장음표시 사용
101쪽
ct sic operatur. secundum quod est actu. Ex quo colligit unum notandum,quod nisi numerus gradus, siue intensionis, . siue extensionis adaequet effectum uel eni cedat,non potest perveniti ad ipsum et feso ui, V. g. nunquam fit ealidum ut sex, nisi ab habente tot,uel plures gradus,siue interi sitie, siue extensive. Ad i. At iecudum, admitto magis calidum a z. olutio gere in nunus, calidum sed non agit in ipsum ratione caloris, sed ratione trigiditatis, cum qua eli minus calidum e cuius signum cli quod non quodcunque magis calidum agit in minus, nisi illud , quod incat frigiditatem ipsius, minus calidi. Vnde si lit calidum ut duo,& simul frigidum iit x, hoc non patietur a calido trius a duum : quia eator ut tria, non uincet frigiditatem vi se .
Po: est etiam dici, quod calor sub haeratione,qua minor est,contrariatiir caloti ut maior ell,unde intensum, & rentis,ualiquo modo sermaliter opponuntur. Ad tertium. liramuis ex professo non
intendimus hie de duobus luminibus quicquam determinare, quia alibi late dice inus: tamen interim dico, quod unum non intendit altetum, nisi sit illo maius,& differant secundum intensium, & rem illum,quamuis medium possint illuminare intensius duo liminosa, quam alterum solum. Ad quartum dico,quod Arist. loquitur de his, quae mutuo agunt, Sc patiuntur : &haec debent materiam eiusdem generis habere: at Coelum agit in inferiora, sed non mutuo patitur,ob id non est opus, quod
materiam habeant eandem. Nora. Et nota, quod eam uocat materia eluia
. per dem genetis. quae immediate transit ab
una forma in alteram, ut a calido in frigidum vel econtra. Ad quintum patet responsio ex conclusione quarta . non enim omnia con
traria sunt immediate activa , de passi-ua: sed quae prima contraria sunt, uti di
Haec autem omnia dicta sunt probabiliter, quamuis illa alia quoque opinio Pauli Veneti,& Alberti, in eo quod allarunt, minus mi an sum non pota agere in maius intensum , sit quoque probabilis. Sed dieetur densius magis agece, & sortius,quia celerius aget,& quia vinera pansum,quod non poli et vinci ab altero .
Q v AE S T I O XIII LAn idem agat in se Usum.
DIsticultas ista non habet siciles d
terminationes bene consideranti, ob id circa ipsam argumenta aliquot proponemus, ut veritas elucescat; ac probatur, quod non possit idein in se ipsum agere. Primo quidem authoritate Aristo t. m in hoc libro tex. 48. d. cit, si simile ageret in omnino simile, tunc idem in se ipsum ageret,quod deducit laquam impollibile.
Praeterea, s. Meta. tex. I 7. definit potentiam activam,dicitq; esse principi u transmutandi 'alterum inquantum alterum. Praeterea, 8. Ph1st x. 4o Ottendit nullum agere in se totum secundum totum ;sed oportere,assignare id ,quod movet Sagit dilitii cinni ab eo, quod in Ouetur, Sequod patitur.
Praeterea tertio .de anima tex. l . quia oportet diuersum esse agens a patiente. Docet in an mia esse& intellectum agentem, S intellectum patietem,seu impolli-lein,diuersos, ut illius iit agere, huius vero pati. Ex his, & multis aliis teli nnoniis, quae induci poterant, colligitur secundu , Arist. nihil in seipsum agere posse. Secundo est argumentum. Quod agit, est actu; quod patitur, si potentia,ut no tum cit,at idem esse actu, & simul potentia respectu eiusdem , eli impossibile ergo pariter eil impostibile, quod idem intie ipsum agat, Hoc argumento utatur Aristo. 8. Playsic. tex. O .ad hoc idem probandum.
Tertio. Si admitteretur idem in se ipsum posse agere, nulla esset uia Arist. per
quam immaterialitatem primi motoris ottenderet; nam per hoc ollendit, primum motorem esse separabilem,' iod id, quod mouet, non eii idem cum eo,quod mouetur ac ita primus motor erit immobilis,& immaterialis . Apparet ergo illud esse principium certum, nihil agere in seipsum. Quarto scquitur,quod non esset aliquod
102쪽
quod remissu m, sed quaelibet qualitas esset in summo gradu, vel no esset: quia quaelibet intenderet se, si posset in te agere,
nec cellaret usque ad summum gradum: hoe autem salsum esse experientia olten. dit: nihil ergo in se agit. Modus di Plane diuicultatem si e reliqui determi luo nant,& soluunt. Distinguunt duplicem ardea actio di00ςm,qqyndam perlictivam, quandam
eorrupti- corruptiuam I VOcant persectivam eam, ua. & per quae non ducit rem Sc subiectum in eorruscatu ptionem, quales sunt actiones Immanenates, ut intellectinnes, uolitiones, sentatio isnes,& motiones secudum locum. Uotant corruptiuam eam, qtis ducit subiectum ad W corruptionem, eo quod sit secundum qualitates corruptiuas, quales sunt Omnes at te rationes, ad quas primae qualitates aliquo modo conueniunt.
