장음표시 사용
261쪽
rationem in rebus diversis Significet. Ita. v. gr. puer primo intelligit significationem vocis hodie, posteaquam cliversis diebus, de lactis sibi notis dici audivit: hodie pluiι; hodie veniι amicus; hodie mater aegrotat; et similia. Haec inter se comparans, et ideam ei voci subjectam larmat, et vocis significationem intelligit. Quae operationes, ut patet, notiones identitatis et diversitatis in eo supponunt. Ergo has quoque ideas possideat necesse est, ut hujusmodi vocabulorum significationem intelligat. 461. PR0posITio Ιl. Absurdum est pariter, nullam Meritatem
ab humana mente cognosci porse, nisi per divinam revelationem traditione transmissam. Etenim 1' hoc semel admisso, omnis cognitio actu caeen fidei contineretur; atque una societatis auctoritas veritatis criterium, ac certitudinis motivum esset. At fides sine aliqua
praevia scientia irrationabilis est, imo impossibilis : repugnat praeterea, auctoritatem quamlibet unicum aut supremum veritatis criterium esse. Vide quae in logica dicta sunt contra Lamen naisium i L. 6z2 . In quo enim traditionalium saltem rigidiorum, doctrina a Lamen nai. ii doctrina discrepet, ego quidem non video. 2' Cum hujus opinionis assertores diserte lateantur, ac fateri porro clebeant, humanam traditionem, Sive in conservanda sive in tradenda doctrina divinitus initio tradita, minime in fallibilem esse, necesse est in serre, rationem in plerisque hominibus nece SSitate prorsus ph7sica ad errorem
compelli, et in errore detineri. Iloc autem et salsum est, et absurdum, et cum divinae Providetitiae conceptu omnino pugnat.
5v Iidem, cum positivam revelationem divinam ad quamlibet veritatem intelligendam homini absolute necessariam faciant, essentiale omne discrimen inter veritates rationales ac revelatas e medio tollunt; in quo non modo communi sensui, sed etiam unanimi theologorum consensui refragantur, et philoSophiam cum theologia confundunt, ac clum rationalistas, ultra praescriptos a veritate limites perSequuntur, ipsam veritatem eorum ictibus exponunt.
262쪽
LIBER TERTIUs, CAPLT Ix. 2335ο Fiari nequit ut homo ab homine instruatur, nisi ratio disesentis vi sibi propria veritale in cognoscere possit, atque adeo nisi aliquid sciat, antequam instruatur. Probatur 1 Instructio enim hoc tantum discpnti conferro potest, ut ejus rationem dirigat ac propemodum manu ducat, ad quasdam operationes Successive et Ordine quodam exerendas; ut v. gr. discipulus revocet primo quasdam ideas vel acquirat, deinde ut quasdam id earum relationes percipiat, et ut quaedam principia ipsi nota ad particularem aliquam materiam applicet, et exinde particulares aliquas conclusiones inserat. Certe si operationes istae a mente diis seipuli non fiant, hic nihil addiscet unquam ἰ nec magister, quantumvis inclamet, doctrinam suam illi tradere alio modo
aut communicare poterit. e Sicut medicus, ita praeclare s. Tho, mas, dicitur causare Sanitatem in i Difirmo, natura ope- ω rante; ita etiam homo dicitur causa re scientiam in altero,n operante ratione illius: et hoc eSt docere si . BPone nunc, discipuli rationem non esSe potentiam activam, Sed merepassivam, ut ponitur a rigidis traditionalibus, quid, quaeso, poterit ex instructione proficerer Prob. 2 primo ex iis, quae supra diximus de id eis. Ut
enim discipulus doceatur, docentis verba intelligat Oportet. Nequit autem ejus verba intelligere, nisi ideas rerum quas per ea significantur, jam mente teneat. Praeterea, si prima rationis principia discipulus ignorat, ac certa non habet, concluSiones addi Scere nunquam poterit. At prima principia nec addi Sei POSSunt, nec certa haberi, nisi per id earum intuitionem. In his enim praedicatum ex ipsa subjecti notione eruitur; atque ideo evidentissima sunt ac certissima, quia praedicatum quod in lis ebi, de ipsa subjecti ratione esse immediate cernitur. Ergo nisi haec principia per se addisceret mens, addi Scere ea nunquam posset per disciplinam. 462. PsorosiTio III. Falio asseritur, revelationem traditione
263쪽
eommunicatam phynes necessariam esse. saltem ad ioas aeveritates quoe ad Orauιeu seu religio3um 3eu moralem perιinent,
