M. Tullii Ciceronis in philosophiam ejusque partes merita

211쪽

quae in eo sunt rebus a divitio numine uiuulum est, consideramus, si inprimis nosmetipsos, nostrasque mentis ac corporis vires et facultates perpendimus, dubitare non possumus, quin deus sit beneficentissimus atque benignissimus ). In Timaeo ' deus optimus et Praestantissimus genitor animum dicitur Pr creasse, quo nihil melius sit. Hominum generi omnibusque quae in mundo sunt rebus, quicquid persectionis in eas cadere potest, Volens lubensque impe titur. Quare Epicurus, quum opem et gratias diis immortalibus sustulisset, radicitus religionem extraxisse ex animis hominum Cottae visus est ' . Cum persectissima benignitate atque bonitate divina arctissime cohaeret persectissima justitia, . . bonitas ad sapientiam exacta et temperata. Haec est Onanium virtutum domina et regina, sine qua nihil laudabiles fieri atque geri potest. Deus nunquam nec irascitur nec nocet Deus suam cuique Virtuti praemium, et suam cuique Peccato Poenam constituit. Summa

imasus c. III. II indum implevit bonis omnibus. 8 e. VIII. 9 N. D. I. 43.1 Cio de T III. 28. At hoc quidem commini est omnium

Philosophorum, non eoruin imodo, qui deuin nihil hahero ipsum negotii, nihil exhibere alteri, sed eorum etiam. sui deum seinper gero aliquid, et moliri volunt, riuu- quam nec irasci deuiu, nec nocero. s. e. 29.

212쪽

in eo est recti praecepit pravique depulsio ). Qualis quisque sit, quid agat, quid in se admittat, qua sente, qua pietate colat religionem, intuetur deus piorum et impiorum habet rationem ). Impii interdum poenas effugere videntur; sed non recte existimamus, quae poena divina sit, et opinionibus Vulgi apimur in errorem, nec Vera cernimus morte aut dolore corporis

aut luctu animi aut offensione judicii homilium miserias consideramus; quae humana quidum sunt et multis bonis viris acciderunt; scd sceleris est poena tristis; et praeter eos eventus, qui equuntur, Per se ipsa maxima est Vidimus eos, qui, nisi dissoni Patriam, nunquam inimici nobis suissent, ardentes eum cupiditate, tum metu, tum conscientia ), quid agerent, modo timentes, vicissim contemnentes religiones judicia perrupta iisdem: corruPta hominum, non deorum Etiamsi optimi quidem homines gravissimam nonnunquam experti sunt Ortunam, ac multa perpessi incommoda tameia iidem beati sunt, et aequabili perfruuntur elicitate, quae in tranquilli-2 Ν. D. II, 31. 3 Legg. II, 17. II 8. Deus ipso judex dicitur laturus apud

hos qui se caste nou adierint. 4 Conscientia est recordatio rectas voluntat; aut malo factorunt, quae consequitur actiones CL ad Divers. VI ep. I. et IV. 5 Logg. II. 17. hi os Davis et Turneb. I.ectio CorruPta 3t. Cf. orat de harusp. cspous. s. XVII.

213쪽

iate animi et beta lactorum recordalioue reposita est φ . Magnifico ac livine de linc re Platonis imitatione scribit Cicero in Somnio Scipionis post suam iri iurii reipublicae otio ac molio palmam justitiae dedit, sacras immortalium animarum sedes et caelestium arcana re otium tu ipso consummati operis fastigio locavit, indicans quo lus perveniendum Vel potius, vertendum sit, qui empublicam cum prudentia, justitia, sortitudine ac moderatione tractaverint 7 . Sodquamquam sapientibus conscientia ipsa iactorum egi giorum amplissimum virtutis est praemium ' et tamen illa divina virtus non statuas plumbo inhaerentes, nec triumphos arescentibus laureis, sed stabiliora quaedam et viridiora praemiorum genera desiderat ' . mDibus, qui patriam conservas ut adiuverint, auxerint, certum esse tu caelo desinituni locum, ubi beati aevo sempiterno si uantur: nihil est enim illi principideo, qui omnem hunc mundum regit, quod quidem in terris fiat, acceptius, quam concilia OUt quellominum jure sociali, quae civitates appellantur harum rectoi CS et conservatores tu profecti huc re-O CL Tusc. u. V 6. Epist. VI. p. 4. N. D. III. 32. Macrob. in Somia. Scip. I. 1.MAEI. lat. Reip. X. P. 608.s Macrob. II, 4.