Actio eot His etiam addunt aliam distinctionem ruptiua quod actio corruptiua est duplex.i Altera lini ' si , altera reflexa. Di recta est, eum reflexa. agit aliquid in aliud per te, vel per medi si aliquod tantum; ut cum ignis calefacit a quam, vel lignum. Reflexa, cum ages agit in aliquod pallam , quia agit in aliud ; ut Sol illuminans terram tibi obiectam dire.cte, illuminat per illos radios ea, quae sibi obiecta non sunt, &lie reflexe agit i similiter etiam ignis aliquando:caleiacit
a Dictum His suppositis dicut quatilor. Primum
illorum. est . a rione pet sectiva immanente,qualiseit uolitio, & intellectio, Se sensatio, ali quid agit in se primo,& per se Intellectus
enim in se intelligit, & volutas in te amat& lenius sentit, nec actiones extra potentias, a quibus procedunt, fluunt, sed in ip
Alterum est; actione persectiva, qualis est motio localis, aliquid agit in se, sed
per accidens', Sc per aliud per accidens, ut anima se mouet; dum mouet corpus per aliud, ut mouetur serrum a virtute imagnete impressa: at tam serrum, quam
, Teitium est actione corruptiua directa nihil in se agit per te, nisi per accidens,nihil. n. seipsu in calefacit per se, aut alterat nisi per accidens: sicut cum aqua reducit se ad si igiditatem, aut cu aliquid dicitur in se agere, quia una pars agit in alteram.
Quait utri est: actione corruptiua recte-
xa aliquid in se agit: quod dicunt fieri in
antiperistasi; ut cum uigoratur uaum contrarium ex alterius praesentia, vel ex resistentia extran eca , ut stigidiores sunt sonistes subterranei tempore aestatis.
Quod si petas , A quo illa aqua m-gi a d.
in frigidatur λ Dicunt,quod a seipsa et hoc Αatiperi modo, quod diffundit speetes intentiona- stisi. Irales per medium;quae eum oecurrunt ealo qu sita. ri exilienti in partibus terrae vicinioribus superficiei, redeunt ad subiectum, a quo
processerunt,iplunque instigi dant. Simill etiam causi tempore hyeniis sunt sontes calidiores .et.Dicunt etiam , quod hac eadem causa magis eat est medium ab
igne, cum ponitur igni aliquod obstaculum. Nam sicut hae species possunt agere in suum mei subiectum , ipsumque intende te; si e etiam in aliud subiectum, quam uis sit sinit te, & eiusdem intensionis, na riper has species simile etiam agit in ii mile gradu.Hxe est Neotericorum doctrina ex dictis varijs ipsorum collecta. Huius lententiae eli Paulus in Summa, e. 23. 6t Marsil. tentiae. q. r.& l 8. & Alber. Saxo.q. t s. & Caiet. Thre n. tract. de reactione, e. q. & aliorum
Et quamuis aliqua horum uera sint, nis indicium tamen omnia profecto, & ea non satis per authoti pense,& enodata : In primis ipsorum di- desilia iiictum primum aequi uocum est ualde, nec quae litomb. respondent. Aliud enim est agere in aliquo, ut in subiecto, aliud agetre, rum. in aliquod ut in obiectum. Et quamuis in actionibus transeuntibus idem sere sit, tamen in immanentibus aliud est. Nam intellectus semper agit in se, ut in subie- cium, quia intellectio in ip Io recipitur,uo tamen semper in se, ut obiectum quia alia intelligit a te: sintiliter sensus alia a se sentit,& uoluntas amat.
Quaestio igitur, si de quacuque actione
intclligatur, ut ipsi uolunt, non loluitur milla parte. oportebat enim ostendere quod intellectus non solum in se, sed se intelli. sit, & scnsu, se sentit, & uoluntas se vult: ita enim per se agerent in se. At hoe non alta eli: non. n. tales operationes insunt nisi Angelis. quod ollendere non eli praesentis speculationis , alibi Deo dante. dicemus. Κ x Secun-
103쪽
In Lib. I. de Gener . oc Corrupi.
Ite a. di- Secundum dictum ueritatem trabet. Tertium dictum abunde tractauimus lib. . Phys. & ihi hane reiecimus senten. tram, di oppositu otiendimus probabilius, quod ab aliis reduceretur aqua ad frigidi.
De 4. x inattum horum dictum, iudicio meo,
i es intolerabile , Sc ab omni philosophiarimi ἴ' absonum: qiiod facile ostenditur. Primo in e mmuni sententia Peripatetica, quod acti dentia non migrant de lubiecto in su-hiectum : isti aut diri, dicunt,quod caedem species red cunt pet adem mediu ad suum subiecti im. a. Et piae terea secundo, quia talis reditus eis et motus: at omnis philosophia docer, accidenς omne per se este immobile , nee moueta nisi cum ipso subiecto. 3' Tertio', quia species intentionalis non producit accidens dyllina reale, cuius estipecies, ut enim species coloris non producunt colorem, nec species soni sonum, ita nec species caloris, scia si siditatis calo te aut frigiditat et , alias enim postent in ipso organo sentit tuo producere tales qualitates , quod falliam est. Tune enim lenis Ius non sentiret, nam secundum Aristote lem , sci liis dc ei denudari ab eo, quod percipit, ut si percipit colorem, non debet, ellu coloratus.1 Excludenda igitur est illa
A ut horis Aliter igitur existimo este dicendum .iςnt xl. Et in palliculari etiana haec uerita, pa ratis l. xςsar , dissiligit ius actiones, ut singulas
plex ten' e a minc mu . Si late uocabulum exten- actionis. damus ,'multis modis contingit ageret
Agit enim,quod localiter mouet, & quod senerat, quod corrumpit, quod alterat se- cundum qualitates sensibiles, siue primas sue secundas,quod auget, & similiter qJ secundum animam operatur. ut quod tentit, intel git, appetit, uult. Ex quo patet
esse has actione, , puta motione localem,pzneratione, corrupi ioncm,ali rationem
iecundum sens biles qualitates , a Ugmen lationem, & animae actiones sensiti uas, &appetitiones, ct intellectiones: & de omnibus his dubium esse potest non facile, De muta an ident agat in seipsum , ut in obiectum
ide agat i Incipiamus a motione locali, de quax is uin. diximus multa S. Phγ sic. At modo multum aduerte, tripliciter posse aliquid mouere, S moueri, ut ex Aristotele habetur Triplici s. Physicorum, t cxtu I. Primo per acci. dens, id dicitur per accidens inove ex uta: , de quod eli coniunctum accidcia taliter cum moueri. eo, quod per se mouet; ut calidum aedifi- rrimu .cat, quia cnim aedilitator, qui per is aedificat, calidum est, dicitur per accidens calidum aedificare. Id etiam per accidens moueri dicitur , quod est,in eo , quod per se
mouetur, ut mouetur homo admotum
nauis, in qua est. Secundo, Dicitur aliquid movete, seu a. moueri secundum partem . Id mouet 2.cundum partem,curus aliqua pars mouet, ut homo mouet librum, quia manus mouet. culus uero pars mouetur tantum,. Id
secundum partem moueri dicitur, ut moueri dicitur homo, quamuis brachium so
Tettio , Aliquid secundum totum seu 3. primo mouet, uri mouetur : & hoc , eliquod non iocundum partem tuam , vel per accidens, sed se cui dum stipsum totum mouet, uel mouetur, ut lapis cadens, dicitui secundum totum moueri, simili.
