장음표시 사용
221쪽
certitudinis possidet, erit moraliter iij possibile, quod ejus tantum habet ε 3. Nec sarium est, quod non potest non esse, sere aut fuisse; idquor it te vel physica: quo pacto necessum est ignem urno, triangulum habere tres angulos aequales duobus rectis, pleniluniunt quod Luna existente in nodis ingruit, esse eclipticum: vel hypothιtua, qua unumquodq; dum est aut fuit, vel esse aut misi. iupponitur, non potest non e aut fuisse; quo sensi necessium est Petrum stribere, quem scio ponoq; scriberer vel denique necessitate pacti seu , quo pacto ale ror , qui resera senarium jecerit, necessario vincere dicitur, si prius ii tar luseres ita conventum fuerit, ut jactu senarii victoria constet.
Contingens clam tiberum, quod ab arbitrio creaturae rationalis: quam fortuitum M casuale, quod a casia vel fortuna dependet) est id , quod posset non esse, fore aut fuisse; intellige potentia remota, non proxima: nec enim contingentia semper omnem necesssitatem, etiam
quoad causas s undas, excludit ; quod exemplis deci m. Certissimum est, quhd data tesserar positione, velocitate & distantia ab auueo, eo momento quo manum projicientis deserit, tesssera non potest aliter cadere, quis uti revera cadit: item, quod data aeris comstitutione praesente, datisque ventorum, vaporum, nubium mole,stu, motu, directione, velocitate & mechanismi legibus, quibus haec omnia in se invicem Mnt, tempestas crastinae diei non possit alia s
re, quam quaIis reapse futura est 3 adeo ut hi effectus ex suis causis proximis non minus neces ario, atque Eclipsium Phaenomena ex I
minarium motu sequantur: & tamen usas obtinuit, ut solae Ecliapses necessatiis, casus vero tesserae & tempestatis futuritio contingentiabus annumerentur ue cujus remon alia ratio est, quam quod ea, quae ad determinandos posteriores effectus ut data sumnuntur, atque c-tiam in natura talia sunt, non satis tamen nobis sint cognita ; nec si ient, satis excultum Geometriae & Physicae studium, ut ex datis effectus hi calculo sit uci possint; quemadmodum ex perspectis Astronomiae principiis supputari & praedici possunt Eclipses : quae
propterea & ipsae, ante Astronomiam eo perfectionis promotam, non minus ac caetera duo inter futura contingentia referri opus habebant.
Sequitur hinc , uni & uno tempore videri possc contingens, quod alii imo
222쪽
imb & eidem alio tempore post cognita ejus caussas fit necessarium ;adeo ut contingentia praecipuὶ etiam mspiciat cognitionem nostram , inquantumno, nullam videmuS repugnantiam in oblecto ad non esse vel fore, etiamsi hic & nunc vi causae proramae sed nobis ignotae necessario sit vel sat .htur, tin unode dicitur, cum nobis bonum Vel malum ob ingrenon quod sis, sed quod probabilius, aut saltem aeque probabiliter,
minus probabile Iat, bonum vel malam hoc eventurum. Sic intagniter Brtunatus est ille, qui terram sediendo insurum invenit; quoniam millies sediendo ne semel hoc accidit. Si viginti desert
res, quorum unus caeteris in exemplum suspendio necandus, alea de vita contenderint: propriὲ non fortunati dicuntur illi novendecim, qua beninniore sorte sunt usi, sed infortunatissimus ille vicesimus, cur sors atra cecidit. Ita nec sortunatus praedicandus amicus tuus, qui
praelio salvus evasit, in quo exigua praeliantium pars occubuit; nisi fortassis ob excellentiam boni, quod in vitae conservinone consistit, ita vocandum existimes .
scientia s Conjectura. De Arte Conjectam
di. De Argumentis Conjecturarum. Axio mata quaedam generalia huc pertinentia.
Ea quae certa sunt & indubia, dicimur Hre vel inussigere: ea tera omnia tantum vel opinari. uiuere rem aliquam est m iri illius probabilitatem: ideoque
nobis definitur ars meti di qu m 6ςrizabilitates rerum, eo fine, ut in judiciis repotest exactissim P possimus id, quod m*liu , in ii ' talut ebiisultius Herit deprehensium; in quo solo omnis philosophi sapientia & Politici prudentia versiatur.
