Compendivm Ethicæ Aristotelicæ ad normam veritatis christianæ revocatum-fab Antonio Walæo ... accesserunt ejusdem Orationes dvæ cum Hymno ad Devm, & Theodori Schrevelii Jambi morales continentes totius philosophiæ moralis summa capita ac præcepta

181쪽

: statuum cinerentus variare Ioset.

Objectio. At omne jus videtur tantum esse legitimum, quia quod natu- rale est, immutabile est sicuti ignis tam apud Persas, quam apud Graecos urit: Leges vero inter diversas gentes variabiles sunt. Respondet Philosophus, primoMajorem non universalem, quia quaedam naturalia per pravam coniuetudinem mutari possunt, ut dextra manus natura robustior est sinistrari prava tamen consuetudo in nonnullis contrarium efficit. Deinde ad Minorem: Natura non aestimanda est ex quorundam de paucorum, sed ex plurimorum optimorum judicio. Plurimi autem meliores in leges naturales omnes, saltem quoad substantiam, consentiunt,

etsi in circumstantiis possit esse non

nulla varietas.

Huic justitiae universali opponitur injustitia universalis, quae ab Aristotele a vocatur, quando nempe adversus legum praescripta flagitiose agi

tur. vivitur.

Ad justitiam universalem pertinet

aequitas Graece mos, siti, tanquam ejus

quaedam nobilior pars, de qua Aristo t.

cap. I Q.

differessoli

182쪽

168 DA VIR TvTI Bus Est vero aequitas, emendatio quaedam legis , vel potius defectuum qui in lege sunt, opponitur et sexdie: id est, summo juri. Sumitur autem aeve ab sem: seu summum jus duobus modis: Vel pro interpretatione calumniosa legum bu-jusmodi est, quod refert Strabo, cum Thraces aliquot dierum pacti inducias noctu populabantur Boeotorum agros: aut cum Popilius in conditionibus pacis factae cum Antiocho scripsisset, dimidium navium Romanos Antiocho relicturos esse; postea naves dissecuit; quarum dimidiam partem Antiocho reddidit, reliquuna incendit. Haec est calum nroia interpretatio juris, quia verba praeter communem hominum consuetudinem capiuntur. Tales sunt, reservationes mentales esuiticae atque Ana-

baptisticae , ab ethnicis ipsis tanquam injusta condemnatae. Alter modus est magis proprie dictus, cum summum jus sumitur prorigida uris interpretatione aut exactio, ne, quae etsi simpliciterinjusta non est, tamen mitigatio est laudabilior, idque

vel in casibus lego expressis, vela lege rummissis locum habet.

183쪽

si Noret Rinvs Issi In casibus lege omissis, Iudex tanquam viva lex, ex aequo bono judicat, quia recta ratio hic instar legis est,&si id ipsum fuisset legislatori propositum, eodem modo quoque de eo legem tulisset. In casibus lege expressis; cum non ad literam lege expressam , sed mententi legislatoris attenditur Quum enim lex generalis sit, aut saltem de eo, quod ut plurimum sic singulares circumstantiae factum lege mandatum aut vetitu in multum variare possunt: quae a judice expendi omnes debent, stamen in lege omnes exprimi non possunt. Est ergo bonum, aequum, secundum Aristotelem , Emendatio legis ea

parte qua deficit, quia universaliteria est. Exempli causa lex lata est nequisquam peregrinus murum urbis adscendat: peregrinus adscendit murum, de strenue cum civibus urbem adversus

hostem defendit si summum jus spectetur, poenam meretur: si aequum bonum, potius preternium. Inter Christianos vero mesu a se aquilas haec etiam latius se extendit,

nempe quicquid tibi non vis fieri , alteri ne seceruces diligesproximum tu m

i sicut

184쪽

sic: t teipsum. Prius gentilibus quoque usurpatum . posternis Christianis est

proprium.