ter manus mouens secundum totam π
ueri dicitur. Est ei iam hae e diuisio communis, non solum motu locali, sed etiam alij , ut di,
ra igitur tripliciter conAnsit movere, Nota m& moueti, cum aliquid scipium mouere at plici dicitur, etia in tripliciter intelligi potest. ' Piimo,quod te ipsum moueat per accidς ἰ mouet equod tunc fiet, clam aliquid se cundum se ipsunt. quidem mouet aliud, ad cuius notu in O- 1. Detur Niptum & hoe pacto non dubium et . aliquid seipsum mouere, ut anima in animalibus ipsi: haec enim mouet.& dum ipla mouet corpus ., per accidens ad motum corporis mouetur.
Vbi nota , quod anima seipsam reo uet, Nota l. id est,& mouet, ct mouetiar, mouet qalide per se corpus , mouetur quid m per acci dens ad motum corporis : Ob ad teipsam mouere per accidens dicitur. Et nota , quod hoc nulli alteri sorarae No a. substantiali inest, nisi animae.
Secundo. Aliquid stipsum mouere dicitur per partem, eo quod lacundiam unam partem mouet, secundum alteram mou
104쪽
tur a se: & hoc modo animalia se moueis
re dicuntur: mouent quidem ratione animae, mouentur ratione corporis. Dico autem, per se: na P acciden, simul et a mouetur anima ad motum corporis s, si e totum animal mouetur secundum totu , , sed secundum corpus per se, secundum, animam per accidens. At ratione animae mouet, ut patet in motu neriti, quamuis ut diximus libr. 8. Physic. In toto animalisit pars corporis peric nacuens, ct pars corporis per se mota.
3. Tertio,aliquid mouere se, intelligi potest secti edu totum per se , ut idem mct ad
aequa te moueat, & lde adaqua te mouea
tui :vt idem omnino , quod morum facit, motum patiatur. Et hoc reputat ipse Aristo. impollibile, 8. Physico. text. o. & si qtientibus , ut ibi expositum est , eo quod una eademque Ilibstantia non potest esse eiu ident motus esse activum . &raitiuum principium, ne sit simul actu, &potentia. Nota val- Fateor hoc unum , ct meam proferam
de an ali' ignorantiam , quod non video, quare hocs: mois. n. n possit fieri. dia sicut intellectio actiore seipsu. quaedam est, quae piocedit ab eo,quod eliae ii,& iecipitur in eo, quod cii potentia, ct tamen unum & idem te intelligit,ut patet in anteliu: quare etiam unuin,& idem secundum totum non se movebit in corporibus p Nihil enim pio habet, quod miniit sit actu , & potentia secundum motum localcm , nanis i moueat, debet esse eiu , id est, ex illere ; ut moueatur, debeteste lotomia, id est , capax motus. Simul ergu potest unum existere', & cliems adiu & motus esse capax . Recipiamus igitur, nihil se ipsi in mouere secundum totum , tanquam probabilissimum, propter sententiam Alis olet.& aliorum Omnium , sed non ut demonstratum . Et la. ne de actione persectiva tocedendum est,
aliquid polle agere in seipsum , quicquid
sit de atrix. Praeter hos modo si unus alius uidetur sit peresse , puta cum serrum se movet per virtutem a magnete impressam, & cibus ad partes nutriendas , & etiam elementa ad loca naturalia, & proiecta per medium. contiat enim, quod in his est uittus activa mouens, cum non ab alio extrinseco proxime di immediate strantur.
In quibus maxime aduerte, quod non Nota demouentur ratione partis, nee mouent, ut m v vanimalia : quia eorum substantia non eli sth Eth
aettulim illorum motuum principium : protecto sed mouentur secundum totum , puta ra. Lui lii ..tione materiae, & formae per se , ni Ouentur ta recta ratione illius impressae uirtutis adtiuae. At quia acciden, non habet mouere , nasi ut alicuius substantiae uirtus,& instrumentum est, talis motus datur subitantiae illi, cuiu, eli illa uirtus,& a tali lii bilantia movera dicitur , cumque illa non sit ea , quae mouetur: nam haec tan- , tum patitur ,& non mouet, ob id ab ex- itrinseco ista primo in ueri dicuntur: ut a . - . generante, a membro , a magnete, & reliquis proxime tamen ab illa in pressa ui tute, ted non a substantia neq. a parte sub stan tali. H. te multum considera , quod ex hoe Nota. soluitur dissicultas notanda . Solent enim aliqui dice te, quod, coelum potest mola ri a se, sicut lapisi & tune non oportet di stinguere , liri uens Sc motum, ted totum c luna mouetur a uirilite mortua in ipso. Sed ex hoc solui tui: si enim coelum rati ne substantiae mouetur tantum , ratione uirtutis mouet, ut lapis: utique oportet aliud pi incipium extrinsecum ponere, cu-
ius sit illa uirtus inlli umentum : quod si si bilantiam activam ,h& passivam ponas , iani oportet distinguere id quod mouet, & id quod mouetur . Et id quod
mouet, cli primum mouem, quod , quia semper Susine defatigatione mouet, secundum Aristotelem, ob id uirtus incorispo rea eis. Et hoc eonfidera nam ex his notum si quomodo aliquid in se agat in motu locali. De generatione substantiae dico, quod gen ex illi, tribus modi, Politis : qui comm sutis .iliaenes erant, secundusiolus pcssibilis est, alii an aliqa duo impostibiles. Secundus quidem eli, quod aliquid se genet et secundum parte , puta ut una pars generat alteram : & hoe contingit in nutritione , quae generatioquYdam est. Idem enim se nutrire dicitur, eo st una pars substantialiter eo uertit alteram , & potest in aliquo toto una parsaliam mutare, & totum illud se mutare dici potest, qua uis hoc improprie ualde. Nacum mutatio fit,totum illud nondum est, misi id quod mutat, di generat: cum autem xo t. m
105쪽
In Lib. I. de Generat. N Corrupi.
