod, ad quod vitandum chartias vel iustitia excitet, ut probabiliorem sequamur; modo etiam probabilis sententia suam probabilitatem non miserit, vel ideo quia antiquata est, 'el ob rationem nouam aut hori-hus contrariae sententiae ignotam , quam putamus insolubilem. Per probabilcm opinionem non intelligimus illarn, quae plures habet authorcs simpliciter ,