장음표시 사용
291쪽
28 2 non tamen ad ipsam hanc quietem, nec ad termini sui assecutionem tendunt. ut ad bonum suum; videlicet operantur cum sine, sed non propter finem. Ex his liquet, appetitum de quo loquimur, esse tendentiam in bonum apprehensum. 502. Quaerendum 2' quoluplex sit appetitus in homine. RρspondΗndum, appetitum in homine essa duplicem. sensitiuum et intellectivum; quoru m pri mus inferior, alter superior dici solet, ae proprio nomine voluntas. uuod ita s. Thomas pulcherrime d monstrat. si Necμsse est, inquit, dicere, appetilum intellectivum
a esse aliam potentiam a sensitivo. Potentia enim appetiti vas est potentia prasiva. quae nata est moveri ab a P prehenso ... v Passiva autem et mobilia distinguuntur secundum distin - ctionem activorum et motivorum: quia oportet motivum B esse proportionatum mobili, et activum passivo: et ipsas potentia passiva rationΘm habet ex ordine ad suum actio vum. Quia igitur Osi alterius generis apprehensum per in-n tellectum, et apprehρDSum per Sen Sum, eo DS quens eSt,
, quod appetitus intellectivus sit alia potentia a sensin tivo i l. v 503. Quaerendum δ' quodnam sit utriusque appetitus objectum. Per se est aliquod bonum cognitum, ut colligitur ex dictis. Et appeti ius quidem sensitivi objectum est bonum illud quod sensu apprehenditur, quod est voluptas organica, vel aliquid quod illam affert 65 . Appeti ius autem intellectivi Objectum est bonum, pro uti ab intellectu apprehenditur. Iniel lectus autem non hanc tantummodo aut illam boni speciem, sed plura diversorum ordinum bona, atque ipsam boni in genere rationem agnoscit. Ηmc objectum adaequatum intelleclivi appetitus est id omne, in quo boni ratio utcunque deprehendi potest, videlicet omne bonum. Dixi per se appetitus Objectum esse bonum: potest enim appetitus etiam circa malum versari, non quidem ratione
292쪽
sui, sed ratione boni cui opponitur; nec illud appetendo,
sed rejiciendo. 504. Quaeritur 4' sitne appetitus potentia pure pasSi Va. Respondeo, appetitum, etiamsi a libera voluntatis electione praecisio fiat, esse potentiam partim passivam, partim activam: passivam quidem, quia ab objecto movetur: activam vero, quia mota agit; atque iterum passivam, quia actionem suam in semetipsa recipit. Movetur porro ab objMcto, non tamen ut a causa em ciente, sed ut a fine 0. 500, 5'i: quat nus objμctum in cognoscentis facultatis apprehensione existens, Os Iuri appetitui in semetipso aliquid, cui ipse inclinationem suam naturalem ad bonum applicet. 0peratur vero dum inclinationem hanc suam applicat, et obj secto, prouti in apprehensione fulget, se conjungit, Wju Sque quasi quadam impressione suum affectum consignat si .
Activa haec impresssio est terminus appetiti vae operationis, ac per eam amans in re a mala esse dicitur. Haec eadem se habet ad appρtitum. ut verbum ad intellectum. uuae proinde
de verbo diximus 5 6ὶ, huic applicauda sunt, proportione
De mali odio seu fuga eadem dicenda sunt: nisi quod circa
malum apprehensum appetitua operatur, non ei Se coaptando, sed ab eo recedendo.
505. Ex dictis colliges, facultatem appetendi a cognoscendi facultate multipliciter differre. Nam 1' haec obj0ctum ad se trahit, illa se trahit ad objectum; unde haec quieti, illa motui assimilatur, et quemadmodum haec apprehensiva dicitur, ita illa expansiva dici
2' facultas anprehensiva novum quemdam existendi modum objρcto tribuit in seipsa: appetitiva autem vis objecto in alia facultate existenti, quasi extra Se egrediens, se coaptat. 5. Obj sectum in intellectu existens persectionem quamdam ab illo acquirit, utit etiam imperfectionem; pro uti nobilius
293쪽
est essρ roi in intellectu, quam in selpqa, vel a converso. Contra autem voluntas persectionem ab Oiijectis imperiecti O-nemve accipit; bona enim fit voluntas, quae bouum diligit, ac mala est, quae inhonesta sectatur.
