Tractatus physicomathematicus de aestu maris auctore Theodoro Moreto Antuerpiensi e Societate Iesu

71쪽

Indico adeo ut nullus parallelorum Solis directius illuminet oceanum, quam AEquinoctialis &fortassis etiam nullus per plures aquae partes transit pro qua re non tam mappae Geographicae, quam globus Geographicus inspiciendus erit mappae enim in hac exhibitione semper sunt infideles , praesertim si paralleli assumantur Meridiani, haec de Equinoctijs. I 37. In Solstitio autem Tropici Cancri Luna cum Sole coniuncta transit notabiliter per plures partes Terrae, quam aquarum permagnam nimirum partem Asiae , per totam Atricam ct Americam. Vnde non est mirum tunc debilius trahi aquas...is In Solstitio denique Capricorni transit quidem Sol supra magnas Solstiti, oceani partes sed quia a nobis Borealibus remotiores sunt isti qui

M' tunc excitantur aquarum tumores , minus illorum exundantiam

sentimus. Non dubito autem quin littora Australia tuno multo Austratri maiores patiantur aestus marinos quam in Solstitio Cancri for- Ο ' an maiores quam in ipso aequinoctio; quia Sol multo vicinior est Astis terrae in Solstitio Capricorni, est enim peragaeus quam in AEqui- palmum in noctio, unde etiam fit diutius morari Solem in signis sex Boreali-:- bus quam in totidem Australibus totis ni ni rum nouem diebus. Si

autem Sol sit vicmior Terrae, potentius etiam reuerberat Lunae operationes in ovilunijs. . , se I 8. Sed quaeritur an Australibus trans Equatorem stis maio-H- in E sint Estus marini in AEquinoctio liniali quam in s quinoctio

T. L. Septembri lici sicut nobis Borealibus sunt maiores in Septembrili

sim B. easi quam in Martiali ad certe non aus afffirmare, antequam sciam. εω m i t An sun Polo Australi inueniantur tot aquae glaciatae quot nobis sunt

Iti suda A. Boreali nobis enim Borealibus Sole existente in Cancro, quinocti. Leone& Virgine potissimum diuuhtur glacies littorum S suuiorum Sub polarium, aestuariorum maris. ct copiosissima niues earum regionum quo fit ut Lunae dominium in aquas se latius extendat multaque ostia aperiantur, quibus tam Mare Pacificum quam ct iam fortassis Indicum illud circum Americam hoc circum Asiam possint se in tundere e Borea in Mare Atlanticum & vicissim toto Ch Murei alueo. At Sole existente in AEquinoctio vernod ultra adhuc per-ὰ ἡ . uerant glacies Boreales quemadmodum nocturna frigora suborastra tus Solis saepe acrius ingrauescunt Mexasperantur penetrabilius:

Sol autem Subpolaribus regionibus oritur quando ipse ingreditur aequinoctium vernale oriuntur autem illa matutina sub Auroram frigora

72쪽

D E . ASTU . MARI 6 frigora maxime ex motu aeris frigidid ventulo matutino; aer enim superior quem primum Sol Oriens perstringit&calefacit rarefactus mouet frigidum aerem Terrae proximum , qui motus acuit frigora, per ea quae dixi num. I i 2.

CAp UT DECIMUM TERTIUM.

Maria Mediterranea non possunt tanto Diui subiacere , quanto Oceani, propter ipsam naturam cumuli aquarum.

I 39. E causa petenda est ex dictis eo quod Luna attrahat aquas Maminis ad se in cumulum Mattractas circumducat circum orbem Σα . terrarum in circumducendo a Fret Magallanici ostio, quo in Pa I uiscificum intratur, incipiens , sensim augeat aquarum cumulum in is m in tantam molem , quantam potest Lunae vis mouere. Explico rem hanc Lunarem per Magnetem terrestrem Magnes enim lente circumductus supra mensam scobein ramentis ferri ac chalybis stratam quae ramenta sua partium diuisarum non cohaerentia, ct quadam velut ira uiditate aliquam habent aquarum similitudinemo primum quidem ad circumductionis initium pauca ramenta ad se erigi id conuertit dein progressus , quaedam post se trahit. noua prioribus adglomerat, ac sensim maioresis copiosiores cumulos congeriti erigit, donec Magnetis vis se satiarit, habueritque effectum suae tractivae virtuti ad aequatum Iusta ergo mensae longitudo conducit aliquid ad magnitudinem cumuli ramentorum a Magnete