totum est, iam generatio ipsius non est: Fateor tamen quod non demonstratur Nota. ob id non dicitur se mutare, seu generare proprie. z. λ 3. At primus modus, puta , quod aliquia teneret per accidens ; & tertius, quod se totum generet, impossibiles sunt. Ratio est: quia ut generet, debet esse: ut generetur, debet non esse formaliter: at simul esse & non esse idem set maliter est impossibile.
De eo ru De eorruptione uero secundus modus idemsecum generatione: pariter etiam uea isei p. primus, & tertius in substantiis,ut notum sum. est. At in accidentibus instantiam patitur, nam potest aliquid se totum corrumpere per accidens, puta, dum corrumpit id, ad cuius corruptionem corrumpitur, ut si supponamu , accidentia manere in eomposito, tum sebris destruit hominem, quo destructo, simul ipsa perit. obahalo Diςς , Homo se occidit,ergo substantia
solutio. se corrumpit. Dico, quod non proxime, sed quia indicit id,quod corrumpit. De altera Superest, ut dicamus de alterationibustionibus sensibilibus: de his enim Aristoteles loquibu, si, lux , in praesenti erat praecipua
ud in se. Dico igitur primo , ut eodem ordine .modus, procedamus, quod idem potest per accidens seipsum alterare, puta, quia alteiat id, cuius alteratione ipsummet alteratur. Et huius exemplum eli de anima , quam non dubito secundum uarios ei sectus corpus alterare, puta calefacere, in frigida re , quibus tamen ipsa per accidens al
Dico seeundo: quod contingit etiam, ' aliquid se alterare secundum parcem, pu
ra , quia secundum unam partem alterat, secundum alteram alteratur,ut notum est: ut homo se alterare dicitur, cum cor alias corporis partes alterat.
Dico tertio: quod idem secundum t tum non alterat teipsum,id ell, unum non se calefacit,ita, ut idem prorsus calefaciat, ct calefiat per se in hoc magis notum esse, quam in motu locali. Quod enim alterae debet habere forma actu : quod alteratur uero carere illa. At non stant simul in uno eodemq; adaequa te habere actu formam,R non habere. motus uero Iocalis, cum nost secundum formam, magis ui tur a se posse esse. adhue, quia ut aliquid calefaciat, sat est habere calorem uirtualiter , aut etiam per propriam formam substantialem se perficere, reducendo se ad situm naturalem statum, cur Ergo idem non poterit esse adtuealidum uirtuale, potentia uero formale,& ita se calefacere λ sit ergo dictum hoe
probabilissimum, sed non demo nil ratum:& hoe est,quod intendit Aristo t. textu 8. huius libri. Dico quarto,quod aliquid se alterat secundum anti peristasim , id eli conuersio. ''nem , & reflexionem, quamuis non pro prie a se, quin potius ab altero alteratur: quo autem fiat modo,explicandum est. ille enim modus quorundam saperius positus non mihi placet.
Adverte igitur, quod dupliciter fit ista Mota d8
antiperastasis. Uno modo ex eo,quod duo anti Peria gentia multiplicatur circa idem passum. v.g.sit ignis .cui apponatur aqua uali insu- si, uel li num aliquod ; Si post lignum, uel aquam sit lamina serrea; tune sortius comburetur lignum, Se aqua, quam si non esset serrum,pol l lignum e calefit ergo propter anti peristasim. Sed hoc non est ex eo. quod reuertan' Cauci hutur species ignis, uel caloris ex serro ad iusmodi. lignum , ted quod ignis calefaciat idisum serrum , di aerem illi continuum , quae calefacta ipsum lignum iterum ea-leiaciunt : S sic sunt plura agentia : &quia serrum calefacit per calorem ab igne receptum, dicitur, quod calUr com Nolar. uertitur : sed tamen te uera idem non est. Cuius signum est: quod ut tale medium sertius alteretur, opus est quod apponatur aliquid receptiuum multi caloris , quo possit agere, puta dens uni aliquod. Et hic est unus modus,qui dici potest per reflexionem, nec propric antipe. tilla sis est. Alter modus est pro cuius declaratio- Nola ane aduerte, quod unum & dem potest: a Modus dupliciter magis agere in aliquod . Vno nti peti modo,quia ei propinquius est :& hoc no tum est. Rhero modo, quia meliori modo, ct secundum maiorem dispositionem agit ma- se habet ad ipsum. V. g. ignis calefacit un- sis in dequaque secundum sphaeram suae actis i viuuatis, apponitur aliquid ci ex una parte actionem impediens, tunc an aba, pariet
106쪽
Nota eurestate pi frigeat internae tetrae Pi . Altera ea antiperi statis. De augmenta uiane de nutriti Oe an
sortius agit,& liueosius, & haec dicunt antiperillasis, & conuersio. Partes ergo terrae frigidae impeditae aealore extrinseco tempore aestatis, sortius agunt in interiores, ad quas se conuert ut,& sie instigidant magis aquas. Et hoe admodum est notandum: est enim generale in multis, ut dicetur in libris Me-Lheotum . Nee oportet admittere illam specierum conuersionem, quae absona esta recta philosophia naturali, & Meta- physica. Alia praeterea ratio propabilior & ue. rior antiperastasis istius proprie dictae, est