Haec ab Aristotele diversis locis libri quinti tradita spectant ustitiam universalem, quae sequitur particulatis. Iustitia particularis certam atque a superioribus virtutibus distinctam justitiae speciem constituit. Probat id Philosophus ex ejus opposito quod est etetmiis, ta , seu cupido plus quam justum est habendi cujus vocis vim Latini per vocem injuria fere exprimunt etsi enim ea vox latius quoque pro quovis injustitiae genere sumi possit, speciatina tamen pro eo genere injustitia sere sumitur, quod cum alterius damno ac noxa conjunctum est. Id hinc quoque liquet, quod omnia reliqua injustitia genera adversus aliquam aliam virtutem pugnant sola vero 'sorii a cum nulla alia virtute speciali pugnat , quam cum justitia. UndPhilosophus evidenter concludit, an virtutem cum qua re ad ita, injuri . . pugnat, esse iustitiam specialiter dictam.

Definitur vero , constans voluntas

ustitia particu ritum cuique tribuendi.

Versatur haec virtus inter plus de mi

nus,

185쪽

S N G VARI Bus. I inus , tanquam extrema. Et medium

ejus est et Ira , seu aequalitas illa, quae inter cives pro ratione meriti cujusque, intin terres pro ratione pretii cujusque obtinere debet. Nam qui plus boni usurpat, quam par est , aut minus onerum vel mali fert, quam oportet , is et Atax , id de injurius est quia minus mali aut damni ferre, quam oportet, est plus boni retinere, quam oportet ;quum inter duo mala aut damna minus malum boni rationem habeat. Unde&querelae .pugnae inter cives nasci solent, cum aequalibus aequalia non tribuuntur, aut hic plus mali atque onerum, ille minus quam par est in se admittit aut fert. Iustitia haec particularis est duplex: vel distributiva, Graece te, vel commutativa, Graece eqsaeae in , d A. ei; ivli id est, correctiva. Iustitia distributiva versatur in recta distributione munerum, item praemiorum& poenarum in civitate, sine qua

justitiae parte vincula civitatum disso

vuntur. Nam quemadmodum leges sunt nervi civitatum, sic praemia tributa bonis, mycenae malis, sunt nervi&silmamenta legum.

stitia distribuis

186쪽

litas non debet exigi ad proportionem Arithmeticam , sed ad proportionem

Geometricam de quarum differentia libro secundo actum, cum de virtutis forma egimus. Proportio autem geometrica est duplex nempe conjuncta

aut disjuncta Conjuncta dicitur, in qua tantum tres sunt termini: nempe sicut

se habent duo ad quatuor, sic se habent quatuor ad octo Disjuncta vero est, in qua sunt quatuor ei mini expressi ut, sicut se habent duo ad quatuor, sic se habent tria ad sex. Utrumque enim est in proportione dupla. Disjuncta hae proportio hic proprie locum habet. Nam primo in distributione munerum, qualis est proportio muneris ad munus, talis debet esse proportio personae ad personam, cui mu- nera tribuuntur bellicum ad personam bellicosam, Scholasticum ad per sonam Scholasticam idque diverso gradus respectu, prout muneris gravitas, ta personae dignitas inter se respondent; sic de caeteris Atque haec personarum cum muneribus proportiori est fundamentum recti status Rerum publ.

sic in distributione praemi*rum alio-

187쪽

rum, puta gloriae, spoliorum agrorum, pecuniarum communium , quae ratio est personae ad personam meriti ad metitum, eadem quoque esse debet rerum ad res Sic Triumphus debetur Consuli iusto exercitu liostili devicto; ovatio Praetori, minori victoria potito Agamemnoni praerogativa in spoliorum distributione debebatur quidem propter dignitatis, i ii is , ita tamen ut Achilles plurimum meritus non defraudaretur suo. Qui servavit Principem , alio praemio assicitur quam qui civem alio ingenuus, si Patriae proditionem detexit, alio servus Atque ita

deinceps.Difficultas hie nonnulla ex textu petr H Philosophi oritur, de poenis, ouae pro per( mrter delicta infliguntur, an e ad com justitia, mutativam an distributivam justitiam binisu pertineanto ac proinde an proportio talisa Geometrica an Arithmetica in iis fer anili tria vari debeat. Et sane videtur Philosophus eas ad commutativam referre, cum delicta illa ad contractus clandestinos violentos referto exempli causa asserit, perinde esse, utrum vir probus hominem pravum defraudet de ipsius uxo- rem adulteret, an vero contra vir pra-H s uua