circumducto attractorum.16o. Simili modo se habet res in accumulatione aquae ad transi Luna imitatum Lunae per longitudinem expansi marisci oportet enim esse sat Texporrectam longitudinem, latitudinem Maris undique dii Tusi viet' .is. ex eo congreget Luna aquas in cumulum. Quae spatia quia inueni tauinuntur in Oceano, non autem in lacubui, ideo in Oceano ion in lacubus nec in aquae vasis fit ulla notatu digna cumulorum eleuatio& etsi fieret aliqua , tantilla est quae an aduerti non possit sicut nec aduerti potest aquas quiescentes esse Sphaericum corpus, quod omnes existumant perfectissimum esse planum.

73쪽

68 capvT DE cIMUM TERTIUM. A mari. I 6 I. Explico hanc eamdem Maris in cumulos Maestus maio-os rem promptitudinem , prae minoribus aquis , duabus aliis similitu-

is, dis ad inibus e natura petitiS. Primam peto a cumulis arenarijsci alte- ualim an ram a suctibus tempestuosis. Aduam, tertiam a vasis minoribus

x-- quae plenis. Duo poste ra experimenta tradam Capite sequente.

rum tunc de primo. I 62. Magno itaque, id est alios , arenae cumulos facile est congerere , ubi est magna basium , in quas arenae conijciantur , longitudod latitudo: nam arenarum cumulus aut frumenti aceruus non conscendit in maiorem altitudinem , quam patiatur conuSObtuc angulus , vel potius conoides obtus -angulum & praesertim maiora R grossiora semina non permittunt cumulum fastigiari, nisi in obtusum paraboli forme caput caetera vero minuta, Vt cinere Marenae , si ex foramine minuto delabantur , patiuntur se copgregari in conum cuius verticem comprehendit angulus aliquanto maior recto. At quanto . inquies maior Tanto inquam , quanto angulUS

obtusus ABC. maior est recto ADC, quando obtusus habuerit alti tudinem B E dimidiam altitudi rinis ED, anguli recti intra latera aequalia utriusque Ouod asserta meum quam proca abest a demonstratione, tam conforme est proxime Omnibus experient ijs. Subinde tamen cumulus aliquanto altior ascendit, ut angulus ob A A lusus M C. fiat pars tertia quatuor Rectorum .d altitudo TE maior dimidia D E prout in adiuneta 1fisura expressi., -- 'DJ. Caeterum in maioribus corporibus in cumulum coniectis --, -- Certa sine lege vagantur cumulorum apices iam globi quidem , si aequales assumantur patiuntur se eleuari in cumulum anguli trian

zz- guli qui lateri aut aliquanto minoris potius i quia septem globis in

circulum iuxta inuicem in mensa panno strata iacentibus supponi possunt tres aequales denique tribus unus Latitudini ergo cur ii, quae est trium diametrorum , respondet eleuatio trium Io rum quidem , sed quorum diametri non iacent in una ceta linea,

sicut in basi ideoque nec latus cumuli aequale est basi . sed minus. Maioribus autem globis in basi iacentibus , possent ni ci minores in

74쪽

in secundo ordine is his rursum minores in tertio ordines, atque ita deinceps de ad maiorem altitudinem ascendi, quam modo de

terminarim.