223쪽
Probabilitates aestimantur ex nuniero simul & pondere ar meηtorum, quae quoquo modo probant vel indicant, rem aliquam esse, re aut fuisse. Per autem intelligo vim probandi. Argumenta ipse sent vel intrinsieca, vulgo artificialia, desiunata ex Iocis topicis causae, effectus, subjecti, adjuncti, signi aut alterius cujusvis circumstantiae, quae qualemcunque nexum cum re probanda habere vid tur: vel extransiria & inartificialia, petita ab authoritate & testimonio hominum. Exemplum esto: Titius occisus reperitur in via, Maevius commissi homicidii accusatur; A menta accusationis sunt, I.
qubd constet illum odio habuisse Titium cen argumentum a causa, potuit enim odium hoc ipsum impulisse ad occidendum ). a. qud lexaminatus palluerit timideque responderit en argumentum ab ese fcctu ; potest enim pallor & metus iste ex conscientia patrati criminis profluxisse ). 3 . quod in aedibus Maevii repertus mucro sanguine tinctus sen signum ). . quod quo die occisus in via Titius, eodem iulac transierit Maevius en circumstantiam loci & temporis ). s . quod denique Cajus deponat, pridie commissi homicidii Titio cum Maevio lites intercessitisse s en testimonium 4.
Priusquam autem propius ad institutum accedamus, ostendendo, quomodo his argumentis conjecturarum in probabilitatibus moliendis uti conveniat, praemittere Iubet generales quasdam Regulas seu Axiomata, quae unicuique sanae mentis homini simplex ratio dictare selet, & quae in vitae civilis uini a prudentioribus etiam perpetuo observantur.
1. Conjec Puris locus non ese debet in rebus , in quibus omnimodam ceralitarinem a equi licet. Frustra proin esset Astronomus, qui ex eo qubdquotannis duas vel tres contingere novit Eclipses, de Plenilunio quodam augurari vellet, num sit eclipticum, necne; cum veritatem rei certo calculo consequi possiit. Ita si fur interrogatus responderit, sorem ablatam vendidisse Sempronio, inepte ageret Judex, qui ex vultu tonoque loquentis, aut ex qualitate rei furto ablatae aliisve furti circumstantiis de probabilitate allerti conjicere vellit, quando praesis est Sempronius, e quo rem omnem certo facile experiri licebit. a. Non seu Lit expendere unum altem ye argumentum , sed con quirenda
224쪽
mia sium Omnia, quae incoDH- 'am venire uD modo adprobatim in rei facere vi mi r . TNSn V m. gr. sol unte portu, post aliquod tempus nunciMur, unδm 1llarum naufragio perii se; conjicitur quaenam si istum numerum navium spectarem, infortunium singulis aeque accidere potuisse colligerern ;mini, unam tam prae caeteris carie & vetustate fuisse&amennis male armatam, nauclero quoque novitio &instructam, hanc utique probabilius quam caeteras interiisse iudicor Nec tantum illa sisnt alte denti, qVae rei probandae conducunt; Ad ρmnia illa, qua in contrarium adsici ρ uut, mr trutinatis probe si trussi constet utra praeponderent. De amico diutissime a patria absente quaeritur, an pro mortuo declarari possit Pro assirmativa militant haec προ- menta Qubd omni licet adhibita cura toto vicennio nihil de illo i notuit: Qubd peregrinantes plurimis vitae periculis expoliti sunt, quibus exempti hi qui domi manoni; mris igitur in undis fiaut vitam, fortE occisiis in via, forth in praelio, mrte morbo aut castu aliis
quo obiit in loco, ubi nemini fuit notus: qubd si in vivis esset, elus jam aetatis esse deberet, quam pauci vel domi attingunt: quod lcri
plurus fuisset, etiamsi in extremis Indiae oris verseretur, quia lcluit se haereditatem expectare domi: & quae sunt alia. Quibus tamen ar-
umentis non est acquiescendum, sed opponenda quoque siequentia , quae negativam tuentur. Constat, hominem fuisse socordem, aegre
drripui e calamum, amicos contempsisse; sorte lductus, ut scribere non potuerit; sorte etiam scriptit ex badia aliqvies, sed literae vel incuria latorum vel naufragio periere , conixat
denique, multos diutius emansisse, & tamen tandem rediille inc lumes .
