M. Tullii Ciceronis De natura deorum libri tres

91쪽

LIB. I. Cap. 37-39 g 105-109.

multis est, nec os exitum reperitis, totaque res vacillat telaudicat. Nam quid est, quod minus probari possit, itanι omnium in me incidere imagines, Homeri, Arellilochi, Romuli, Numae, Pythagorae, Platonis, nec ea forma, qua illi fuerunt γε Quo modo illi ergo et quorum imagines Orpheum poetam docet Aristololes numquam fuisse, et hoc Orphicum carmen Ρythagorei serunt cuiusdam fuisse Cercopis. At Orpheus, id est imago eius, ut vos Vultis, in animum meum Saepe incurrit. Quid, quod eiusdem hominis in meum aliau, alia in tuum 31081 quid, qu0d earum rerum, quae umquam Omnino fuerunt ne

que esse potuerunt, ut Scyllae, ut Chimaerae quid, quod

hominum, Oeorum, urbium earum, qua numquam Vidimus 3

quid, quod simul ac mihi collibitum est, praesto os imago 2 quid, qu0d etiam ad dormientem veniunt invocata0 Tota 1 res, Vellei, nugatoria est Vos autem non modo eulis imagines, sed fiam animis indulcatis. Ianta est impunitas gar s9ri0ndi At quam leontor Fluentium frequenter transitio fit ob visionum, ut o multis una videatur. iuderet, dicer non

Archilochun proprio ibies armavit iambo. gl. II, 1.

4. nec nec tamen, Wie III, 1.

IV, 32. Chimaerae. S. II. VI, 179. 13. simul ac mihi collibitum est. Epikur rhlari ius adurch, a Bilborali Bildor in illi vo rhandensind, nsere Seel aber nur die-jenigen emerhi, aus Wolche siesieli mi Enurgi richtet. Luer. IV, 780 g.

92쪽

DE NATURA DEORUM. intollegore, si vos ipsi intellegeretis, qui ista dolanditis. Quomodo nim probas continenter imagines ferri aut, si comtinenter, quo modo aeternae Innumerabilitas, inquis, suppeditat atomorum. Num eadem ergo ista faciet, ut sint omnia

sempiterna Confugis ad aequilibritatem sic enim ἰσονομίαν, si placet, appellemus et ais: quoniam sit natura mortalis,

immortalem etiam esse oportere. Isto modo, quoniam homines mortales sunt, si ut aliqui immortales, et quoniam nascuntur in terra, nascantur in aqua. - Et quia Sunt quae interimant, sint qua conservent. - Sint sane, Sed ea con SerVent, quae 10110 sunt deos istos esse non sentio. Omnis tamen ista deorum

effigies x individuis quo modo corporibus oritur qua etiamsi eSSent, quae nulla sunt, pellere se ipsa et agitari intor soconcursu fortasse OSSent, formare figurare, colorare, animare non possent. Nullo igitur modo immortalem deum meitis. 1540 Viduamus nunc do beato Sine virtute certo nullo modo; virtus autom actuosa, et deus vester nihil agens; Xpers 111 virtutis igitur ita ne beatus quidem. Qua ergo vita Suppeditatio, inquis, bonorum nudo malorum interventu. Quorum

1 non intellegere. ege derΑustassun des Pronomens s. g 722 audi88e. 3. quo modo aeternae c. Sunt quo modo aeterna e88 probaS.

17 actuo8a Part. Orat. 76 est igitur vis virtutis dupleae aut enim scientia cernitur virtus aut actione. Diog. Laert. U. 92 JΠαναίτιος μὲν ου δυο φησὶν αρετας θεωρητικην

καὶ πρακτι κην.

et deus vester, et is in de propositio minor de Syllogismus, melche inen egensatet infiihi. Die propositio minor expers virtutis igitur u dum Sasgo Sine virtute nullo modo beatus propositio maior)Wir geWonne duro de HilD- syllogismus virtus - igitur. 18. ne quidem ' arach nicht', wieon nichi st0igernd. φ 113 ne beatos quidem. II, 87 ne natura

quidem HI, 21.

