장음표시 사용
281쪽
n ad rem, sed potius e converso, magis proprie dicitur assenis tiro l . D489. Subdit Malebranchius, judicium esse quietem quamdam dρsiderii sciendi aliquid. Desiderium autem et quies
Res p. negando maj. Hujus desiderii quies non est judicium, sed judicii effectus qui in voluntate gignitur, partam- quo ab intellectu cognitionem et acquisitam judicii certitudinem consequitur. Voluntas enim veritatis cognitionem ut quoddam humanae naturae bonum appetit, in eaque delectatur, ut de quovis alio bono quod caeteras hominis facultates perficiat. Potest tamen judicium aliquo modo ipsius intellectus quies dici; non tamen judicium Omne, sed tantummodo judicium certum. Non sane quia in intellectu sit desiderium, et desiderii quies quae delectationem constituit; sed quia per judicium certum ceSSat dubium omnino, comprimiturque Omnis Suspicio de os posito, quae quasi quaedam intellectus fluctuatio est: ceSsat item inquisitio de ea re, quae est quidam motus ad veritatem. Si qua igitur est in judieio quies, ea pertinet ad intellectum, et a voluntatis quieto prorsus disteri.
De judieii natura. 490. Nunc statuendum est, quaenam sit judicii natura. Id
quod exsequemur, nam aliter fieri melius non potest, veterum. ac potisSimum S. Tl Omae, insistendo vestigiis. Pii opustrio III. Iudicium rat actus quo mens binos conreptus in unum componit.
Prob. 1' ex humanae mentis limitatione ac persectibilitais. Hoc argumentum explicari clarius non potest, quam ipsis s. Tla Omae verbis. a Deus, ita s. doctor, sicut scit materialia immaterialiters et composita simpliciter, ita scit enuntiabilia non per mon dum enuntiabilium, quod Scilicet in intellectu ejus sitis compositio vel divisio enuntiabilium, sed unumquodque
282쪽
LIBER TERTIUS, CAPUT X., cognoscit pμr simplicem intelligentiam uniuscujusque: B sicut si nos, hoc ipso quod intelligimus quid est homo, , intelligeremus omnia quae de homine praedicari possunt. a Quod quidem in intellectu nostro non contingit, qui don uno in aliud discurrit, propter hoc, quod species intelligi -
, bilis sic repraesentat unum, quod non repraesentat aliud. n Unde intelligε ndo quid est homo, non ex hoc in ipso alian quae ei insunt, intelligimus, sed divi Sim secundum quam-s dam successionem. Et propter hoc ea, quae seorsum interun ligimus, Oportet nos in unum redigere per modum com-n positionis vel divisionis, enuntiationem formando li . nEt alibi. et Intellectus humanus necesse habet intelligeros componendo et dividendo. Cum enim intellectus humanusn exeat de potentia in actum, similitudinem quamdam habetn cum rebus generabilibus, quae non statim persectionem γ suam habent, Sed Succe S Sive acquirunt. Et similiter intelis lectus humanus non Statim in prima apprehensione capit x persectam rei cognitionem: sed primo apprehendit aliquid n de ipsa, pula quid litatem ipsius rei, quae est primum et v proprium objectum intellectus; et deinde intelligi t proprien tales et accidentia, et habitudines circumstantes rei essen-n tiam. Et secundum hoc necesse habet unum apprehensum, alii compunere et clividere, et ex una compositione et clivi x sione ait aliam procedere; quod est ratiocinari 2ὶ . a 2' iudicium est actus menti S. Ergo conceptum aliqu0msor mel necesse est: Omnis enim actus mentis terminum intrinsecum habet, qui ejus Verbum est, seu concepius ab ipsa expressus. Iudicium e St insuper actus unus et in clivisibilis. Ergo uno tantum verbo absolvitur, unum conceptum format. At judicii materia sunt duo conceptus, sine quibus judicium esse nΗquit. Ergo conceptus unus in judicio ex tiuobus ellicitur: non commixtione certe vel coniuSione; nam uter luctconceptus in judicii enuntiatione distincte ponitur; ergo lit
5' tu licium, si verum est, rem eX primit ut est in se, ac
283쪽