quod in initio actionis, antequam superetur unum contrarium ab altero sottiori , per aliquam particulam temporis se defendit, di tuam ad se uirtutem activam conuertit, se uniens Sc luam uirtutem ad sui defensionem, ne pereat, aut laedatur ab altero:& ita in seipsum conuertit actionem se sortificans ex naturali, inquam, appetitu suae conteruationis i & ita aqua frigida apposita. Soli in aei late per aliquam temporis partem antequam a Sole superetur, stigesit magis. Pollet etiam hete actio aliquando durare per maius, aut minus tempus , pro ratione& uirtute agentium. Et hoe sit satis quantum ad hanc actionCul. De augmentatione vero, & nutritione dico, quod idem se auget secundum partem,& formam, ut docet Ar illo Quod est dicere, uiuens nutrit,dc auget ratione sommae: nutritur & augetur etiam ratione sormae. Nec hoc est inconueniens: quia fit nutritio, Si augmentatio , accedente aliquo extrinseco,quod mutatum in uiuentis substantiam , ipsam dicitur nutrire, Sc augere proprie: at quia conuersio': & unio fit per formam Sc animam , actio formae tribui turm ipsa etiam aget e primum, dc nutrire
De animae aliis operationibus nihil in praesenti dico i quia non est huiux loci id discutere, de maiorem habet hoc dissicultatem, quam ut breuibus dicrposset:reseruetur in libros de anima. Patet igitur , quid in hae quaestione sit sentiendum : o. portet tamen argumenta in principio posita soluere.
Ad primum, quod ex auctoritate proincedit, dico, quod solum ollendunt illa lo-
Nota tri- 'liciter atqui a te in actu.
ra, nihil agere in se primo, & secundum
idem prorsus, Se per se, non tamen aliis modis,qui dicti sunt. Et per hoc etiam respondetur ad secu- Adadum argumentum: quamuis uellem,te aduertere tensum illius. Quod agit, est actu. Agens enim tripliciter eit actu . Primo in actu formali, ruta, eum simile eli specie passo mutato; ut calidum respectu calidi. Altero modo in actu eminentiae, Puta,cupotest illud facere,quamuis non sit simile: de si e Sol eli actu, cum iacit herba. Alius est actus virtualis , cum aliquis in virtute alterius agit: de se agit virtus seminalis. Cum ergo dicitur. Nil agit,nisi quod est actu : intellige, quod eli actu, uel formali, uel eminenti, ues uirtuali. Et propter hane doctrinam dixi supe- Nota. rius, quod argumentum non eli demonstratio ad probandum, idem non agere in se pruno, de per se: quia non repugnat,'Paliquid sit potentia ealidum,Sc actu simul:
sed actu continentiae, seu eininentiae, uel virtuali; potentia ueto ad alium calorem formalem.
Et hoc patet. Potest enim esse piper & Rario
uinum actu calidum eminentia ,seu uirtute, at in potentia calidum formaliter. Noergo illa ratio demonstrat, quod ob id nihil in se agat. Ad tertium eodem modo patet solu Adtio. -n nota,quod non ob id, quod di llinctum est, mouens a moto colligitur separabilitas primi motoris,sed quiλ mouere poteli tempore infinito, de sine defatigatione,quod non esset, si esset uirtus in corpore, ut diximus bene in Iib. Phy si. 8. Ad quartum solutio ea de cit, no enim Ad sadm IIII mus, Palteratione lensibili idem agat in se ipsum primo,& per se.
.an omne agens, dum agit re- patiaιur. QVaestio ista de actione valde diffiia Nota dis
citu ab Omnibus iudicatur,& reuera cli, cum propter uarias sententias 'Doctorum, tum propter argumentorum dith cultatem,quae pro qualibet sententia ridetur facere, tum cum propter innum
107쪽
In Lib. l. de Gener . N Corrupi.
meras ealculationes, Sc lophismata, quae
neotet Ici hic accumularunt. Dabimus t men O PCea, DCO fauente,ut in tanta muliatiplicitate , & obscuritate veritatem hane& sacilem,& breuem, dilucidamque proponamus, bc ostendamus. ux sint Primo igitur quae dissicultatem Dei ut, im G i dieeuius. Secundo communione , sc pia
tiores sententias cum suis tanda mentis adducemus. Tertio quid mihi piobabi. lius uideatur, aperiam . Tandem quarto dissicultates propositas, Sc secundam aliorum , & secundum noliram sentenciami oluam.
De titulo Ante omnia tamen titulus quaestionis ηψni a nobis explicandus cli. In primis de actione , quae secundum qualitates sensibiles est, praecipue loquimur. Qiiid sit Vocamus autem agens agendo pati, cuagCiis in sic agit in palsum,ut pasim etiam agat in ipsi : Sc haec passi actio reactio eli. V. g. aquam calefacit manus calida,Ita, ut aqua, quae patitur, frigefaciat manum tunc manus agens reparatur. Sunt igitur notanda quatuor uocabula, puta Actio, Pallio, Reactio, Repassio.