Nam 1' etiamsi ita mitigotur traditionalismus, superest adhuc inconveniens supra notatum 461. 2' , hominem in rebus maximi momenti, in errorem necessarium trahi, si instructio socialis errorem veritatis loco ipsi primo communicet. Et quoniam longe maxima hominum pars, juxta hos auctores, primas veritates quas ab instructione sociali recepit, nunquam transcendit, inserendum est, homines sana plurimos, toto vitae suae tempore, in errore necessario defixos
2' Stat et illud, quod postremo loco in praecedenti propositione animadvertimus 461. 4'ὶ: non posse hominem instructionis adminiculo ad hasce ideas ac veritates adduci, nisi ejus ratio virtute sibi propria et eas ideas efformare, et eas veritates apprehendere queat. Quare qui dicit, hominem instructionis ope ad has veritates pervenire poSSe, is fatetur, esse in homine vim idoneam ad has veritates suis propriis operationibus attingendas. 3' cum ii quibuscum nunc agimus. naturalem homini virtutem largiantur, qua possit absque disciplina ideas universales primitivas acquirere, et principia quae ex iis emergunt, cognoscere, nulla ratio est cur negent, eum ad praecipuas ac fundamentales veritates, sive religiosas sive morales, per hanc eamdem virtutem posse pertingere. 463. Etenim ad cognoscendam supremi alicujus Numinis existentiam, haec tria requiruntur ac sufficiunt: icleae primitivae entis. causae et effectus. et ex his principium causalitatis: deindμ hujus mundi conspectus; ac demum impulsus aliquis ad renectendum in ea quae videntur, et ad eorum causam requirendam.
Atqui juxta adversarios, absque P0Sitiva revelatione humanaque traditione, homo primiti Vas ideaS acquirere potest, et principium causalitatis exiit de elicere ; potest quoque mundum conspicere, Hu Sque ordinem ac pulchritudin semintelligere. Haec autem pulchritudo ipsa, auι certe insolita
264쪽
LlBER TERTlUS, CAI UT IX. 2o5 quaedam phaenomena, aut Vitae necessitates ac pericula, non modo ad sui rerumque causam inquirendam exstimulare
hominem possunt, Sed vix fieri potest, ut illum ad hanc inquisitionem non exstimulent atque adigant. Ergo ratio, per ea quae adversarii ipsi concedunt, in supremi Numinis cognitionem devenire potest. Fateor equidem, primitivam hanc cognitionem fore valde imperfectam; sateor quoque, eam a paucis perfici ulterius posse, absque externo aliquo adju-mpnto; ac vix quemquam id Oti eum lore, ad explicit uni Etitis infiniti conceptum D. 56di ab omni errore immunem, absque divitiae revelationis praesidio, sibi comparati dum L 60 lj. Ast ad aliquam Dei id eam rationem individualem suis viri iabus pervenire poSse, negari nequit nisi ab eo qui vim omnem rationi denegaverit. 464. Idem dicendum de primis ac fundamentalibus moralis ordinis id eis ac veritatibus. Ad eas a SSequentiaS veritates, quae decluctione plus minusve implexa ex hisce primis inseruntur, profecto quilibet homo per se non sulscit; mulio minus ad perfectam moralis legi Scognitionen aSsequentiam. Sed ad prima in ora litatis principia cognoscenda cujuslibet hominis ratio, quae primis id eis primisque theoretlui, principiis clitata sit, sul licere dicenda est. Idea sinim ordinis una est ex primitivis ideis: hanc orgo
ideam ratio assequi potest, latentibus au versariis. Potest ergo ratio entium ordinem cognοScere; v. gr. Parentes esse supra se; caeteros homines natura sibi aequales; rerum Omnium auciorem Supra omneS. uuod Si Orclinem entium cognoscit, cognoscet quoque, Salium ubi deliberandum ipsi sit quid agere Oporteat, cognUScet, inquam, aettones quas clam juxta Orclinem, quaSdam contra illum esse. Ad plures enim cognitiones hujus molli satis est facilis aliqua id earum comparatio, et ratiocinandi facultas. uuum autem cognoverit aliquid juxta ordinem, aliquid contra esse, nil facilius, nil magis in promptu positum deductione illa: Orginem a se in
suis actionibus servanuum eSSe. Sane Plurimae rerum naturalium in Eoreticae cognitiones primis moralibus cognitionibus sunt lovge utilicitiores. Si itaque ad illas rationem Per-
265쪽
tingors posso advorsarii latentur. multo magis satori dρboni, has extra ejus naturalis activitati S limites uou ebse consti
465. Panpostrio IV. Dici nequit. verbum externum. aut si gnum quodcunque arbitrarium, esse conditionem neeseMariam ad hoc. ut homo ad expeditum suae rationi3 uSum, ιeu ad elaras distinctasque cognitiones perreniat.