De appetitu sensitivo. i506. Ut plura paucis complectamur, lasec de appetitu sensitivo innuere suis ciet. φ Saepenumero, sive ox internis causis, Sive ex quorumdam externorum objectorum impressione, gignitur in nostris organis intestina quaedam molestia et inquietudo, seu etiam dolor: quae quum experimur, sponte appetimus quae nos ab eo statu eximere possunt. eaque aversamur quae illum producunt aut promovent. Mole Stos hosce status, naturales indigentias ibisogmὶ cum recentioribus appellare possumus: ii vero motus spontanei appetitionis vel aversionis, qui hunc statum consρquuntur, appetitus Sensitivi sunt actus. Quum vero aliquid agendo vel ab aliqua actione cessando, et ali-cejus objecti assecutione vel remotione, naturali indigentiae satisfecimus, cessat molestus ille organorum status, ac status alter succedit. organorum texturae atque organicis sunctionibus apprime congruens, cujus Sensus voluptas dicitur. Sensus v. gr. famis aut sitis eSt naturalis indigentia: dosi derium escarum seu potus, eSt motus appUtitus sensitivi; saporum gustus, lic sensus ille bonus qui loto corpore per comestionem dissu uditur, est voluptas con Seque D S.
2' Homo non iis solum indigentiis urgetur, quae ex animalis naturae conditione dimanant, sed pluribus quoque aliis, quae rationis a P prehen Sionem con Sequuntur. Hinc ejus quoque appetitus sensilivus ad plura alia bona se por. rigit, ad quae brutorum appetituS non sertur; quorum quaedam ad sensibilia bona revocantur, ut deliciae, commoditates, divitiae; quaedam sunt bona intelligibilia, ut honor, scientia, Deus; in quae appetitus quoque Sen Sitivus suomodo tendere potest, proPιer inιen/ionem unetiιud superioris
294쪽
LIBER TERTIUS, cΑΡΠT XI. 283 partis, em quo fit redundantia in inferiorem appetitum, ut Io-quitur s. Tn Oinas i J. 5' Celeberrima est et perantiqua appetitus sonsitivi divisio in duas quasi partes. quarum altera concupiscibilis, altera irascibilis audit. Illa est inclinatio simplex ad prosequendum
ea quae sunt convenientia Secundum sensum, Hi ad ris fugiendum quae molesta sunt; haec vero est inclinatio ad resistendum iis omnibus quae convenientia impediunt aut impugnant, vel molesta ingerunt. Propterea ipsa est quasi primae propugnatrix; ejusque Objectum dicitur esse bonum arduum, quia scilicet eo tetidit ut contraria Superet. 4' Varios appotitus sonsitivi actus Graeci Latini motus animi. perturbaιion 8. GJectus; vel etiam passiones a se pullarunt. Η arum actuum dii terentiae a diverso modo quo appetitus objectum ab appetente con Siserari potest, desumuntur: nam pro apprehensionis diversitate diversi motus in appetitu exsurgunt. Appetitus objectum est bonum prosequondum, et malum removendum ἰ utrumque si cundum se et absolute, ab concultiscendi vim pertinet; pro uti vero dissicultatibus impoditur, ad vim irascenui . Praeterea iam uni vi quam altesri seu bonum seu malum Onerri potest, vel ut tu ιurum, vel ut prae
Si ita quo concupiscenti vi bonum absoluto exhiboatur, hoc
gignit in ea timorem. qui est COOpt3tio quaedam Θppestitus ad Bonum, seu complacentia in illo. E converso malum absoluto consideratum excitat Odium, quod est amori S cotitrarium. Bonum suturum eum motu in producit, quem dicimus δε- siderium; malum autem fugam Seu abominationem.
Denique quum bonum jam possidetur, appetitus in eo qui μscit: quae quies delecιuιio dicitur vel gaudium. Malum
ex opposito, quum praesens opprimit, tristitiam producit. Quum autona boni suturi assecutio dissicilis est, disti ut tales vel apprehenduntur ut superabiles, vel ut insuperabitos. Si primum, elevatur vis irascendi motu illo quem uominamus
ij Sum. ιο. I, II, p. q. XXX, a l, ad i.