I 64. Sed cur mensam globis panno instratam supposuit Quia si eis; up . mensa politum teriumque fuerit marmor aut speculum planum ho mri Zon taliter libratum . septem globis eburneis aut crystallinis poli ' tissimis , ne unus quidem globus super imponetur quin i IIugiant aia/ιm uniuersiis opus enim est quod panni scabrities exhibet, modico la

terati ultentaculo in ideo atomi arenarum , merum tarinae ocseminum grana patiuntur se in cumulos eleuari quia non sunt globuli, sed alia oblonga , alia plana . neata, scabra varioque modo curua Minter se dis Iamilia quas mille varias formas obstupesces, si mollem ceram modice tali puluere asperseris aspexerisque minutiarum matomorum irregulares, miras formas per vitra convexa Microscopica appellata siue pulicaria quibusdam Quorum Op Gν-- in grano papaueris numeraui uno obtutu viginti duo itura in-p-- in sculpta hexagona singulaque tanta , ut paria viderentur hexagono, aris. faui mellis. His ergo asperis & curuis formis grana ct pulueres in Mbis ita uicem hamantis se uncant arenae ac se mutuo continent deuin ρ- -- Ciuntque , ne ad quod uis impositum pondus cedant. Non admit 'N'' tunt tamen valde altas superaedificationes sed moderatas, ut dixi, intra angulum obtusum tertiae partis quatuor rectorum inuasi natura ipsa a Barbararum aegypti pyramidum insanis verticibus4 substructionibus abhorreret. I 63. Huic scabritie debent grana salis contusi 'cuidam facile adhaeret centi humori , quod altius ceteris in ut ijs agglomerari διε possint. Conscendunt enim illius cumuli non raro ad altitudinem trianguli aequi lateri Forsan Salem considerauit inter priores Philosophos ille, qui assirmabat atomos ex quibus Mundus concreuit, fuisse pyramidales iam inter corpora spatium implentia pyramis minimum est in veris solent Salis corpuscula, quando ex aqua; et a conglaciantur em pyramides; ex tui marit ergo aptissime undum ecpyramidibus coaluisse , cum sic concrescat sal. Qui ipse a nonnullis inter Mundi prima elementa numeratur. Haec de scabri - tie, qua omnia, quae cumulatim ascendunt supra planum sunt praedita. Iam ad institutum redeamus.

I 66. Ut itaque scabrarum arenarum fiat cumulus decem pedi Uzzzbus altus requiritur basis circularis, cuius diameter sit maior tripla τοῦ

75쪽

7o Ap UT DECIMUM TERTIUM.... - fere quadrupla altitudinis id est, intra pedes o Ruo consi--n ruens Minora ergo vascula minusque lata, si arenis cumulatim impleantur, non nisi minores admittunt aggestiones 4 vas orifici j rectanguli altera parte longioris non superinfundes maiorem altioremve cumulium quam acs altitudinem minorem tertia patiemini-itiae latitudinis supremi orifici vasis nulla longitudinis orificisha liata ratione. Ex quo de irregularibus ceterisque ormibus facile erit enuntiare. Hic autem non agitur de altitudine gutta in plano sicco aut in folijs caulium consistentis nec de altituUine vini supra labra sicca vitri ascendentis iniecto auro. Haec enim alio spectant, ct ad materiam de Natura Humidorum siue Liquidorum, quam post haec dante Deo sum euulgaturus. .. . I67. Quod de arenis dixi transferre est ad maria vasta Oceani

Aialiter,a- angusta Mediterranea. Si enim summa altitudo Oceani assur-

I L. ' gentis st O. aut ioo pedum habens basim tanti cumuli expansam

, is a per uniuersum Hemisphaerium a Luna illuminatum id est per grarum opereturius 8o semicirculi terrae: quantilla erit illa eleuatio maris Medi I terranei cuius alueus quasi nihil est respectu vastitatis Oceani siue latitudinis illius . siue longitudinis intueris rationes t multo ergo minus speranda est aduertibilis aquarum eleuatio in lacubus Rii Dcinis. Et Balti cum mare multo minus persentisceret de motu, cum Mediterraneo minus sit, nisi vastiore exitu communicaret cum Αthintico quam Medit Erraneum. Nbiaia, .l I 68. Adde quod Mediterraneum Italiae multum absit a praeci Ie Mu Gr puo Cumuli vertice qui semper est in Oceano in in illo Oceani lo-ς ρ qui Lunae per Diametrum ad centrum Terrae eductum est subie