a. si judicandum de universalibiu fus iunt argumenta remota unirer alia , sed ad conjectura formandra de individu , propiora Ost statia adjutuenda siust, si m*D hμ . . . sta cum quaeritur in a stracto, quanti, sit probabiliuS, juvenem viginti annorum seni sexatanario fore superstitem, quim vero hunc illi praeter discrimen aeta-xis & annorum nihil est, quod considerare possis ; sed ubi specialiter sermo est de individuis Petri juvenis & Pauli senis, attendere inbuper 'portet ad specialem eorum complexionem & studium, quo .uterquς
225쪽
valetudinem suam curat; nam si Petrus sit valetudinarius, si assectibus iiadulgeat, si intemperanter vivat, fieri potest, utPaulu4, etsi artate provectior, optima tamen ratione longioris spem vitae concipere Valeat. Vs . In rebvi incertis se dubiis actiones nfra suspendenda sunt, donec major lux assul erit ; sed si occasio agendi nustam patiatur moram , inter duo semper cluendum id, quod convenientius , tutius, consultiu aut probabilius via detur, etsi neutrum in postivo talest. Sic in oborto incendio, ὲ quo aliter elabi non possis, iiisi vel ex summo tecto vel ex inferiore quadam contignatione te praecipitem des, praestabit posterius eligere, quia i uus; etsi neutrum simpliciter tutum sit, aut sine laesonis pericula neri possit. 6. Quod aliquo casu prodesse, num noc ere potest , praeserendum est is, quod nullo vel prodest vel nocet; quorsiam collimat illud, quod vernacu
is dicimus: Diliit silichii fos adtes nid L Fluit ex praeceden
ti; nam quod prodesse potest, caeteris paribus satius, tutius, optabilius est illo, quod non potest.
. Actionum humanarum pretio nonstatuendum ex eventu; esim stolidissimae actiones quandoque optimo, prudentissimae contra pessimo siccessu fruantur; hinc Poeta: Careat succsibus, opto, quisquis ab eventu facta notanda putat. Ita si quis tribus tesseris prima vice tres se narios jacere suscipit, etiamsi fortasse vincat, stolide tamen egisse cem setur . Notandum contra perVersa Vulgi judicia , cui praestantior habetur, qud quisque est fortunatior; imo cui prosperum ac selix si Ius plerunque virtus vocatur, do quo rursum eleganter Ooenus:
Quod male consilitum cecidit feliciter, Ancus Arguitur sapiens, qui modo milius erat; Quod prudenter erat provisum, si male vortat, Im Cato populo judice stultus erit. 8. In judiciis no bis cavendum, ne rebus plus tribuamus quain par est, nequι quodprobabilius est caeseris, pro absolutὲ certo habeamus ipsi aus obtruda mM EA . Oportet enim, ut fides, quam Iobra tribuimus, propo Q tionata
226쪽
tionata sit gradui certitudinis, quam unaquaeque res obtinet atque adeo in eadem ratione minor, qua minor psi ipse rei probabilitas;
Q Ouia tamen rao admodum omnimo Nitredinem Uequi licet, ut quod moralirer in um certum est, pro abi tute ere: habeatur . Utile proin esset si Magistratus Auctoritate murali certitudini determinati limites constituerentur, puta Si finiretur, num ad illam eviciendam sussiciant 1IJ, an requirantur ι 63 certitudivisa ne partium stud , .liquid dare pomit Judex, sid cynosiuram habeat, quam in serenda siclitentia constanter obsiervet. Plura ejusmodi Axiomata alia unusquisique quotidiano rerum usu edoctus proprio marte sibi cudere poteris, quorum omnium noS extra datam occasionem dissiculter meminisse postemus.