214쪽

vertunt Atque ego, inquit Scipio, ut primum,

set represso loqui P033 QOπi, quaeso, inquam, pater sanctissime atque optime, quoniam haec est vita, ut Africanum audio dicere . quid motor in terris, quin itinc ad vos venire propero mon est ita, inquit ille, nisi deus is, cujus hoc templum est omne, quod conspicis istis te corporis custodiis liberaverit, huc tibi aditus patere non potest homines enim sunt hac lege generati, qui tuerentur illum globum, quem in hoc templo medium vides, quae torra dicitur hisque animus aliis est ex illis sempiternis ignibus=quae sidera et stellas vocatis quae globosae et rotundae, divinis animatae montibus, circos suos orbesque conficiunt celeritate mirabili. Quare et tibi, Publi, et piis omnibus retinendus est animus in custodia corporis nec injussu ejus, a quo ille Vobis est datus, ex hominum vita migrandum est, ne munus humanum assignatum a deo defugisse videamini. Sed sic, Scipio, ut avus hic tuus, ut ego, qui te genui, justitiam coloe pietatem quae quum sit magua in parentibus et pro-Pinquis, tum in patria maxima est ea vita via est in

1 Somii. Scip. Boip. VI, 13. d. Mai. s. de Seneci. XXI sq.

Ii vivunt, qui ex corporum vinculis, tanquam e Carcere evola errint vestra vero uita dicitur ita Dior est. Oiun.

215쪽

eaelum et tu hunc coetum eorum, qui jam ViXmunt, et corpore laxat illum incolunt locum, quem vides ). Hae quidem loca etai paullo longiora, quum ob ax-gumenti praestantiam, tum ob orationis amplitudinem majestatemque non Olum indicanda, sed integra apponenda videbauturi Deus est sanctissimus, i. e. ab omnibus vitiis serus ab omni imperfectione alleum, optimum, qua tum fieri potest, cupit, sine ullo commodi studio, omnia mala, scelera et nequitiam aversatur et detestatur. Eius voluntas semper in optimum sertur. Νequo enim esse mens divina sine ratione Potest, nec ratio divina non hanc vim in rectis pravisque sanciendisi liure ' ' Deus solus est optus ad jubendum et v

3 Somn. Scip. XV. inde VI sq. s. ibid. Resp. I. 26.

Hanc auimi vim tu exemere in optimis rebus sunt autem optimae curas de salute Patriae quibus agitatus et exercitatus animus velocius tu hau sedom et domum suain pervolabit. Idque ocius aciet, si jam tum, cum ori inclusus in corpore, eminebit oras et ea quae extra erunt contemplans, quum maxime a a corpor abstrahet. Nam eorum animi qui e corporis voluptatibus dediderunt, earumque se quasi ministros praebuerunt, impulsuque libidinum voluptatihus obedientium deorum et hominum jura violaverunt, corporibus elapsi circum terram ipsum volutantiar, nec hunc in locum, nisi multis exagitati saeculis, revertitutur. - Adde onmino Macrob. Somu Scip. I. 4.

II, 17. s. Tusc. u. I, 9 30 Lael. III, 19. Legg. II. 11.4 Legg. II. Alia loca iam supra Iaudavimus.

Dissilire by

216쪽

tandum. Beatus denique deu rat, qui suam ipsius praestautiam persectionemque cogudam habet atque perspectam. Beatitas autem non in otio posita est, neque in animi Voluptate, quae prosiciscitur a corpore ut redit tu corpus ), quorum nihil in deum cadere potest, qui nihil habeat corporei virtus autome adsci ibenda eo eaque actu0s ' . Utatur enim deus suis bonis PQxtu et fruatur, qui beatus est y . C A R TAE M. ,

DE OPERIBUS ATQUE ACTIONIBUS DIVIΝIS. XII. DE MUNDO.

- Mundi aucto est deus ' ; omnia igitur quae sunt ad deum omnium rerum arcutem atque euectorem roserenda sunt Ellarmavit autem mundum ex aeterna quadam materia. Primum igitur non est Probalaile, cam malo iam rerum, unde orta Sunt Omnia, esse divina providentia essectam; sed habere et habuisse vim et naturam suam. Ut igitur labor, cum qiai aedificaturus est, non ipse lacit materiam, sed ea utitur, quae it Parata, ctorque item cera sic

217쪽

isti providentia di inae materiam praest esse pose tuit, non quam ipse faceret, sed quam haberct paratam. Quocis non est a co maleria acta, ne terra quidem et aqua et aer et ignis a coriactus est ).

XIII. DE PROVIDENTIA.

Dcum nou solum mundum et quae in eo con- tirieritur res ci Passo, Verum etiam sapientissime Te-gCre atque administrare modi rahique, Cicero statuiti Uaec est divina providetitia, quae et in universi omnino et crum omnium cum maximarum tum minimarem et omnium hominum ea pelua conscrVatiora cura et administratione gubernationeque conspicua est. Senientia de divina Providentia a Cicerone in secura

do libro de Legibus Dexpressa atque consignata est longe magnificentissima. Sit igitur jam hoc a priu

s Cic. , D. III. p. Lact. Inst. Div. II, 9. Quod Cicero dixit, nec quatuor elementa a deo esse essecta atquctossormata, ii academice contra Stoicos disputatum est. Eievini in hoc quoque hilosophia loco Ciceronei Platonis Ivplenatum fuisse sententiam, en is, quae suP- diximus, robabilo esse vidctur. CL Tusc. u. I. 28. Ceterrain hic de luateria aeterna error inta veteres Philosophos longe dissitus sui atquo propagatus. Ex nihilo enim nihil seri posso sentiebaut Divin. II 16 Fat. e. D. ubi v. Turne, et avia. V. Baylo Diction hiat crit. a.