cabulotu Actio eil ipsius principalis agentis, de QMda' maioris virtutis,qua in passiam agit. - Passio vero eli ipsius passi operatio, quia patitur. At illa actio, qua pallum agit Quid rea in agens sortius,& principalius, reactio dictio di re citur; de pallio , qua agens tale patitur, e
passio, pallio. Eil igitur dissicultas: an agens secunduco ueniat qualitates sensibiles in pallam repatiatur
Phi ςi ς Aduerte secundo quod in duobus casi
, . . '' bus omnes conueniunt, quod agens nona.NO fie- repatitur. Vnus est, qui habetur ab Arist. xi reactio in hoc loco tex. 14. cum agens, aut no ha-nς,sδgς -materiam,aut si habet, est alterius ge- materia neris a materia palsi . Vnderes spirituales aut sitat' agentes in illa inferiora, non repatiuntur: ςxtu Se quia materiam non habent: similiter coeli in Non fit non repatiuntur , quia materiam habent actio P alterius rationis. O sphae Alter casus est: cu agens cli extra sphaer macti ra activitatis passi. Attende enim , quod
omne agen Κ, cum sit finitae virtutis, nons ἡῖii. ' agit nisi per q)atium determinatum, & us
ruria ita 'luc ad certum terminum: imo nec in illo
spatio toto aequaliter agit, sed debilius
se inper in parto dillantio ita a te: dc hoe spatium, in quod agere potest agensidieL
tur sphera suae activitatis, ita, iit nisi pasisum sit applicatum intra hane sphaeram, non possu agere agens in ipsum. Variatur autem haec sphera, quia modo maior, Seniodo minor est, pro maiori, uel minori
Potest igitur esse, quod sit aliquod ages, sortitis limum habens magnam sphaeram,& sit pallum debile breuem habens sphqram ; tunc poterit applicari tale debile sphaeis sortioris, ita, ut sordiu, sit extra illius i Phaeram in quo calia fortius aget absque repassione ab illo pasto. Et hoc notum eli : ignis enim agit in distantia tquibus non repat ictir, quia horum acti. vitas non ita se extendit, ut ignem pollit pertingere.
Et ob hoc, quamuis Sol esset eiusdem
materiae cum terra, ageret in ipsum absq; repastione ab ipsa , quia terrae activitatis synaera attingere Solem non potest. Dissiculta, igitur consistit, cum agens quidem eii ciuidem materiae cum palso, ex utrumq; eli debite applicatum , ita, ut utrumq; contineat alterum intra sphaera suae activitatis. Aduerte ulterius, quod actio, se reactio possimi intelligi duplicitet. Unci modo secundum diuersas contrarietat s. v. g. ut unum agat secudum calurem & repatiatur secundum hunuditatem, ii et quod si igeiaciat,& repatiatur secundum siccitate in ,&sic non negatur reactio ab ulla sententia: potest enim ignis agere in aquam secundum calorem , & aqua in ignem secundum hunriditatem : similiter aer in terra secundum calorem , ct repati a terra secadum siccitatem. Altero modo secundum eandem contrariciate,ut agens calefaciat,& selytiat a
passi, & de illo est tota dissiculta . Collige igitur ex his hune sensum questionis, an agens, quod est eiusdem materiae cum pati a repatiatur secundum illa contrarietatis speciem , siccundu iam quam agit, utroque existente debite applicato, i a, ut calefacteus calefaciendo sigefiat,&sigefacient ealesat pec repastionem. Hic est 13itur sensus,dc nota in quo dissicultaseonuitat.
Quae igitur rem hanc dissicilem sici sit sunt quinque adum ta . Primum est Bulleu ux sit
108쪽
Burtei 3.Physi. super tex. I7. Sit agens,&. patiens, tunc, uel illa sunt virtutis aequalis,. vel inaequalis. Si aequalis, neutrsi aget in alterum,quia a proportione aequalitatis noest actio. Si in aequalis, tunc unum. s. maius aget in alterum tantum,& non repatietur uia a proportione maioris actio ell,quod minus reageret, lana profecto elut actio a proportione minoris, nam reactio,actio quaedam etf. a. Secundum est Calculatoris in tract. 7.dere actione . quod si esset reactio , tunc idem simul moueretur motibus contra
riis, quod est impossibile. Sequela antem I robatur. Sit agens A. & sit patiens B. il-ud ealidum, hoc uero frigidum, sit autem A. in quadrupla proportione ab A. ita ut B.no possit reagere in totum A. sed in aliquam eius particulam, puta quartam, &uocetur. C. tunc sequitur,quod talis ea le- fiet, de frigefiet si inui, Probatur. Si illa re- Patur a. B. notum est, quod stigesit, ulterius etiam calesit a tribus reliquis, quartis ipsius A. Quod se ollendo C. habet susscientem esitrarietatem cum reliquis partibus A. quae uocentur D. ut possit pati, quia C. eli paruum frigidum D. autem , puta, tres quartae , sunt multum calidae, quia pono, quod sunt in gradu funamo, ergo calefacient ipsum C. uides ergo, quomodo si est repassio in C. tune simul calefiet,& frigefiet Solutio q Dices, non sit simul, sed modo stigest,
posset as poli calefit . Hoe non ualet propter duo primo,quia si postea calefit C. etiam tune ς R ,' no repatitur, iam illo tempore erit actio ab A. in B. sine repassione. Secundo,quia sumo illud tempus , in quo frigefactio fit sine calefactione, Si argumentor,in medio temporis illius erat frigiditas in C. ergo habuit contrarietatem eum D. calido potuit ergo iam calefieri, nee ulterius ex pectare, & ita dicam in quacunque data frigefactione, eli enim semper quecunque data diuisibilis secundum Arist. Hoc argumentum ab Omnibus summae dissicultatis iudicatur. a. Tertium argumentum idem colligit, scilicet, quod idem simul contrariis moueatur motibus, tamen ex parte medii.