Qui ita sentiunt, revera traditionaIismi doctrinam in aliam immutant. ac sere in Omnibus deserunt. ut facile attendenti
patebit. Nihilominus etiamsi traditionalismus hoc pacto mitigetur. probari a philosopho nequit.
Nam 1' salsum est. verbum aut aliud quodvis arbitrarium signum, esse conditionem sine qua ideae clarae acquiri non possint. Etenim omne signum arbitrarium, ut supra vidimus 460. δ' . ad ideas in mente excitandas esset prorsus inutile, nisi et mens vi sibi propria instructa esset qua ideas eta mare posset, et ObjΡclum ab ipsa concipiendum por signum aliquod naturato aliquo modo determinaretur, eique osse retur. Iam quis probare poterit, mentem humanam, si ad certa aliqua Objecta contemplanda altρrius monitu dirigatur, eorum ideas formare posSe; ex eorumdem. Vero Objectorum spontanea inspectione, aut etiam fortuito Occursu. non posse ΤSi puer aequalitatis notionem essOrmare potest, quum plura objsecta aequalia ipsi a magistro successive offeruntur, cur non potΡrit id ipsum . si plura obj cta aequalia sub ejus aspectum successive incidant, ejusque ad Sentientionem trahantΤTolum discrimen hoc erit, quod in primo casu puer et ideam aequali latis format, et vocis qua hac Pxprimitur significationem addiscit, in altero vero solam es loriuat ideam, quin de modo illam significandi cogitρt.2' Ut puer sex audito vocabulo id stam do finitam adipiscatur, necesse ne est, ut id quod vocabulum Significat. obscure cognoscat, an secuS' Si hoc postri muria dicatur, nullo modo verbum potest esse conditio, ut clare cognoscatur id quod nullatenus antea cognoscebatur. Palet ex dictis in proposition A prima i460 . Si Vero dicatur, Obscure baliΘm esse cognoscendum id quod Vocabulum si sui sicat, primo gratuito
266쪽
LIBER TERTIUS, cxpLT Ix. 237assem abitur, omnem hominem Omnia quae per vocabula signifieari possunt, obscure cognoscere; nec gratuito solum,
sed etiam salso: haec enim assertio aliter defendi non poterit, quam theoriis Ontologismi, aut id earum innatarum, in medium adductis. Deinde si humanae menti obscura haec cognitio spontanea esse dicitur, in serri debet, non esse amplius illi physice impossibile, ut sine externo adjumento cognitiones claras adipiscatur. Ad hoc enim unice necesse est, ut mens in directam illam cognitionem restexione reducatur; quod quidem, cum a voluntate pendeat, erit ad summum moraliter tantum impossibile. uuanquam neque haec moralis impossibilitas, quoad Omnes cognitiones, admitti posset;
saepenumero enim rest xio moraliter possibilis esset: ut quum validae sensationes, aut pluries instauratae, ad resectendum moverent; imo vero quandoque foret moraliter necessaria, ut quum non modo Stimulus ad reflectendum vehemens, sed etiam facilis et grata reflexio esset.
Quod de id eis claris diximus, dis certa quoque veritatum eognitione dicendum. Si nulla neque vaga veritatum cognitio supponenda dicitur, repugnat claram earumdem cognitionem per verbum acquiri. Si dicitur supponenda, ea gratuito ac salso humana mente supponetur; ac praeterea cognitio certa veritatis non physice impossibilis, sed moraliter tantum, imo saepe moraliter possibilis, atque adeo necessaria
in pluribus foret. δ' Caeterum, ut ex dictis s367ὶ manifestum est, naturale
incitamentum ad intellectivae virtutis exercitium est sensatio ac phantasma. Per hoc enim offertur intellectui objectum, circa quod sua virtute operans, rationem entis quae in eo est, apprehendit. Non enim intellectus potentia est mere passiva, in qua ab externo agente omnia fiant, sed est potentia etiam
activa s374 , quae hanc unice conditionem exspectat, ut objectum sibi, prout convenit, proponatur; quo proposito, illico juxta propriam naturam agit. Simili modo, naturale requisitum ad veritatis apprehensionem ac judicium est evidentia indentitatis inter binas ideas: quae evidentia non potest non affulsere menti, si quas-
267쪽
dam ideas praefantes habeat, et ad reflectendum so in illas
466. P Ropositio V. Voeabula. quanquam ad intellaetus perinfectionem promovendam sinι summopere uιιιia, non lunt ιamen illi ad eoquandum absolute necessaria.