De Sariis argumentorum generibuU, s quomodo eorum pondera aestimentur ad supputandas rerum probabilitates.
ut varia argumenta examinat, quibus opinio vel rastenditur, triplex in iis discrimen animadvertet: nam quaedam eo um necesaris e istum ct contingenter sericant: in uror necinariis indicant: alia doniquς iDisserimen declaro exemplis: Frater meus diu nihil ad me dedit dubito, an ejus segnities aut negotia in culpa sint, vereor etiam'ne planὲ fato concesserit. Hic intermissae seriptionis arxis
non esii re I scribendi: secundum contingenter existit, poteste
ntaurinis is esse) at necessariis indicat, cum mortuus
227쪽
scribere non possit: tertium Sc contingenter existit & contingenter indicat ; posset enim ille habere & non habere negotia, & si quae ha-
possunt tanta non esse, quae ipsem de scriptione detineant. MIiud exemplum: Pono aleatorem, cui ex Iudi praescripto praemium debeatur, si tesseris duabus septem puncta jecerit, votoque conjicere, quam talis vincendi spem habeat. Hic argumentum victoriae est jactus septenarii, qui illam indicat necessario, necessitate nimirum pacti inter collusores initi tantum existit contingenter ; cum praeter septenarium & alii punctorum numeri cadere possint. Praeter hanc argumentorum distinctionem aliud quoque in iis discrimen observare licet, dum quaedam eorum sunt pura, alia mixta.
Pura Voco, quae in quibusdam casibus ita rem probant, ut in aliis nihil positive probent: Mixta, quae ita rem probant in casibus nonnul- Iis, ut in caeteris probent contrarium rei. Exemplum esto: Si in
turba tumultuantium quidam gladio fuerit consessus, &testimonio hominum fide dignotum eminus adspectantium constet, huic nigram
fuisse chlamydem qui facinus commisit, reperiaturque intcr tumultuantes Gracchus cum tribus aliis ejus coloris tunica indutus ; erit haec tunica argumentum aliquod commissae a Graccho caedis, sed mixtum; quoniam uno casia ejus culpam , tribus calibus ejus innocentiam prinbat, prout videt. vel ab ipse vel ab uno reliquorum trium caedes pytrata fuerit; nec enim ab istis patrari potuit, quin eo ipse Gracchus ponatur innocens. bd si vero in sabsecuto examine Gracchus pa
luerit, pallor hic faciei est argumentum put um .' probat enim Gracchi culpam, si a laesa conseientia profici statur; sed non vicissim probat ejus innocentiam, si aliunde proveniat; potest enim fert, .ut alia de causa pallescat Gracchus, & tamen ipse sit auctor caedis.
Ex iis, quae hactenus dicta sunt, perspicuum est, vim proban di , qua pollet nil Ibet argumentum, pendere a multitudine caseum, quibus illud existere vel non existere indicare vel non indicare, aut etiam contrarium rei indicare potest; adeoque g adum certitudinis seu probabilitatem, quam generat hoc argum intEm, caecas bus istis Per Doctrinam p imae Partis non aliter elici posse quam series aleat rum in ludis aleae investigari solent. Ad quod ostendendum sumamus numerum caseum, quibus contingere Potest ut argumentum a
228쪽
liquod existat, esse eorum, quibus fieri potest ut non existat, c; amborum a x binc item numerum casivum, quibus contingere potest ut indicet, ut non indicet, aut contrarium rei indicet, r; borum is x ρ ρ ω. Pono autem, omnes casiuS aeque possibiles esse, seu pari facilitate evenire posse; alias. enim moderatio est adhibenda, & pro quovis casu faciliori tot alii casis numerandi sunt. quoties is caeteris facilius evenit: eX. gr. pro casu triplo faciliori numero tres casus, qui pari cum caeteriS facilitate contingere possint.1 Itaque sit primb argumentum contingenter existem O neces riὸ induam: erunt ex modo positis b cassis, quibus existere adeoque& indicare rem seu I potest ; & c casus, quibus potest non existere , adeoque nec quicquam indicare; id quod per Coroll. I . Prop .m . primae Part. vilet M ita ut tala argumentum probet - rei seu certitudinis rei.