-- - PE ct US, quod et ii non dixerim in prioribu explicite , tamen in omnisu M i, at iocinio , quod hactenus institui, manifeste inuoluitur J enim Lunae tractio faciat cumulum aquarum necessario cumuli vertexerit Lunae vicinissimus ceterae vero aquae tanto minus de cumulis, isjas altitudine participabunt, quanto remotiores fuerint a vertice, qui circum H Lunae subijcitur adeo ut si terra penitus aquis esset cooperta strae-T. - que subpolares quae etsi indies paterentur bdicum stum , ta-

ι .. .iti me nonini habiturae stum altum . nisi semel in anno Sole exi- ωή im si stente in Tropicossibi vicino. . semelastum dimissum quando lu-- se minaria fuerint in Tropico remoto cumulorum enim aqueorum m/Imm Vertices terram circumambulantes semper ambulant sub parallelo diurno Lunae; i ian a Llem, quando maria littoribus separantur, MI

76쪽

deratio facit ad explicationem eorum , quae dixi sub finem Capitis praecedentis, dando causam quare Boreales Solst iiij Hiberni Estus

minimos patiantur. .

I 69. Hoc tamen obseruandum quando in Zonis Temperatis pinaruaestus exundat, illam exundationem potissimum fieri inon ex attra; δρ' ctione aquarum a Luna , sed ex earum relapsi, quas Luna attraxe ὴ rat; nam quando cumulus sub Luna constitutus altissimum habet m. να--- verticem tunc, ut iam dixi, sub Polis semper climisissima est aqua 'ν' attracta enim est ad partes quibus Luna incumbit tunc autem pri mum assurgunt, quando ad Fretum Magallanicum cumulus aquarum a Luna deseritur,d suo ponderi relinquitur, prour in prioribus est explicatum. I o. Si quis inserat hinc sequi, nunquam in Zonis temperatis otia . re Mum extraordinarium Equinoctiorum , Noviluniorum Pleniluniorum si aquae ad Zonam torridam tantum accurrant, tibi eleuentur. Imo his temporibus ire quidem in Zonis temperatis dimitas aestus profundiores, quia plus aquarum rapitur versiis torridam altos autem aestus minime, quia sola illa aqua relabitur,

quae erat euocata.

1τRespondebo i id non posse inferri, nisi de ipso mari prae Ah; .cis Sub polari non autem de aquis Marinis a Polo magis receden reretibus, nam quo magis a Polo receditur, quoque vicinius acceditur ad Torridam, eo plures quae avocantur a Luna directius imminente , eoque altius assiirgunt sit enim A.

Centrum Terrae autem vertex cumuli

aquarum si quinoctialis aestus m. vero aestus ordinari . fieri potest ut in D. ac E circa Polos in summo aestu non nisi modice sit aqua dimissior tota dies; at in

Ε accedendo versus verticem cumuli semper est maior altitudo FG quam PH. quandoquidem aquae ut dictum est, in cumulum conoidicum assurgunt, si area littoribus liberum consideretur: cui tamen ipsi considerationi mare littoribus conclisum se accommodat , quantum littorum

res, quo ad hanc maesiu

nisi litto impediam accuseum e recum sum.

Atque

77쪽

6o Ap v Duo DECIM v M. ras radiare, primam coniunctam cum lumine in aliam a lumine sicut magnetes solent, separatam. Baeti qq. Praeterea ne ipsa reuerberatio luminis Lunae in Solem tan-μlim perna tum ad hunc iustuum effectum explicandum a me excogitata Se ficta putetur sciendum est Faculas Solis aut omnes aut plurimas esse meras reuerberationes luminis Solaris a circumuolutis minoribus Planetis aut his similibus corporibus siue recens enatis , siue recens conglobatisd coaceruatis in Solem sicut e contrario Maculae olis sunt luminis Solaris interceptionesci corpora enim illa, qua plurima, instar nostratuum nubium, per aerem sublimiorem inter orbes Planetatum vagantur,4 quocum aliqua cum Sole magne ricam habent sympathiam sicut nubes cum terra, quando se intra nos ' Solem collocant . Maculam exhibent;& fieri potest ut eadem superiori sui parte qua per Solem illuminantur faciant in Sole Faculam , repercutiendo lumen in Solem ; nam in ostiae nubes aterrimae, semper stiperiori facie qua caelum respiciunt illumina