Prima pars non indiget probari multis. Praecipuae vocabulorum utilitates hae sunt :Cum intellectus noster phantasmatibus indigeat, quibus juvstur et quasi sustentetur dum cogitat, quo magis phantasmata quibus utitur, sunt clara ac facilia, quo magis simplicitatem cum varietate, et uni irmitatem cum nexibilitata conjungunt. eo sacilius, promptius, celerius mentis Operationes peragantur neeesse est. Atqui vocabula prae omnibus phantasmatibus his dotibus mirabiliter excellunt. Hi noctetera phantasmata rebus abstractis diis culter applieari possunt; analysi, comparationi et compositioni idearum,
ratiocinationi praesertim, aegre deserviunt; ac menti, dum de insensibilibus cogitat, non tam praesidium, quam diverticula suppeditant. ASi haec Omnia vitantur incommoda per vocabulorum usum. His adde, quod plura sunt quae aliis phantasmatibus. praeterquam Vocabulis, repraesentari nequΡunt : ut Sunt v. gr. numeri, Si primos excipias. 2' Ηρ moriae maxime juvant vocabula. Nam et tacita reti- non tur, et lacile inter se associantur, et facile re producuntur: ita ut paucis sonis memoria Servatis, multa atque adeo plurima memorari possint. Nam non ideas tantummodo, sed et judicia multa, et prolixas ratiociniorum series pauca vocabula, imo una quandoque vox complectitur, et compendio in memoriam revocat. 5' Vocabula vere inter signa principatum obtinent. Sunt enim signa omnium expeditissima, ac facillime adhibentur: et pro re quacunque, Sive concreta Sive abstracia pro substantiis ac pro earum modis et actionibus, pro quavis animi seu actione seu assectione, pro quacunque temporis disserentia audientibus supponi pOSSunt. 4o Demum omnes Scientiae thesauri quos sapientum industria congregat, et quaecunque, iue lium uo εive divino testi-
268쪽
LIBER TERTIUS, cxpo Ix. 259monio cognoscenda sunt, per vocabula praesentibus communicantur et ad posteros transeunt.
467. Secunda pars 1' colligitur ex dictis 465 . Patet enim,
nos cogitare POSse, antequam vocabula addiscamus. 2' Inisellectus noster multarum rerum, quas sive sensu
usurpavimus sive imaginations composuimus, ideas habet claras oppido atquo distinctas, iisque in suis operationi hus utitur, quin tamen vocabula quibus illae significantur, cognoverimus.
δ' Saepe recordamur quorumdam conceptuum, quin Verba iis significandis attributa memoria retineamus. Unde fit, ut circumlocutiones aliquas quaerero debeamus, quum ii conceptus manifestandi sunt. 4' Quandoque adeo velox ac fulguri similis est apprehensio nostra, ut impossibile sit, eam vocabulorum seriem, quae ad illam exprimendam in imaginations ordinate re producenda fuisset, adeo celeriter suissκ productam. Ita contingit v. gr. quum rei quam apprehendimus, magnitudine percellimur, aut quum aliquam ratiocinationem audientes, extemplo vitium in ea latens intelligimus; aut quum, proposita aliqua objections, uno instanti percipimus unde ejus solutio petenda sit; aut quum, audita aliqua propositione, ad ultimas
usque ac remotissimas conclusiones quae ex ea deduci possunt. animus sese porrigit; et in aliis plurimis. 5' Plures experimur afructiones internas, quas res ρxiono adhibita, non modo sine vocabulis cogitamus, Sed nec vocabula invonire possumus quibus ea significemus, nisi illud : nescio quid. Appetitus item ac voluntatis inclinationes et actus, sine ullius vocabuli phantasmate, mente relegimus. Est itaque manifesta assertionis nostrae veritas.