295쪽
spem; si alterum . desperatione deprimitur. Item e quum malum suturum ita apprehenditur, ut ejus quidem fuga clim-cilis sit, vitari tamen ipsum malum possit. insurgit in illud appetitus eo motu . quem dici mus audaciam: quum vero suturum malum inevitabile aestimatur, appetitus ιimore corripitur, et ab impugnando malo desistit. Domum quum bonum dissicile adipiscimur, nullus gignitur actus qui vis irascendi Sit proprius, sed sequitur solum in viconcupiscendi dei hctatio. Sed quum malum illatum est, si ultio possibilis esse apprehendatur, appetitus ira movetur, anhεlans proprii mali causae malum inferre. Si vero impossibilis ultio appareat, iri, titia quae niuatum gravat, dejectio appellari solet. Ex his liquot, actus appetitus praecipuos hos enumerari:
amorem et odiem; desiderium et fugam; Spem et desperationem; audaciam et timorem; delectationem, tristitiam,
5' Passionum nomine, aliquando veteres, et recentiores c communiter, non motus appetitus quoscunquΘ significant, sed hos motus, ut recessum a rationis regula includunt; neque motus tantum, sed habitus juxta eos operandi. Brevi passionum nomine ipsos vitiorum habitus intelligunt. Hoc pacto explicandi sunt auctores, quotieScuraque paSSiones esse malas affirmant. Passiones enim, ut sunt meri a DPetilus actus, physices quidem bonae sunt, ethice autem nec bonae nec malae. 6' Appetitus sensitivi subjectum est compoSi tum ex anima et corpore; radix autem anima. Sane in anima tantummouo appetendi principium esse posse in compei locSt. Sed non est manifestum minus, appetitus Senbitivi ac ius cum aliqua oris ganorum immutatione esse conjunctOS. 0rganum porro, saltem princeps, in quo appetitus Sen Sitivus exeritur, esse
videtur cor; quod etiam communis loquendi ratio passim significat. φ varia corporis constitutio, organorumque Status, et organicarum sunctionum modus, imo vero deinS. SexuS, nutritio, aliaque hujusmodi, ad certos quobdam appetivus sensitivi
296쪽
LIBER TERTlUS, cxpur xi. 287 actus, diversos homines seu promptiores seu tardiores em cluni ; et vicissim hi actus, maxime si in habitum tranbeant, in totam organicam oeconomiam summopere influunt. 8' In homine appetitus sensitivus intellectivo subditur, mediante ratione. Ratio enim imaginationem movere ac dirigere potest; et per eam appetitum instigare vel coercere. Sed animadvertendum est cum Aristotele it , imperium hoc rationis in appetitum non esse despotieum, Sed politicum. Dicitur autem imperium despoticum, quo quis principatur servis, qui in re nulla resistere hero possunt, prout instrumenta resistere nequeunt artifici. Imperium vero politicum est illud, quo rex civibus praeest, qui licet obedire teneantur, aliquo tamen modo renuere possunt. Sic itaqus ratio appetitui praeest, ut appetitus renuere queat ejus imperio ac reniti. Appetitus enim, et ipsa imaginati O. a corporis qualitatibus ac dispositionibus non parum dependent; quae rationis imperio non Subjacent.
De appetitu intelleetivo seu voluntate. 507. Nunc de nobiliori hominis appetitu, qui ratione r gitur et proprio nominΘ voluntas dicitur. De qua tria quaeremus : primo de ejus objecto. secundo de ejus actibus, tertio de arbitrii libertate, qua gaudet.