ria sis tissimae sunt hinc fit non facile apparere in Sole aculas nisi in Faculae Me contrario non facile videri Faculas, nisi adsint:z . rara Maculae aut nisi proxime fuerint in Sole aut futurae sint possunt e-

a. i. si, nim aculae subinde extra limbum Solis consistere &tamen lu--- men in Solis discum reuerberare potest etiam ipsa Macula mutari in Faculam. Sicut nubes atra mutatur in lucidissimam accedente rarefactione ct collecta transmissis oneradiorum Solis id reuerberatione luminis a nube atra inferiorem illuminata in superiorem. Nescio enim an aliquid de Faculis MMaculis hactenus citctum sit, quibus simile non videamus in nubibus . nam Mnubes nostrae circum certas terra Zonas aemperatas praesertim saepiuS decurrunt quam sub aequatore i praeterea habemus quasdam uaporationes in lacubusi piscinis prorsus proximas terris ibi evanescentes. Vbi nascuntur quod idem de aculis & Faculis perhibent obseruatores

horum Phaenomenorum.

I s. Scio . quidem hanc opinionem grauit me disi licuisse accuratissimo acularum Contemplatori Christophoro Scheinero, dum aliquando cum eo familiariter de ea re diuererem asserebat enim se conuincere nullam esse, more nubium distantiam acula rum ii Sole . sed has illi inhaerere nihilominus bona tanti viri venia . Dico si acula aliqua distaret a Sole viginti ct duobus milliaribus Italicis debere tamen apparere tam vicinam Soli, quam Vi

cinum

Marticita etsi non

78쪽

ei num apparet Capiti humano id quod non distat ab glo nisi latitudine setae equinae Accipe breuibus huius demonstrationem eis non suo loco positam . facientem tamen ad ostensionem Faculas posse fieri a in uitibus a Sole aculis per plura milliaris, quam OO. aut OO Italica non quasi necessirio omnis reuerberatio luminis in Solem tactat Faculam . sed quod ea reflexio in hanc rem usui sit, quaesit a vicinioribus circumum bulonibus . qui radios reflexos non in omnem Solem . sed in unam illius positionem collectim remit.

i 46. Di amet et itaque Solis ad Diametrum terrae iuxta Ptolo D mis', marum , est circiter ut ij ad 2 Cappareret enim diameter terrae ex tur id ex

Sole propemodum sexta pars diametri Solaris nobis in terra appa rentis Digitur cum Terrae Di ameter ut aliunde suppono fit Itali hismam acorum 8ooo Solis Di ameter erit Italicorum 4ooo Iam ero bis r mille setae equinae quoad latitudinem iuxta inuicem positae multo τ' stis maiorem conficiunt longitudinem, quam sit longissima humana facies iamra oo setae pedis communis longitudinem exaequant itaque si fiat sicut latitudo 1 ooo setarum ad latitudinem unius fetae, sic latitudo Solis 4 ooo Italicorum ad aliud, prouenient 22. Italica Igitur si ad apparentem pedalem latitudinem Solis aliquid accedat ex distantia Σ1. Italicorum id nobis apparebit sic Soli , incumbere, sicut is quod distat a capite hominis latitudine setae &id quod ad ducenta Italica distat . sicut id quod distat decem setarum latitudine, quae tantillae etsi tot milliariorum distantiolae non possunt a nobis ex terra vilis instrumentis animaduerti. I nunc&iacta conuinci rationei experientia aculas Soli inhaerere Faculas esse Solis incendia Non ideo tamen negarim Solem esse massam

igneam instar candentis serri. il i . mi 47. At enim, inquies, habemus aliud euincens indicium Ma- - , culas Soli inhaerere si enim ad limbum Solis in exortu suae circum mammmo uol Utionis aut in occasu consistant, apparent minores conglo Thate. quae in medio disco Solari te explis antaec ab inuicem recedunt s.l m.

Ergo naec omnia inhaerent globo Solari s enim in globo pingantur maculae .globus in se ipsum torno circumuoluatur , aculae exorientes in torno sensim ascendentes ac visui se obuertentes id prorsus exhibebunt quod in acutis experimur inhaerent crgo etiam aculae Soli. i 8. Respondeo : eadem omnia experimur in nostris nubibus eiis . h.