188쪽

i DE RNT A suus hominem probum , aut rorem hominis probi. In contrariam vero partem faciunt sequentia. i. Quod ad eandem speciem virtutis referri debeant poenae, ad quam reseruntur praemia et Quod cap. r. diserte adversus talionem Pythagoricam

Philosophus disputet; pro argumento affert, quod qui pulsa personam quae cum magistratu est , repercussione luber esse non potest, sed gravius puniendus. s. Quia nec jura humana nec divina in delictis hujusmodi omnibus, aequalem poenam ad proportione Arithmeticam constituerunt. Alia enim poena

a ficitur qui Regem laedit, alia qui subditum. Alia poena Deus in et Test. assici jussit eum qui Principi in populo male diceret alia eum qui privato Allia qui filiam Sacerdotis violasset alia qui communis civis. Alia poena, qui hominem furatus esset, alia qui pecus salia qui pecuniam interdicti rapuisset, alia qui profanam Ut ergo Philosophus hic secum cum veritate conciliari possit , dicendum est, alia delicta esse privata, alia publica Delichorum publicorum vindicta omnino ad distributivam justitiam

189쪽

dici nam spectat, secundum proportionem geometricam exercenda David enim ignominiam legatis suis ab Am- monitis illatam publico bello ultus est, monstantum reciproca ignominia. 2. Sa- in uel io. Et in Perduellionis crimine voluntas pro facto habetur di in reliquis

non item. Delicta vero privata ad utrumque justitia genus referenda videntur. Quatenus enim publicum magis aut minus laedunt, eatenus ad justitiam distributia xamis proportionem Geometricam exigendari quatenus vero inter pitva tos consistunt, privatam tantum noxam inferunt, eatenus ad commutativam justitiae speciem, Oe proportionem Ari: neticam sunt referenda, ut ita privatis, 'ei p. simul satisfiat. Exem

pla ab ipso Philosopho allata hanc di

stinctionem innuunt. Nam qui personam in magistrati constitutam percutit , gravius in publicum peccat, ac proinde gravius puniendusa quum contra qui adulteratur sive sit uxor viri probi sive improbita, qui defraudat alium sive probum sive improbum, eandem noxam publico privatam injuriam aequalem inferat, ac proin-

190쪽

a s DE VIR TvTIAM de aequalem poenam mereatur. Te usti Iustitia commutativa seu correctiva proprie versatur in reci a institutione commerciorum, contractuum , qui inter cives exerceri solent. Contractus illi Philosopho statuuntur duorum generum nempe volunta est , de in voluntarii. Voluntarii sunt, quos voluntas antecedit. Quales sunt venditio emptio, mutuum, si dejussio, commodatum , depositum , locatio,

conductio.

In voluntarii sunt vel clandestini, vel violenti Clanilesini, ut furtum , ad uuterium, veneficium, lenocinium, servorum seductio, dolosa caedes, falsum testimonium. Vio mi, ut verbera, vincula, mors, rapina mutilatio, convitium, contumelia.

Horum contractuum primi proprie eontractus sunt, quia ex utriusque partis consensu fiunt, ac proinde proprie justitiam commutativam spectantu reliqui analogice tantum .secundum quandam similitudinem, quatenus cuna damnod lucro alterius o privata injuria, ex qua voluptas capitur, poena redditur, conjuncti sunt, ut supra dictum. Nam qui injuriam inferunt, lucruma