93쪽

LIB. I. CAP. 39 40 g 109-113.

tandem bonorum Voluptatum, credo, nempe ad corpus pertinontium nullam enim novistis nisi profectam a corpore tredeuntem ad corpus animi voluptatem. Non arbitror te,

Voltei, similem esse Epicureorum reliquorum, quos pudeat quarundam Epicuri vocum, quibus ille testatur se ne intellegero quidem ullum bonum, quod sit seiunctum a delicatis et obscenis voluptatibus quas quidem non erubescens persequitur omnes nominatim. Quem cibum igitur aut quas potiones 112 aut quas vocum aut florum varietates aut quos tactus, quos 1 odores adhibebis ad duos, ut eos perfundas voluptatibus γEt poetae quidem nectar ambrosiam epulas comparant et aut Iuventato aut Ganymedem pocula ministrantem tu autem, Epicure, quid facies Neque enim, unde habeat ista deus tuus, ideo, nec quo modo utatur. Tocupletior igitur homi-1 num natura ad beate vivendum est quam deorum, quod pluribus generibus fruitur voluptatum. At has loviores ducis 113

Voluptates, quibus quasi titillatio Epicuri enim hoc verbum est adhibetur sensibus. Quousquo ludis Nam etiam hil ,

ΠOSter ferre non poterat asEernari Epicureos mollos et dei, 20 catas voluptates summa n1m memoria pronuntiabat plurimas

Epicuri sententia iis ipsis verbis, quibus erant scriptae; Metrodori vero, qui est Epicuri collega sapientiae, multa impudentiora recitabat; accusat enim Timocratem, fratrem

ministraret.

17. quasi titillatio, eineUbersetetungvon pikur γαργαλισμος σωματος. Cat. ni. 47 tanta quasi titillatio; de fin I, 39: nam si ea Sola voluptas esset, quae quasi titillaret Sensus, ut ita dicam. Rege quasi s. III, 29, 3 . quasi ferendi. 18. Nam etc. Dieser Salgiegrundet durch a Zeugnis inor utoritat di Berochliguntder Ornufgehendo unWillige Frage. - Uber Philo s. m. 19. ferre non poterat, mei eribendas Gango ni Verstellianthieli.

94쪽

DE NATURA DEORUM.

suum, Metrodorus, quod dubitet omnia, qua ad boatam vitam pertineant, Ventre metiri, neque id semel dicit, sed suopius. Adnuere te video nota enim tibi sunt proferrem libros, si negares Neque nunc reprehendo, quod ad Voluptatem omnia referantur alia est ea quaestio), sed doee deos 41 Vestro eSSe Voluptatis Xpertes, ita vestro iudicio, beatos 11 quidem. At dolore vacant. Satin est id ad illam abundantombonis vitam beatissimam 2 Cogitat, inquiunt, adsidue beatum osse se habet enim nihil aliud, quod agitet in monte. Comprehende igitur animo et propone ante oculos deum nihil 10 aliud in omni auturnitat nisi Mihi pulchro ost of Ego

boatus sum cogitantem. Nee tamen video, quo modo non vereatur iste deus beatus, ne intereat, cum sine uda intermissione pulsetur agiteturque atomorum incurSion e sempiterna, cumque e ipso imagines semper adfluant. Ita nec uatus 150st vester deus ne aetern US.

a15 sit otiam do sanctitato, de pietat advorsus duos libros seripsit Epicurus. Ἀ quo modo in his loquitur τι.

Coruncanium aut . Scaevolam, pontifices maximos, te audirediens non eum, qui sustulerit Omnem funditus religionem nec 20

Curtius consulatum petere. De In nach dein affirmative dubitare inde Budeutuni Bedenhen tragenis selten.

7. Satin num alis. gl de orat. I, 226 Potestne virtus servire fl

11. Mihi pulchre est. Mihi est oderego sum mi cinem Adverb has dio Budoutunc mi Roh os, ich 0- findo teli'. Ad famil. XVI, 22, 1: Uero eae tuis litteris tibi melius esse ad Att. XIII, 2, 1 fuit enim

Feriucunde. - pulcher in dem hi ergebrauchto Sinn gelior de Um- gang8Sprnelie an P. Mur. 2 3 Praetor ne sulchrum Se ac beatum putaret. Or Sat. II, 8, 18 fulchre

fuerit tibi.