Omnρ bonum voluntati apetibile esse posse supra statuimus f505 . At quaeritur ulterius, an solummodo bonum sit voluntatis Objectum, ita ut Etiam malum, qua talΡ, ab ea nunquam appeti pOSsit. Videtur enim quandoque quorumdam voluntas in ipsum malum serri. Quaeritur deinde, an ' bonum, quod voluntaS appetiι, necessario ipsius appetentis bonum esse debeat. 508. Pnopost Tio I. Voluntas solummodo bonum appetera potest: videιιcet ies solum, quou ut aliquo modo bonum apprehendiιur. Sans 1' appetitus omnis est gρneralis quaeda In naturae inclinatio, quae applicari non potest, nisi illi propouatur ali-
297쪽
quod objectum, quod sub generali rations ad quam natura
tendit. contineatur. Iamvero impossibile est. ad bonum et malum indifferenter naturam nostram inclinari. Secus enim inclinaremur ad omne bonum et ad Omne malum, quod est intimo sensui et experientiae contrarium; ac praeterea nullum amplius objectum voluntatεm movere posset motione illa in deliberata, quam voluntas, ut potentia passiva, requirit 504ὶ: etenim proposito quocunque bono, et ab hoc et ab ejus opposito aeque moveremur; binae autem motiones aequales et Oppositae sese invicem eliderent. Naturalis ergo voluntatis tendentia est in solum bonum. Ergo non potest applicari nisi iis objectis, in quibus aliqua boni ratio fuerit 9pprellen Sa. 2' Filiis propter quem natura appetitivam vim quibusdamentibus attribuit, est eorum perscctio ζ natura enim non poterat intendere, ut entia per appetitum evaderent impersectiora. Necesse est ergo, appetitum serri in ea solum, quae aliquo modo subj clo convenientia sunt. duae autem subjecto convenientia utcunque sunt, bona Sunt. Ergo. 5' Id ipsum denique inductione demonstratur. Quaecunque enim appetimus, ideo appetimus. quia ea aliquo modo bouaeSSe putamus; esto ea bona vera non esse. Unde qui aliquid appetunt quod vel sibi vel alteri malum est, hoc ideo appetunt, quia aliquam honi rationem in eo positam esse putant; ut patet in iis qui illatas sibi injurias ulciscuntur, malum alipri inferendo, aut illicita patrant, ut sensibile aliquod bonum assequantur. Itque ipsi qui sibi violentas manus inferunt atque appetunt non esse, hoc ipsum appetunt sub boni ratione. Cum enim felicitas sila sit in carentia mali et in boni possessione, quando bonum adipisci oeSperant, existi mantque malo se carere non POSSe quoad vivunt, hanc saltem beati talis partem arripiunt, ut vivam deserant ei a maloss liberent. 509. Pi opostrio II. Bonum omne quod appetitur, est semper aliquo modo ipsius apyetentis bonum.
Propositionem hauc ita probat Suaresius; ac satis erit ejus verba recitare.
298쪽
LIBER TERTI Us, Apur xi. 289α duod appetimus vel est bonum proprium vel alterius. Si a proprium, habetur institutum. Alterius autem bonum non η appetimus, nisi vel quia in actu appetendi rationem alis quam boni proprii invenimus, vel certe quia cui tale ho-
v num appetimus, aliquo modo ad nos pertinet, sive unus A nobiscum est aliqualiter. Nam aut creatura est aut creator. B Si creator, eatenus illi bonum volumus, quatenus ipsen Deus est universale bonum rerum omnium, atque adeon nostrum. Et hac de causa charitas magis Deum amat,s quam amantem, quia in Deo includitur bonum ipsius η amantis, tanquam in lante atque origine. Si vero est crean tura, volumus illi bonum, vel quia amicus est, vel quian propinquus, vel quia homo, in quo bonitatem nostrae naisn turae consideramus. Quod si non sit creatura rationalis,n bonum EI optamus, quia vel ad nos attinet, vel quia alia qualiter in natura est nobis similis Horum causan inde sumitur, quia licet ratio boni non respiciat hunc vel x illum, tamen ratio appetibilis ab hoc vel illo includit,s quod bonum ejus sit; nam appetitus est inclinatio quaedama ad propriam persectionem tendens. Neque hoc destruits communem divisionem amoris in amicitiam, seu benevo- a lentiam, et concupiscentiam iij. n510. Quod ad actus voluntatis attinet, certum est actus omnes, qui a Sensitivo appetitu eliciuntur, ab ipsa elici posse; diversa tamen ratione. Ab appetitu enim sensitivo eliciunter cum organica aliqua immutatione i500, 6'ὶ; a voluntate vero independenter ab organis. Praeterea voluntas