α Sit deinde argumentum necessariis existens se contingenter in dicam erunt ex hyp. A casius, quibus fieri potest ut indicet rem, &ω casus ut non indicet, seu ut contrarium Indicet; quod vim assi menti ad rem probandam nunc e cit probat eri
hujusmodi argumentum certitudinis rei, atque inseper si sit mi tum quod eodem modo patet a M certitudinis con
trarii. . et . Si quod argumentum contingenter existit o contingenter inclin
, pono statim existere, quo casu per modo ostensa probare censi .h; & insuper si sit mixtum, contrarii: unde cum sint b ea. c ' L ,--vistere: &c casus , quibus non eXistere, adeoque
229쪽
. Porro si plura concurrant argumenta ad ejusdem rei prinbationem, vocenturque numeri casuum, argumenti pr. sec. teri . quart. quiηt. &c. omnium . . . a d g p 3 6cc. probantium . . . b e h q t &c.
non -probantium aut probanti conre . . . . O f i r u &c.
vis probandi ex omnium argumentorum concursit resultans sic aestimatur. Sint autem prinab omnia argumenta pura ; erit primi seorsim spectati pondus -- vocando sic si contingenter indicet; si simul contingenter existat ut vidimus. Accedat nunc alterum argumentrim, quod a vel d-s casibus probat rem seu I , &
casibus nil probat, solumque adeo pondus primi argumenti, quod ostensum est esse efficax relinquit: valebit pondus ex utroq,
Jungatur & tertium; eruiath seu I i cassus, qui probant rem, &i casus, quibus nullum est argumentum, selaque duo priora vim sitam probandi retinent: unde vis omnium trium censetur a I - . Ec ita deinceps, s plura praesib sint argumenta. E quibus patet quhd omnia junctim sanata proba ilitatem inducunt, quae ab absiluta rei certitudia ne seu unitate deficiat parte unitatis, orta ex divisione producti casuum non probantium per productum casuum omnium in universis
argumentis.s . Sint deinde omnia argumenta mixta: Quoniam numerus
casuum probantium primi argumenti est s undi , tertii h, &c.& probantium contrarium c , Ai, dcc. probabilitas rei ad probabilitatem contrarii, vi selius primi argumenti, se habet ut it adi; & vi s lius secundi, ut e ad f; & vi selius tertii, ut h ad i. &c unde sat
evidens est, quM vis probandi totalis ex omnium argumentorum concussit Iesultans componatur ex vitibus omnium argumentorum
230쪽
particularium, i. e. qubd probabilitas rei ad probabilitatem contrariise habeat in ratione beh3 c. ad co&c. aded ut probabilitas absoluta
s. Sint rursus quaedam argumenta pura velut tria priora &quaedam mixta ut duo reliqua . Considero primbsola pura, quae per ψ. probant certitudinis rei, desectu ad unitatem exustente Q, sunt ergb velut adg - cfi casus, quibus tria haec argumenta junctim sumta probant rem seu I; & ι si casus, quibus nil probant, selisque proin argumentis miXtis locum probandi concedunt: probant autem haec duo per 'Mςζd. 3, rei, Mcontrarii. Quare probabilitas rei ex omnibus argumentis resultans
est vi ada Vi aua νώ , quae ab omnimoda certitudine ceu unitate deficit producto partis' qua ab eadem deficit probabilitas rei per F. . ex si lis argumentis puris resiuit nS por probabilitatem absolutam contrarii per praeced. F. F. eX argumentis mixtis elicitam . . Qubd si praeter argumenta quae rei probandae conducunt, alia se offerunt argumenta pura, quibus contrarium suadetur , utriusque generis argumenta per praeced. regulas seorsim ponderanua
sunt, ut inde constare possit ratio, quae inter probabilitatem rei ocprobabilitatem contrarii intercedit. Ubi notandum, u argumenta, uuae in utramque partem afferuntur sent satis fottia, fieri posse, ut absoluta prob bilitas utriusque partis semissem certitudinis notabiliter sudiores h e. ut utrumque contrariorum reddatur probabile, elli relativ. loquendo unum sit minus probabile altero, sic feri potest, ut Quidniam habeat λ certitudinis, dum ejus contrarium possidet χ ,
minus probabile suo contrario, idque in ratione i ad 4, sive S ad y. Dissimulare hic non possum, quod in speciali applicatione b