13 vereatur ne intereat, O-

95쪽

manibus, ut XerXes, Sed rationibus deorum immortalium tomplas aras everterit. Quid est enim, cur deos ab hominibus eo-londo dicas, cum dii non modo homines non colant, sed -omnino nihil curent, nihil agant A est eorum eximia quae-1165 dam praestansque natura, ut ea debeat ipsa per se ad socolendam allicere sapientem An quicquam eximium potest esse in ea natura, quae sua voluptate laetans nihil nec actura

Sit umquam neque agat neque egerit quae porro pietas ei

debetur, a quo nihil acceperis aut quid omnino, cuius nullum a moritum sit, ei oberi potest Est uim totas iustitia adversum deos cum quibus quid potest nobis esse iuris, cum homini nulla cum duo sit communitas Sanctitas autem est scientia colendorum deorum; qui quam ob rem colendi sint, non intellego, nullo nec accepto ab iis nec sperato bono. 15 Quid est autem, quod deos Veneremur propter admirationem eius natura0, in qua egregium nihil videmus Nam superstitione, quod gloriari soletis, facile est liberari, cum

sustuleris omnem vim deorum nisi forte Diagoram aut Theodorum, qui omnino deos esse negabant, censes Superstitios Osa esse potuisse. Ego ne rotagoram quidem, cui neutrum li- leuerit, nee SSe deos ne non 880. morum enim sententiae

Omnium non modo superstitionem tollunt, in qua inest timor inanis deorum, sed etiam oligionem, quae deorum cultu pio continetur Quid ii, qui dix0runt totum d dis immortalibus 11825 opinionem fictam osse ab hominibus sapientibus se publieaeca HSa, Ut, quo ratio non posset, os ad officium seligio dueeret, nonne omnem religionem funditus sustulorunt Quid γ

1 ut Xerxe8, s. Herod. VIII, 109. 3. non colant. gl. v. Met.

VIII, 24 Cur si dis sunt, et qui

coluere, coluntur. 4. At est eorum S g 45.

6. An quicquam Das Widerlegendeon mi Begia aut in vor aer uergangende nihil dicis Ebens II, 2.10. iustitia adversum deos. Den

11 qui ruris melohes Rechts- verbalinis'. 13. scientia colendorum deorum.

14 sperato vertriti das rahisendo Part. rnes Pass. 'da git rhos nisi'. Ad fam. II. 9, 1 laetor cu=uprae8enti, tum etiam perata tua dignitate. I. agel8b L. SL 96,1.16. Nam in de occupatio Fuliret nichilan, ali pikur die Mens clienvon dem berglauben efrete; den etc. - quod Soletis, gl. 56. 19. omnino nusdrii chlicti', i I, 29. use V, 24 Non usquam id quidem dicit omnino , ed, quae dicit, idem valent. - Uber Diagoras, Theodorus, Protagora S g 2.24 ii, qui diserunt, besonder die Sophisten.

96쪽

DE NATURA DEORUM. Prodicus Cius, qui ea, quae prodessent hominum vitae, deorum in numero habita esse dixit, quam tando religion0m reliquit 2 11 Quid qui aut fortes aut claros aut potentes viros tradunt

post mortem ad deos pervenisse, eosque S Se ipSOS, HOS HOS colere, precari Venerarique Oleamus, nonne Xpertes sunt religionum omnium quaeaatio maxime tractata ab Euhemero est, quem noster et titerpretatus et secutus est praeter ceteros Ennius. Ab Euhumero autem et mortes et Sepulturae demonstrantur deorum. Utrum igitur hic confirmasse videtur religionem a penitus totam sustulisse Omitto Eleusinem sanctam illam et auguStum, Ubicinitiantur gentes rarum ultimae, praetereo Samothraciam eaque, quae Lemni Nocturno aditu occulta coluntur, Silvos tribus saepibu densa. Quibus explicatis ad rationemque revocatis rerum magis naturaco noscitur quam deorum

6 ab Euhemero Uber Euhemerus, dem Verfasser einer ἱερῆαναγραφη, s.

et epulcrum eius Ioris est in Cret et in oppido Cnosso et dicitur Vesta hanc urbem creavi88e inque sepulcro eius est inscriptum antiquis litteris Graecis AN PO V id est Latine Iuppiter Saturni. gl. III, 53.10. Omitto Eleusinem, der Grund&lgi in dem Salgo: Quibus e licatis etc. Auch in do Mysterienmurde die Mythen nachori des Euhemerus rationalistisc gedeutet, inde dis Au*0klarten in dem gangen Geheimhulte nur in symbolisello arstellungVorgange erblichten. 12 ubi nitiantur, telleicli ausdem Erechtheus, eine Tragodie de Ennius Vahlen p. 10). - ini

tiari, μυεῖσθαι.