Si igitur A. agit in B. N B. reagit in A. sit hoc per aliquod medium, puta C. suppono autem quod non agit in passum ager,
quin agat in medium, eum illud distans:
eli; tune A. agit ealciaciendo R. ergo meis dium calefit, iterum B. re agit simul per idem medium in frigidando A. ergo meis dium. C. frigefit. Simul ergo idem calefici& stigefit, intenditurque motibus contrariis, hoc autem, iidetur esse no posse. Nee est minoris dissicultatis hoc argumentum, quam praecedens, imo clarius ducit ad impossibile.
Quartum argumentum est. Sequere. q.
tur, quod nihil sitium simile induceret, nec summus gradus qualitatis produci posset. Probo . Sit A. summe calidum agens in B. frigidum , & nitens ipsum sibi assimilare, & luppono, quod nihil agit viatra suam uirtutem S activitatem , tune si A. agens in B repatiatur . ergo minuitur in actione eius uirtus, sitque remissus, dumagis agit, ergo in fine ationis non erit summe calidum , sed aliquos gradus caloris admittet, non ergo inducet summum calorem in B. quod videtur absur
Quintum argumentum sumitur ex s. motu locali. Non enim omne, quod mouet,necessario mouetur secundum locum, ergo nec quod agit, Si alterat, necesse est, pati , & alterari. Haec sunt argumenta praecipua , & dissicilia in hae materia, in quibus laborant authores maxime, quorum sententiae praecipuae sunt prius expo
Prima sententia est Calculatoris. Suin i .sentetra set tract. 7. de reactione, quae breuiter con Calcul.
sistit in hoc . Est enim duplex agens , seu Dudi
patiens; alterum uniforme , alterum dis 'Sς 'sorine. Uni forme est, quod secundum omnes suas partes aequalem participiat
Bimae gradum , ut si esset bipedale calidum ut quatuor, ita secundum omnes suas partes, quibus agit,ut patitur, haberet calorem, ut quatuor. Difforme vero est,eum non aequalem gradum , sormae
participiat,ut si bipedale quasdam partet haberet calidas, ut quatuor, quasdam ut duo , quasdamὶ magis , quasdam vero
Aduerte ulterius secundum Calculato vi, rem, quod qualitas activa tantum resistit uiserun- suo contrario, quantum agit ; ut si militu du Cale agit multum resistat : si parum agit pa- rum resistit, est autem resistere, se a cor- resistii 'Tol. de Gen.& Cor. L ruptio-
109쪽
In Lib. I. de Gener. oc Corrupi.
ruptione defendere, & consertiare a contrario conante corrumpere illam quali
t dictu Hi, suppositis,Dicit Calculator primo:
C-lpula' Agens distorine repatitur secundum ean- ψ δ' dein contrarietatem , sed non secundum eandem partem; sed secundum aliam agit secundum aliam patitur: agit quidem secundum sortiores partes, repatitur secundum debiliores.V. g. sit pedale ealidum habens partes calidas, ut lex,aliquas ut duo: sit aliud pedale frigidum habens partes frigidas, quasdam, ut sex,quasdam,ut duo; si illud A. hoe autem B. tunc A. secunda partes calidas ut sex, agit in B. secundum partes frigidas ut duo B. autem reagit secundum partes frigidas ut sex in A. secundum partes frigidas ut duo: agit ergo A.&repatitur; si init iter B. secundum diuersas
partes. Debet autem Obseruari,ut partes,quq agunt, uel reagiit, in difformi sint sortiores partibus passis, ut sit semper actio a
Dieit secundo: Agens uniforme non repatitur, dum agit,nec secundum diuersas partes. V .g. sit A. uniformiter calidum ut quatuor: sit B. uniformiter figi du ut tria tunc, A .aget.in B. nec repatietur,quia secundum quamlibet patiem excedit in activitate ipsum B & ita in resilientia .seeunda Ex quo colligitur,quod iuxta Calcula- Caicu. ni torem n: hil poteli agere, & repati secun-hii pol a- dum idem & eandem partem eandE contrarietate . nihil enim simul calefit,& trigedam id facit, uel econtra: solum ergo reactio illaci eandE est in partibus diuersis. Partem. Obiicies Calculatori, Sit. A .uniformi ebis, Cil tr ca v n ut quatuor: sit, B. difforme hae tibiε. bzns frigidas partes quasdam, ut quinque quasdam ut duo: tuc, A. uniforme aget in B.ratione partium frigidarum, ut duo: dcrepatietur ab ipso , B. ratione partium ut quinque, ergo idem secundum idem agit,& repatietur.
Resposio Respondebit Caleulator, quod id non
ipsius . potest esse: hoe enim pendet ex applicatione agentiummam B. uel applicatur secundum debiliores partes,uel secundum fortiores singulis partibus ipsius A. Si secundum debiliores: tune A. aget in B. secundum illas, & non repatietur ab ipsis si uero secundum sortiores, tune B. aset in A. noa econtra: &sic nunquam iecundum easdem partes erit actio, &passio, seqsecundum diuersas. Hae etsi opinio Calculatoris , quam placuit ita exponere, quia obscure ab ipso traditur, & a paucis exponitur, de a quibusdam non est Latis intellecta.