per conceptus praedicati ac subjecti eam exprimit. Sod in raprout est in F e. praedicatum et subjectum sunt unum et idem objectum; idem enim v. gr. est homo, et animal quod de homine praedicatur. Ergo judicium ex conceptibus praedicati ac subjecti aliquo modo unum eniciat necesse est. 4' Denique constat, plurimos es Se conceptus, qui non uno
tantum, sed pluribus judiciis compositi sunt. Hujusmodi
sunt conceptus omnes, quorum notas SuccρSsi vis apprehensionibus intelleximus. sive per experientiam, Sive per auctoritatem . sive per scientiam. Patet ergo quod asserium est. 491. Fortasse objicies non omne judicium compositionem videri: judicium enim negans non componit conceptus, Sed separat, ac proinde potius divisio est; quemadmodum etiam a veleribus appellabatur. B0spondendum, judicium considerari posse dupliciter, scilicet et secundum se, et Secundum obj, ctivas rationes. quas complectitur. Si primo modo consideretur, ut psychologico considerari debet, semper est conceptuum compositio; semper enim judicium fit per comparationem conceptuum, semperque uni conceptui conceptum alterum sive positivum sivenpgativum adjungit; qua de causa in logica diximus, judicium omne n0gativum ad affirmandi actum reduci L. 142 . Si vero judicium consideretur Secundum rationes Objectivas, quae sunt ejus materia, quandoque compOSitio nuncupatur, quandoque divisio. Compositio quidem, quum res quarum conceptus comparat, Objective conjunctas esse decerni ι, divisio vρro quum affirmat esse Sejunctas. 492. Facile nunc intelliges haec quae subjicimus.1' Forma compositionis quae sit in judicio, est expressio actualitatis rei. Iudicii enim forma in propositione exhibetur per copulam, cujus proprium eSi, ut fetum per modum actus significet i L. i53j. Hinc mens in judicio rem exprimit, ut aliquem essendi actum eX Se propemodum emittentem, et in se ipsa recipientem L. 152 . 2' Ηinc perspicies, qua in re verbum a mente judicanto prolatum, disserat a verbo mentis apprehendentis apprehen-
284쪽
LIBER TERTIGs, cApur x. 273sione comparativa id earum identitatem vel discrepantiam. Quum enim hanc mens apprehendit, intuetur in uno conceptu habitudinem quam habet ad alterum, eamque habitudinem, ut rem quamdam, et ut aiunt, in faeto esse, in semetipsa exprimit; quum autem judicat, eamdem habitudinem exprimit ad modus actus, et ut dicunt, in fieri, unumque sic ex duobus conceptum format. Nempe ut alibi diximus L. 15'apprehensio comparativa repraesentat identitatem per modum relationis, ut pictor: judicium per modum actus eam reproducit, ut mimus. Nutandum praeterea, in judiciis salsis multo magis utrumque verbum differre, ut in logica deci ratum est L. 70l. .
3' Ex his et illud intelliges: intellectivae facultatis actum
non esse solummodo apprehensionem, sive simplicem si vocomparativam, sed etiam apprehensorum compositionem.
At poteritne compositio haec dici cognitior Poterit sano, si
cognitionem latissime sumas pro actu quo mens aliquod verbum exprimit; non autem si cognitionis nomine apprehensionem intelligas. Hinc vides cognitionem eo sensu acceptam latius patere, quam apprehensionem. 4' Iudicium est actus rellexus: nam ut ideae comparentur et ad invicem ordinentur, intellectus in suas ideas reversio
necessario requiritur.5' Intellectus, quantum est ex se. ad judicandi actum d terminatur ab apprehensione identitatis vel discrepantiae i ter ideas. 6 Rerum determinatarum conceptus sormantur primo per judicium. Nam id quod intellectus in rebus primo concipit,
est ratio in determinata entis; postea vero peculiarium rerum determinationes concipit. Necesse est ergo. ut Secundas
hasce notio ues primae illi conjungat. ζ' Omnes id uae distinctae judicium supponunt. Idsae enim distinctae fiunt considerando singillatim objecti notas, per analysim seu abstractionem, easque iterum conjunsendo, ut totum objectum repraesentent.