79쪽

- globataed minimae apparent: at ubi sei, sim versus Zemth nostrum ascendunt explicant se Edisiungunt quaedam etiam crescunt iu-Mn- .ctis bit . aliae ascendendo evanescunt. Non negarim tamen pertinat cius subinde quasdam aculas aut Faculas Soli posse inhaeiere: - Σ nariad Terrae nostiae suae inhaerent Faculae . etsi suo Terram etiam circurncursitent. Si estim nigricantes Germalilaei Galliae . Poloniae, . Mo oui aeri omnisi, ubi olaris Regionis siluas Magros occupent hiemales nives sine dubio ingens Facula eminus ex Lunae montibus apparebit quasdam terras inuolutile . videbuntur etiam Diculis successisse aculae , si liliis nivibus agrorum4 siluarum redierit uspectus. Sed de his sutis loco praesertim alieno Quod tamen huc tacit est. Solis corpus esse capax ut reuerberatum lumen a

Maeutis, a Planetis in Coni inclionei Oppositione accipiat,

copiosius mittetit in tetras. sala Uυm, Iq9. Ol ergo uniuersate est quoddam agens Hinstrumentum συμ- immum Plometarum. 'omnium corporum radiantium ad Solem

auis via eium aut agunt alloquin mi operatur aut activius agunt.

m. -- - ua irrus in Sublunaribus, malle uniuersale instrumentum.' pq qualitatem illam quam api ellamus impetum loco motivum: impetus

imprimi, enim viril agentibus con cinctu diueium e prope Ulxerim. multu tuo contraria operatur Omitto impetum ad maneos: ad secures , ad

G ziz gladios hi torcu hirra. pdimi r Monem in expiessionem ad proie- tionem eleuationem 'depti monem in omnis gene in machina Sapphcatum aliter in singulis atque aliter operantem solam acet pioini petus ipplicationem ad calorem frigus . vir usque enim vimini fide auget ne miremur quando dico hi me Solare cum activis qualit2tibus Lunae, Saturni aut Martis conrunctum agere potentius ea et a Cien a teirigerando aut magnetice trahendo. In sum ando ergo in ignem acuimus calorem itidem ventis tollium non minus quam Aquilonum exalperamus frigorari denique eodem ore, lito Satyrus admirabatur in rustico cateiacimus an in res geramus pultes Misae O. Et , ne suis dicat in sumatione in prunas accendi prunas arnplius eo quod in suifatione abigantur prunis cineres ' uligi- Σὸ Lis ries a quibus circum obsidentibus impediebatur, quo minus prunae rem si d ex hy larent videtur enim omnis ignis in vehementia exhal. tionum consistere, aut sine exhalatione certe non subsistere adducam ex-

ua . perimentum,

80쪽

DE As Tu , MARI caperimentum, in quo video colorem ab impetu intendi, sine omni tali abactione cinerum4 fuliginum est autem Mes Aurifabri nostri , qui minutain delicatiora opera quae tota in ignem conijci non

possunt ferruminant peragunt id flammam lampadis, aut cerei ardentisci non quidem immittendo rem ferruminandam flammae. nec super eam detinendo, sed, quod cum primum viderem , miratus sum , iuxta flammam A, detinendo in B, de tenui fistula, quamine tenent, in

suillando inflammam, ex ea nam me radiolum im

pellendo

tem ferrumi nandam; ferrume enim ad eam tenuitatem sam dicto citius liquefit; quod tota la-padis am- mari nisi ille

impetus Cincedisset nunquam crates-fectura.

I I. Ad similem sa- mulam impetuose Velut evibratam . is tanquam sagittam ex arcu emissim vidi laborantes vitriarios illos , qui ex coloratis vitrorum ovi ad frust illis minutim liquefactis 1 ad libinito inuicem applicatis ferreo stilo formatis flexisque artificia varia moliuntur, putatiola, siluas feras venationei ad mensulam enim assidentes in qua ante pectus consim lampas ardens in penes ad manum adsunt frusta vitrea omnium colorum, quasi vitrea Gunina longiuscula pede