Secunda opinio est Henti, beri celebris a opiri. Sophi ite in suorum sophismatum libro so HςR phic ultimo: & quasi eadem uidetur cum
Calculatore: conuenit enim in suppositis& in modo reactionis: sed differt. nam ad- In quo mittit etiam inter uniformia esse reactio ditarat anem,atque hoc modo dicit. Sit A. uni soria Calcula- me calidum,ut quatuor sit B. stigidum ut μές
tria; dicit, quod A.agit in tot si B. quia eii
sortius illo: at B. reagit in particulam ipsius A.quia sortius est totum frigidum, ut tria simul ob multitudinem materiae, qua sit una particula ipsius A. agit ergo. A. secundum totum , repatitur secundum
Haee sententia, si intime aspiciatur,pro ubi, secto non potest euadere, quin idein secudum idem agat.& repatiatur; nam si tot si A.agit in B. ergo secundit eam partem et qua repatitur: ergo iam illa etiam pars aget,& repatietur. Ulterius B agit secunda totum in partem A. & repatitur secunda totum ab A. ergo idem secundum idem aget,& repatietur. Ex quo collige cotra aliquos, quod est Nota rutinulto diuersa ilia sententia a Calcula. hie sis i quo enim nullo modo admittit, secundum ideesse actionem, se repassionem; ille uero,id admittit, solumq; dat modum, quomodo id possit esse, cum hoc quod a proportiO- ne maioris semper fit a ctio e & ita ipse doeet,quod cum, A agit in totuin B.eii a maiori actio: similiter reactio, quia B. agit in partem R. conuenit ergo cum Calculatore in sundamento, quod qualitas tantum est activa,quantum resili tua: dii fert tamen prorsus in sententia. Haee sententia suit Mariliani, contra quem scripsit tractatum Caietanus Thienens. Et nota hoc, auia ex utriusque lentelia agit aliquid,& repatitur, sed non secundum totum id , secundum quod agiti uel
si secundum totum repatitur, non tam ea
ab illo solum repatitur, in quod agit, ut patet in casu posito. Haee est horum
Tertia est aliorum opinio, quae acti
110쪽
qua qua litas prima potcorrupi ,
esse ςquales activitates qualitati a nore sisten iijs.
nem, & reactionem inter aliqua tota comnituunt, Se secundu easdem partes, at non in eadem contrarietate per se, sed in diuersa.in eadem vero per accidens.
Notant hi, quod qualitas aliqua prima
dupliciter potest corrumpi. Uno modo per se a suo contrario, ut calor a frigiditate, &siccitas ab humiditate, de econtra. Altero modo per accidens, puta ad corruptionem alterius qualitatis, cum qua in illo subiecto naturaliter est coniuncta , verbi gratia calor ignis eorrumpitur per accidens ab humido destruente siccitatem ipsius ignis, S sic humidum aeris deliruitur a fragido corrumpente ipsius calorem per accidens
Dicunt igitur, quod actio,& reactio per se fiunt inter aliqua agentia, & patientia
secundum duas contrarietates , ut ignis per se agit secundum calorem , reparatur secundum siccitatem ab aqua , lige autem patitur secundum frigiditatem , reagit secundum humiditatem . At quia corrupta siccitate ignis etiam calor minuitur; fit, ut ignis repatiatur secundum calorem, se cundum quem agit, per accidens tamen . Similiter aqua patitur per se in frigiditate,at quia per hane deperdit etiam in humiditate, per accidens fit, ut re agat aqua secundum id , secundum quod patitur , ut a secundum humiditatem. Ita auten oest, ut nisi essent haec gemina conrta ria in utroque agente, & patiente , non et set reactio , unde calidum , & sic eum agens in stigidum, & secum non repatitur, hunc igitur modum reactionis isti po
Quarta sententia est communis, quam sequitur Marsi. i. i 9 .& Albe. Saxo. q. I 6. N Paul. Vene.in lumma cap. 2s. 8c Caiet. Thienen. in quodam de reactione tractatu,& alii multi. Quae,quia magis inter omnes rationabilior apparet mihi, magisque ad mentem Aristotelis;ob id est explicanda latius. Supponunt unum contrarium opinio. nibus praecedentibus; nempe qualitates primas non clie tantum activas, quantum resilati uas, imo oppositam elle latitudinem activitatis, Si resilientiae , ut si activitas considete tur, calor est maxime activus , in secundo gradu, frigiditas, in tertio humiditas, tu ultimo siccitas , haec
enim parum activa est. At si iesissentiae latitudo pensetur,oppositus est ordo, siccitas enim est maxime omnium resistitiua contrario, poli hanc humiditas, tertiunt locum obtinet frigiditas, ultimum calor. Quod est dicere, Dissicillime siccitas expellitur Se humiditas dissicilius, quam relequa duo,sacillime calor,semper tamen in eodem gradu Sc potentia considerare debes. Supponunt secundo , quod actio prouenit ex victoria uirtutis activae alicuius supra alterius resilientiam. Verbi gratia, tune calidum agit in frigidum , cum ea lidi activitas uincit resistentiam frigidi, similiter econtra , tunc frigidum in calidum , cum frigidi acti uitas huius uincit resisten
His suppositis, dicunt primo, quod a
ctio, Si reactio est per se in eadem contrarietate,& secundum idem tot ym. Explico. Sit calidum, ut quatuor,sit a Iiud frigidum ut quatuor, tunc calidum agit in stigidum, quia calidi activitas,quae lumina cli,uincit frigidi resistentiam , quamuis sit eiusde in gradus,at repatitur tale calidum a frigido, quia frigidi activitas uincit resilientiam caloris, quae minima esl,6c sic sit repastio , Si reactio non solum inter contraria aequalia gradu, sed etiam inter aequalia , quia minor frigiditas aliqua maiorem habet activitatem , quam sit resilientia maioris caloris,dc ita potest reage te. Dicunt secundo , quod non ost reactio nisi cum maior est activitas passi , quamst resistentia agentis, unde si sitso in muscalor, te frigidum ut unum, uel duo , tunc erit actio absque reactione. Ex his patet, quomodo fiat actio , Se reactio secundum i dem,St eandem contrarietatem ; εc quomodo semper actio , Si reactio eueniant a proportione maioris, sempor enim activi-Ias agentis est maior resistentia passi, de actiuitas passi in rcactione maior est , quam agentis resistentia, aliter non fieret reactio.
Haec est communis sententia , nec volo alias sententias citare , quia patum ab his disserunt, nec aliquid utilitatis ex eis percipere possumus. Superest,ut quid sentiedum de hoe mihi uideatur; hoc loco tertio aperiani. Sit igitur prima conclusio . Reactio, de repassio sunt. Haec concluso probatur L 1 autho