285쪽
In omne iudieium sit eae idearum comparationst. 493. Sequitur ut videamus, an judicium omne l0gitimum idearum comparationem, et identilatis vel discrepantiae perceptionem supponat. Negavit hoc Reidius ejusque schola:
cujus opinionem alii quoque philosophi secuti sunt. Quorum sontentia est, ut alibi diximus L. 668ὶ, judicia quaedam primitiva omnibusque communia ex humana mente necessario erumpere, non vi experientiae, aut immediati intuitus, aut ratiocinii, sed quadam naturae instigatione et impulsu, quoad assentiendum cogamur, etsi cur assentiendum sit non videamus. Hoc pacto existentiam identitatemque proprii subjecti, et corporum existentiam, ac generatim existentiam substantiae, realitatem quoque internarum affectionum, et sensuum ac memoriae veracitatem, causalitatis principium, ac prima principia moralitatis, plurimasque alias sundamentales veritates cognosci, seu potius credi naturae nostrae testimonio: harumque veritalum collectione sensum naturas
494. Pito post Tio I v. Nulla sunt aut esse possunt legitima mentis judicia, quin sine ulla convenientiae vel discrepuntiae praevia
perceptione, eae caeco quodam insiluctu ponantur.
Legitima judicia voci , quae non procedunt ex animi temeritate ac levitate, red recte et ordinate fiunt, et ut natura intelli clus pOStulal. Prob. propositio. Nam 1' caena haec judicia humanae mentis naturae prorSus repugnant. Mens enim humana est lacultas intelligondi ac rationandi, ad hoc facta, ut a veritate moveatur ad actum ἰ unde etiam quando credit, ideo credit, quia percipit ess 3 credundum. At veritates illae quas caeco judicio amplecti dicimur, nullo modo a mente cognOScuntur, aut muri tem movent; nam nec immediato palent intuitu, nec ratiocinio insuruntur, nec ita creduntur, ut prius cognosci queat sive cui credantur Sive cur eredendae sint. Ergo caeca haec judicia mentis naturae nullatenuS congruunt.
286쪽
LIBER TERTIUS, CAPdT x. 2' Eo vel magis, quod eae veritates quae sunt horum iudiciorum objectum. vitae intellectualis . moralis ac socialis sundamenta sunt. Nonne absonum vidρtur, rationem ipsa sua fundamenta intelligere non posse Τ et quod hinc sequitur, omnem rationalem cognitionem rationali fundamento carere, ac in bruta quadam coactione innitit uuis sibi potarii in animum inducere, Deum qui intelligentiam ac rationem homini tribuit, ut veritatem in tμll i geret, huic intelligentiae ac rationi non esse largitum Sufficientes vires, ad prima et fundamentalia humanae cognitionis principia percipienda :ita ut pecudum more compellendi Sint homines ad assensum
iis adhibendum r5 Reidius ad hanc thstoriam confugit, ut veritatem objectivam et cognitionum nostrarum certitudinem contra Humii et scepticorum conatus tutaretur. Sed theoria haec contrarium potius essectum obtinet; nam et scepticis valida arma suppeditat, et omnia certitudinis propugnacula subruit. Si enim haec enuntiata necessitate quadam naturae recipiuntur, anne idcirco vera sunt Τ Utile est illa credere : sine hac fido societas starct non posset. Esto. Σrgone utilitas veritatis norma erit 3 Aut timor exitii certitudinis naotivum Τ Natura inquit, me propellit. uuid si in falsitatem te adduca i l Neo ad Deum naturae auctorem confugere juvat. Undenam enim novi, et Deum esse, et me esse a Deo, nisi per hanc satalem judicandi nocessitatem' Palet itaque, actum esse de cognitionis certitudine, si haec ejusmodi fundamento incumbit. Eantiisγstρma nihil est aliud, quam rei diani instinctus de torminatio ac systematica explicatio; nec non conclusionis ultimae in ea latentis deductio, quae eSt: conceptus judiciaque nostra Obj0ctivo valore destitui. 4' Denique et illud notandum est, quo ipsum hujus opinionis sundamentum evertitur, nulla nOS necesSitate premi, ut caecum hunc instinctum admittamus. Etenim eae veritates ad quas hic instinctus nos propellere deberet, et in se sunt intelligibiles, et ab omnibus qui ratione utuntur, intelligi