468 Disquisitio illa, utrum homines quin prius articulatas voces audierint, loquelam aliquam invenire possint, ad controversiam cum traditionalibus nullo modo pρrtinet. Etenim etsi quis hoc neget, nihil exinde traditionales lucrabuntur. Idcirco in quaestione hac immorari non est animus. Caeterum animadverti debet, 1' quaestion μm hanc non esse
de eo quod lactum sit, sed de eo quod sub brpotbesi quadam
269쪽
possibili fieri potuisset. Congruum enim omnino fuit, ut primi humani generis parentes loquelae donum a Deo immediate acciperent: atque ut certum haberi debet, eos divino magisterio edoctos loqui didicisse. 2' Fieri potest ut homines v. gr. duo, qui aliorum hominum consortia nunquam frequentarint, nec loquelam audierint, animadvertentes ex mutuo sui ipsorum aspectu . externa quaedam internarum affectionum signa ex ipsa nostra natura sponte in nobis erumpere, alter alterius affectiones paulatim cognoscant; deinde cognoscat uterque, Se ab altero cognitum suisse : ac demum sive unus sive alter desideret et conetur ut ab altero cognoscatur. uuisque videt, in hunc finem signa naturalia ab iis voluntarie adhiberi posse, ei hoc pacto naturalia signa aliquo modo fieri artisicialia: progressuquq temporis aliquos gestus ac motus, atque adeo imitativas aliquas voces, ut Signa Seu rerum externarum seu assectionum internarum, ab iis usurpari . 5' An solitarii hujusmodi hominρs a vocibus imitativis advocabula ex conventione significantia tran, itum sacρ re val rent. id in utramque partem cum aliqua probabilitate disceptari posse existimaverim i 2). e
Satisfit objectis. 469. Traditionales argumenta depromunt
Nam 1' constat, inquiunt, hanc esse naturae nostrae lρgom, ut ad rationis usum homo perveniat, rationis alterius quae formata fuerit, auxilio. 2' Quicunque, qua vis de causa, sociali institutione caruerint, usu quoque rationis carere reperti sunt. Id videre licuit in pueris quibusdam, qui extra hominum societatem quanis doque adoleverunt idemque pers Pici mus in Surdo- mutis, qui
270쪽
LlBER TERTIUS, c PUT ix. 261 antequam instruantur, omni idea intellectuali ac morali
440 Resp. ad 1 Dist.: Homo ad rationis usum pervenit alterius rationis auxilio; i. e. ad rationis actus quoscunque, nego; ad rationis actus persectiores. subd.: ita ut rationis alterius auxilium sit vera cognitionum causa, nego; ita ut institutio rationi auxilietur ad modum monentis ac dirigentis, ut propriis viribus ad quasdam cognitiones perveniat, cone. Baec omnia Supra explicata sum. Ad 2 Dist.: Hi de quibus sermo, carebant usu rationis, i. e. Omnibus omnino id eis rationis, atque omnis veritatis cognitione, nego: carebant id eis Dei et moralium ossiciorum, subd.: ex aliqua causa accidentali, trans.; ex nativo rationis humanae desectu, nego.
471. uuod attinet ad particularia lacta, quae objici solent,
notandum est 1' facta haec esse pauca, nec criticae libra satis ponderata. duis enim tuto aestimarΘ possit, illorum puerorum internum statum vel satis Exploratum fuisse, vel satis potuisse explorari Τ Νon sunt igitur lacta haec tanti ponderis, ut tota de rationis humanae viribus theoria iis superstrui queat. 2' Fieri non posse, ut positis sensationibus, aliquas ideas, v. gr. enti S. unitatis, multitudinis, aequalitatis, similitudinis, causae, effectus, aliasque hujusmodi ii non essent assecuti; id quod nonnulli eorum satis Ostenderunt. Libenter tamen conincedam, hosce homines ita eas ideas possedisse, ut non idcirco easdem sub abstractissima illa forma, reflexa cognitione, statim deprehenderent. Nam rudes omnes, etiamsi a pueris loqui didicerint, vix unquam communissimos hosce coninceptus a concretis, a quibus eos abStrahunt, re nectendo sejungunt. 3' Si id eis roligiosis ac moralibus carebant, id non tantummodo ad instructionis desectum, sed potissimum ad accidentalem aliquam causam reserri posse ac debere. ut ad idiotismum iis peculiarem, vel ad desectum temporis cori veni Θntis,
vel quia adhuc in ea adjuncta non incidera ut, in quibus hujusmodi id eae sponte progerminant. Huc unum ex hisce factis concludendum est: institutionem