gente orarum ultimae, gentes orarum ultimarum, die Form der

Progession'. Die anapaesti schen

97쪽

Mihi quidem fiam Democritus, Vir magnus in primis. I

cuius fontibus Epicurus hortulos suo irrigaVit,aviare. Videtur in natura deorum. Tum enim censet imagines divin1tat pra0ditas inusse in universitate rerum, tum principia mentis, quae sint in odum universo, deos esse dicit, tum animantes imagines, quae Vel prodesse nobis soleant vel nocere, tum ingentes quasdam imagine tantasque, ut uniVersum mundum

complectantur Xtrinsecus quae quidem omnia sunt patria Democriti quam DemocRfo digniora. Quis nim istas imagines 121 et comprehendere animo potest quis admirari quis aut cultu aut religione dignas iudicaro Epicurus vero X animis hominum extra Xit radicitus seligionem, cum dis immortalibus topem et gratiam sustulit. Cum enim Optimam et praestantissimam naturam dei dieat esse, negat idem esse in deo gra- 45 iam t0llit id, quod maxime proprium est Optimae praeStantissimaeque naturae. Quid enim molius aut quid praestantius bonitat o bonosidentia Qua cum carere deum Vulti S,

neminem deo ne deum nee hominem carum, neminem ab eo

amari, neminem diligi vultis. Ita fit, ut non modo hominus et a diis, sed ipsi dii int0 se ab aliis alii n0glegantur. Quanto 44 Stoici melius, qui a vobis reprehenduntur Consent autem sapientes sapientibus etiam ignotis osso mi eos. Nihil ostenim virtute amabilius quam qui adeptus erit, ubicumque

1 Democritus s. φ 29.2. hortulo suo irrigavit d. h. non dem e das uiste nilo int

3. in natura deorum. egen in s. 75 et in Venere Coa. imagines divinitate praed. S. 29. 4 .principia mentis, die pharis chen FeuerusOme, aus denen die Gotthoi uti de Geist bessehi s 6 29 5 animantes imagines. Dies sindidontischii de imagines divinitate praeditas. Sext. Emp. IX, 19:

patri Democriti, Abderis, dessen Lewohnor in dem Rufe der Albern-hoit tanden. 13. gratiam ustulit, A. 45. 17. bonitate se liberalitate, benignitate, mi II, 60, de off. I, 50. 20. inter se ab aliis alii entsprichi orsi in diese scheinbar pleonas ltiscli 0 Form volt standi dem igriech αλληλων, da ab aliis alii I

icuru autem.

22 etiam ignotis Eurip. fragm. 894p. 10 Nauch σοφον γαρ ανδρα,

98쪽

DE NATURA DEORUM.122 erit gentium, a nobis diligetur. Vos autem quid mali datis, eum in imbucillitat gratificationem ut 0n0volontiam ponitis lUt nim omittam vim et naturam deorum, ne homines quidum censetis, nisi imbecilli essent, futuros beneficos et bonignos fuisse Nulla est caritas naturalis inter bonos sCarum ipsum Verbum est amoris, ex quo amicitiae nomen est ductum quam si ad fructum nostrum referemus, non ad

illius commoda, quem diligemus, non erit ista amicitia, sed

mereatura quaedam utilitatum suarum. rata et arva f

p Mum greges diliguntur isto modo, quod fruetus ex iis 10

capiuntur, hominum caritas et amicitia gratuita est. Quanto

igitur magis deorum, qui nulla re gonfus 67 1 si s diligunto hominibus consulunt Quod ni ita sit, quid veneramur, quid

precamur deos cur sacris pontifices, cur auspiciis augures praesunt quid optamus a dis immortalibus 2 quid vovemus 3 15 123 At otiam libor os Epicuri do sanctitato Ludimur ab homine non tam faceto quam ad scribundi licentiam libero. Quas enim potest esse sanctitas, si dii humana non curant quae autem animans natura nihil curans Vorius est igitur nimirum illud, quod familiaris omnium nostrum osidonius disseruit sol libro quinto de natura deorum, nullos esse deos Epicuro videri, quaeque is de dis immortalibus dixerit, invidia dist- tostanda gratia dixisse. Neque enim tam desipiens fuisset, ut homunculi similom deum fingeret, liniamentis dumtaxat extremis, non habitu solido, membris hominis praeditum m 25nibus, usu membrorum ne minimo quidem, exilem quendam atque perlucidum, nihil cuiquam tribuentem, nihil gratificantem, omnino nihil curantem, nihil agentem. Quae natura primum