sertur in finem, ut in finem, et in modia, ut in media; intellectus enim et eam bonitatis rationem agnoscit quae propria est sinis, et eam quae propria mediorum est. Atque haec est actuum voluntatis prima divisio. Alii sunt circa finem, alii circa media. In qna divisione duo notanda
511. 1' In omni suo actu voluntas in finem tendit. Nam finis propter se intenditur, media vero propter finem. Itaque
299쪽
quum voluntas in finem, qua talem, sertur. non tondit in ipsum propter aliud, nec cum ipso aliquid aliud apystit. Quum autem sertur ad media, ad ea non sertur, nisi quatenus in finem sertur. Unde id quod in eis proprie vult, est finis. 2' Fines subordinati sunt propriu media ad alios finses, aedemum ad finem simpliciter ultimum O. 297, 298, 1'ὶ.uuum ergo voluntas in fines subordinatos intenditur, vult in eis finem ultimum. Ultimus autem hominis sinis ost felicitas. Quidquid itaque homo velit, semper telicitatem Suam implicite vult. 512. Actus quos voluntas circa snsem exercet, Sunt amor, desiderium, eoque obtento, delectatio. Circa media autem, ut media Sunt, electio et usus. Electio ex mediis ab intellectu propositis unum aliquod caeteris praeseri; usus applicat varias animae potentias ad Operationes, quae ad exsecuti Gnem nΡCES- Sariae sunt. At lust timc est altera clivisio actuum voluntatis in elicitos et imperatos. Notandum quoque, si medium quodpiam, quod respectu aliorum mediorum rationem finis habelit, ut fimis conblueretur, posse voluntatem illud desiderare, et in eo delectari. AnTicELUS Iv.
De humanae voluntatis libertate. 513. Nobilissimum hRmanae voluntatis attributum est physica libertas, in qua potissimum entis intelligentis cligui ias Sita est, et per se ii O maxime splendescit. De hac jam uicendum. Ac primo genuina ejus notio tradenda, qua in re nou pauci erronee senserunt; deinde ejus realitas aSserenda est. Principio statu sendum. duplicem esse voluntatis libertatem, aliam a coactione, aliam a necessiιale. Libertas a coactione est immunitas ab omni et eaetrinseeus illata eontra uoluntatis prostenSionem. Libertas a necessitate est immunitas ab inιrinseca determia natione ad unum.
Manifestum per se est, nihilominus notandum sedulo, duo
300쪽
LIBER TERTlus, cxPur xi. 291 haec in lor se differre, ut vis illata extrinsecus a naturali necessitate diversa eSt. 514. Libsertas a nocessitato dici quoquo solet libretas indisserentice, libertas electionis. liberum arbitrium, et proprio nomine libertas. Causa vero quae hac libertate gaudet, ut ex ejus notione colligitur, ea est quin positis omnibus quae ad
agendum requiruntur. potest agere et non agere.
Haec porro in diis renitae liherias triplex est: dicitur libertas eontradietionis. seu quoad merestium; et in eo consistit, quod causa, positis omnibus quae adagon dum roquiruntur, sit inuist0rens ad duo contradictoria, quae sunt astere et non ag re. Hoc pacto voluntas potest volendi actum ponere, et non Pon 're. 2' dicitur libertas eontrarietatis. per quam causa indisserens sest ad duos actus contrarios, uti sunt in voluntate vello aliquid, et id ipsum nolle actu posilivia repulsionis. 5' dicitur libertas specili attonis. qua causa indisserans est ad actus specie diversos, uti sunt velle ambulare, velle
Illi. Ex dictus insρ res actionem, etsi non coactam,
Insores '' discrim0n spontanei a voluntario. et a libero. SpontanΡum est id omnes, cujus principium in agente sest. Bujurani di sunt omnes actus immanentes. Spontaneum coacto opponitur. Voluntarium est id, cuius principium ost inclinatio agentis, ex cognitione sinis. Hujusmodi sunt omnes voluntatis actus, Sive necessarii sint, ut est appetitus boni in g0nere vel se licitatis: sive non nρ cessarii, ut est lectio vel cloambulatio. Liberum est voluntarium. quod non est ex natura voluntatis determinatum ad unum. Hinc perspicis 3'. spontaneum voluntario latius patere, et voluntarium libero. 5l6. Quoniam libertas a necessitate ea est de qua disputamus, ejus notio accuratius est illustranda. Quum hominem aliquid libpre agere clicimus, v. gr. ultionem de aliquo sumere, sane intelligimus, eum potuisse non