218쪽

cipio persuasum civibus, dominos esse omnium Turia ac moderatores deos; aque quae geruntur eorum

geri judicio ac numine, eosdemque de genere laominum bene mereri; et sic porro Modestiam quandam cognitio rerum caelestium affert s. qui Videant, quanta sit etiam apud deos moderatio, quantus ordo et maguitudinem animi, deorum opera et facta cernentibus justitiam etiam, Mira cognitum liabeas, quid sit summi rectoris et domitii numen, quod consilium, quae Voluntas, cujus ad Dalmam apta ratio vera illari Summa lex a Plsilosophis dicitur , minc Ciceτο, tantam rerum Uaerlatum ad iominum commoditates et usus cum larguum esse, ut ea, quae giguuntur, donat cousulto uobis, citon ortuito Nata videatitur, disci te nonunciat ' . Haec igitur loca, qtubus multa

n i. IV. 5. et Legg. II. 4 4 Legg. I. . Tusc. u. I. 49. Praeter loca citata aedi

I in V. 11. Soliui Scip. c. III et VIII. Legg. II. 4. L . II 1. Tusc. u. I. 25. N. D. I. v in s. uvis. P. MeuZer li. 14. N. D. III. 10. Neque tamen obstaut ea utrae aeadeiulca ratione contra Stoico, uti Piovidentiain tu Ciceronis scriptis disseruntur. V. quae supra Ialonuinitas. Veluti N. D. III. 35. Divin. II. 12. 17. et alibi. Porris Ciceronis de divina providentia sententia Oufrimatur uultis praestantissimis do hoc argumento locis a Cicerone in orationi ibus et in epi totis exscriptis. V. Scholten. I. e. P. 55 sq. . . Catil. I. 5. Pro Marcello III. ad Attic. I, 16. M litvors V. 1si alia. Addo Laetaut de

219쪽

alia addi possint, manifestissima atquc apertissima -- lubent indicia, e quibus appareat, Ciceronem anusii missime tenuisse sententiam, ut non solum uu-dus divitii numinis providentia administraretur, verutinouam idem consuleret rebus humanis et univcrsis et singulis.

CAPUT QUINTUM.

Si divinum numen talo esse credimus, quale e- scripsimus, hujus Persectionum, Virtutum actionumque cogitassio, ut pie illud sancteque colamus, os cohortari atque commonere debet. Divinus autem cultus oritur atque enascitur e de ejusque praestantiao cognitione ): omnis igitur superstitio et perversa Ddeo opinio ab illo quam longissimo remota esse do-het ' . Cultus autem duplex est, internus, qui in ossiciis erga deum perficiendis Versatur, atque AtDΓ-nus ), qui est quasi sigiusicatio quaedam atque testi-

5 is Sentc. p. XCV. . 4T-51. . cujus verba e Platone hausta videntur Rutiliophi tu auuot ad h. I. - L. Cic. N. D. I. 28.6 Divin. II, 2. Diviii. I. 4. Quod eo significaro videtur iccro Iuvent. lib. II. quod religiovem dicit eas in ructu et aeriinouia deoruIu.

220쪽

a scatio erga deuin ossiciorum per solennes quasdam actiones, caerimonias, it , sacra. Internus cultus iuperspiciendis imitandisque sumni dei Virtutibus, oti praestando ejus voluntati legibusque obsequio con- .isti Ossicia erga deum nori in eo posita sunt, ut homines mortales immortali de aliquid praestare debeant, quod ex virium nostrarum imbecillitatenisex uequit, sed in eo, ut recte erga deum atque utila est agat. Primum igitur uos, divini numinis vir-

tutibus persectionibusque cognitis, hac 'gitatione ita simus agitati atque excussi, ut deum immortalem Summa Prosequamur everentia, eamque sensibus, actionibusque dei reverentiam exprimentibus, testisicemur oportet ' . Atque ex hac de reverentia Plutas atque sanctitas existit. Nulla enim est erga deos pietas, nisi honesta de numino divino ac mente opinio, quum expeti nihil ab iis, quod sit injustum atque inhonestum arbitrere ). Sanctitas est scientia colendorum deorum Ii igitur sunt sancti, qui mei ita diis immortalibus gratiam justis honoribus

et memori mente persolvunt Quum igitur deus