495. Primo quidem certum est, eas veritates in se intelli-
287쪽
gibiles es s. sunt enim vel experimentales vel analytieas; et quae tam immediat se evidentes, quaedam vero quae evidenti ratiocinio ex evidentibus seu principiis seu laciis inferri possunt. Ut enim de exemplis supra allatis s49δὶ tantummodo dicam, existentia proprii subjecti est judicium experimentalo immediatum, posito in limo sensu i L. 689, 2'j. Corporum existentia et sensu et intellectu cognoscitur : ab intellectu autem Per ratiocinium, ut supra dictum est 524 . Alibi quoque ostendimus, et substantiae existentiam 0 145. seq. , et internarum assectionum realitatem iL. 452 , et sensuum ac memoriae veracitatem L. 500, 591 . et causalitatis essatum tD. 5l8ὶ, et propriam identitatem il90ὶ, et primum
morali latis principium, vel immediata evidentia sulgere, vel evidenter demonstrari posse. Ostendimus quoque, salsum esse praecipuum reidianae ιheoriae sun clamentum, substantiam sive propriam sive corporum externorum, s0. 154, 2' , propriamque causalitatem sensu nullatenus attingi i0. 2I4 . 496. Certum deinde est. hujusmodi veritates ab Omnibus qui rationis sunt compotes, non instinctu caeco, affirmari, sed ideo affirmari, quia intelliguntur. Nam 1' quae sunt immediate evidentes, neminem latere possunt qui primas ideas adeptus sit; ratiocinia vero quae caeteras demonstrant, Obvia sunt et in promptu posita, ut Suis locis declaratum ebi. 2' His adde, quod occasiones eas veritates apprehendendi quotidianae sunt et Obviae. Exercitatio autem ac rου petitio actuum et facilitatem et celeritatem gignit agendi. Inde fit, ut homines in dies magis magisque exerciti, ea judicia promptissime eliciant. 3' Ipse speculationis atquo institutionis scientiscae desectus, quanquam causa Sit, cur quaedam notiones non satis distinctae a rudibus habeantur. nihilominus hoc habet utilitatis, quod plures amovet dimicultates, quae ex ingenii ex cellentia, ex eruditione, ex Blienorum errorum cognitione, menii studiis excultae se oggerere eon Sueverunt. 497. Nec obstat illud, rudes vulgaresque homines haestprincipia distincte exponere, eorumque rationem reddere
nescire; nec ab iis eruditos intelligi, quum principia eadem
288쪽
LIBER TERTIUS, ciPur x. 279 propriis vocabulis distinetisque enuntiant. Etenim exinde
solum inferri poterit, homines communiter quasdam veritates confuse percipere. non autem omni earumdem cognitione carere. Sane, alia est clara veritatis cognitio, alia distincta
L. 47; 1', 2' . Clara est, quum et praedicati et subjecti
ideas a caeteris mens discernit, agnoscitque eas convenire inter se non vero discrepare. aut vicissim; ac simul intelligit, rationem qua convenientia haec vel cli,crepantia constituitur, hanc potius esse, quam aliam quamvis. Cognitio vero distincta acquiritur, quum mens in suas claras cognitiones reflexione rediens, earum anal Isim instituit, et singula elementa quibus convenientiae vel discrepantias ratio constat, singillatim enucleat ac notat. Nemo autem negaverit, primum illum cognoscendi modum sine hoc altero posse consistere; cognitionemque veritatis quae solummodo clara sit,
Homines igitur qui cognitione scientissica carent, quarumdam veritatum evidentiam clara percipiunt, non tamen distincte : v. gr. nemo est qui non intelligat, quid sit meum et tuum; sibique suum esse reddendum, et rationem cur redindendum sit: videlicet, ut dicere solent, quia meum est; quae vera est ejus principii ratio; nec aliam denique afferre philosophi possunt. Sed elementa ex quibus vis hujus rationis consurgit, ut sunt jus in uno, ossici uin in altero, ordo servandus, Obligationis moralis radix, aliaque hujusmodi, plerique distincte non percipiunt ac propterea veritas haec estiis evidens, sed evidentia confusa. Ast haec susticit, ut mens
ad assensum determinetur. Hinc a3sentiuntur omnes, sed sui assensus rationem explicare nesciunt.