1 datis, assertis, o damnunι, dolorem, perniciem, luctum dare indor praeli des geWohnlichen Lebens. gl. II 66. 2. in imbecillitate. gl. Lael. 29:

quam benevolentiam si qui putant ab imbecillitate proficiscι, ut it, per quem ad8equatur, quod quisque

desideret, humilem sane relinquunt et minime generosum, ut ita dicam, orsum amicitiae. 7. ad fructum nostrum referemuS, Wio pikur: κοὶ την φιλίαν διατας χρεια γίγνεσθαι, DiOg Laert. X, 120. Die pateren pikureermichon librigens voti dieser Theorie, melche denorassesten Egoismus ais oti de Freundschan

9, 9 Itita, quam tu deScribis, negotiatio est non amicitia, quae adcommodum accedit, quae quid consecutura Sit, pectat. suarum sit nostrarum, s. g 872 sibi displicere. 16. Ludimur, das Passivum Vonludere, Wi p. Flacc. 76 tu Iudite non intellegebas δ17. non tam faceto, Wi04 85 de homine minime vafro ΙΙ,46 homo non aptissimus ad iocandum. 20. Posidonius, A. Eini. 9 19. 23. tam disipiens fuisset Der Uber-gan aus de orat obliqua in dis orat recta, Wie nichi solion ei

Cicero in Citaten. gl. II, 125.

99쪽

LIB. I. CAP. 44 φ 122-124.

nulla osso potest, idque videns Epicurus re tollit, oration0 relinquit deos deinde, si maxime talis est deus, ut nulla 121 gratia, nulla hominum caritate teneatur, valeat quid enim dieam propitius sit ' Esse enim propitius potest nemini, quoniam, ut dicitis, omnis in imbecillitat est et gratia h

5. in imbecillitate est, s. I, 24. tanta sunt in arietate.

100쪽

D NATURA DEORUM.

LIBER SECUNDUS.

Qua eum Cotta dixisset, tum Velleius Ne ego, inquit,

incautus, qui cum Academico et eodem rhetore congredi conatus sim Nam neque indisertum Academicum pertimuissem no sin ista philosoplii rhetorem quamvis eloquentem neque enim sumin conturbor inanium verborum nec subtilitatu sententiarum, si orationis est siccitas. Tu autem, Cotta, utraque re valuisti eorona tibi ut iudidos ofuerunt. Sod ad ista alias nunc Lucilium, si ipsi commodum St, audiamus. Tum Balbus Eundum quidem malim audire Cottam, dum, qua eloquentia falsos deos sustulit, eadem Veros inducat.

Est enim o philosophi os pontifidis ot Cotta d dis im

mortalibus habere non errantem et vagam, ut Academici, Sed, ut nostri, stabilem certamque sententiam. Nam contra Epicurum satis superque dictum est. Sed aveo audire, tu ipse,

Cotta, quid sentias. An inquit, oblitus es, quid initio dixerim,

facilius, o, talibus praesortim de rebus, quid non Sentirem, quam quid sentirem, posse dicere Quodsi haberem aliquid, quod liqueret tamen i vicissim audire vellem, cum ipso iam multa diXissem. Tum Balbus Guram ibi. 0 agam quam breVi8Sime

2. et eodem rhetore Rhetor ist hier nichi, wi040WOhniich Lehreri de Bur0dsamheit de orat. I, 84: qui rhetores nominarentur et qui dicendi praecepta traderent, Sondern einer de in den Rhetore11schulen goblidet si und sic au allu tinstedor eredsamhei verstetit. De orat. II, 8 hellit os o Cotta: acutissimum et subtilissimum dicendi

7. corona is de Zuhorerhreis,insbosondere ei gerichilichen Ver-handiungen. defuerunt os ehiten nur', nam-lic um ais patronu gu glanZen. 8. ad ista alias s. I, 19 Z longum est ad omnia. 12 errantem, s. I, 2 g. in Summo errore. - ut Academici se habent. 13. stabilem certamque Sententiam,

Das Plusquamperf. erklar sichdure Attralitio an das Ornungehende vellem Ebens II, 147: dum disputarem, III, 9 cum idem