498. Animadverte udum quoque est, plurimas veritates in peculiaribus earum applicationibus, et individuis seu rebus seu eventibus propemodum obvolutas, plerumque a rudibus intelligi, vix autem unquam sub forma universali et abstracta I L. 505ὶ; aut certe non statim sub hac forma intelligi, sed solummodo post tempus magis minusve diuturnum. Ratio est, quia mens non saris exercita in ideas universales
et transcendentes dissicuster renoxione redit; in ideas vero
289쪽
magis dolorminatas ac praesertim in ideas singularium facile Se convertere potest; quia phantasmata quibus in hoc juvetur, sunt illi magis in promptu. Hinc fit. ut quae ilam evidentia principia, si vocabulis universalibus pi abstractis enuntientur, ut plurimum non intelligant; qui tamen concretas eorumdem applicationes primo obtutu percipiunt. Si v. gr. rusticum quempiam ita interrog0s : est ne verum hoc principium : ordo entium servandus est 3 is roponet attonito similis: non intelligo quae dicis. At explica terminos. nondi finitionibus scientificis, nam has multo minus Comprehendet, sed particulari aliqua applicatione; dic ei: deb musne Deo potius obedire. quam homini, si eontraria pro eipiant 'Promptissima erit responsio: Deo. interroga iterum: quare non minus prompte subjiciet : quia Deus homini proestat. 499 Objμcit Cousinius, judicia fallem illa, quae circa existentiam seu substantiarum seu modorum versantur, id parum
comparationa estici non posse. Hujua modi sunt illa: ego cogiιo : ego sum : eorpora eaeisιunι: Deus est. Nam si meum ego, ita ille. non quidem existens. sed . ut fieri deb0t. ab existentia distinctum, cum generali et abstracta existentiae idea conseratur, ex collatione hac nil aliud percipi poterit, quam hoc : has ideas se mutuo non excludere ;sed mei ego existentia realis percipi non poterit . 500. Respondendum, negando quod asseritur. Ad exemplum autem quod attinet, animadvertendum 1' ideae molesto comparationem non fieri cum idea ex istontiae . sed cum iusta eaeistentis ; non enim dicerκ licet: ego sum eaeistentia. sed dicit unus qui Sque : ego sum eaeistens, nempe exi Stetitiam ha
2' Sonsus in limus mse existentem mihi renuntiat por modum saeti, sine ulla distinctione praedicati a subjecto. Dμindo ego intellectus in me Obtulum converten S, una apprΘhensio ite simplici, unoque conceptu, me existentem apprehendo; postesa vero analysim adhibρns, distincte noto et subjectum ego, et attributum eaeistens s 591, 2' . i
290쪽
LIBER TERTIlis, cΑΡΠT N. - 2813 In iudiciis experimentalibus convenientia praedicaticum subjecto non deprehenditur ex id Rarum consideratione. sod vi experientiae praecedentis L. 346 . Intelligo enim mecum aliquo existente identicum eSSe, non quia ego Sum ego, sed quia prius me existentem expertus Sum. Quomodo autem seu corporum Seu Dei existentia cognoscatur, supra dictum est 324, 392 . Hic tantummodo notandum, utramque cognitionem non immediata apprehensiona ab intellectu, sed mediata comparari.
De appetitu in genere. 50 . Voniamus ad appetendi facultatem, qua enitum in- telligentium persectio absolvitur. Sicut enim cognoscendi vis veritatis nos participes facit, ita vis appetendi bono nos conjungit. Quaerendum 1' quid ea sit.
Ad hoc intelligendum. notandum est, omni enti natura- esse aliquam inclinationem, qua ad terminum quom intenditur, in quo quiescit, quique aliquo modo illiusn est. Haec vero inclinatio in rebus cognitione caren-b externo impulsu et ab alterius actione doterminatur; tingit v. gr. in assinitate chimica vel gravitatione. Sedia quae cognitione pollent, non solum a viribus phy- moveri possunt, Sed etiam motu intentionali O. 500. δ' objectis quae in eorum apprehensione per sui Speciem xistunt. Prima illa inclinatio appetitus naturalis a veteribus appellabatur: haec altera elisitus. Patet autem, appetitum naturalem non proprie appetitum dici. Res enim materiales non sponte suum terminum petunt, sed potius ad eum trahuntur, et quamvis ad eum intendantur et in eo quiescant,