Jo. Gottl. Heineccii, JC. ... Elementa juris naturæ, et gentium, commoda auditoribus methodo adornata

51쪽

- et 8 Iur. Nar. ct Gent. tib. I. ad legem vel voluntatem Dei componere non studeat , nisi ' cui est incoctum generoso pe ius so, seu qui animum vera virtute praem nivit: Elem. phil. mori f. CCXVII. . Is ) C scientia antecedens non ni si in iis , qui verae

virtuti student, I 6 ὶ consequens etiam in sceleratissimis hominibus sese .exserit . Sero enim sapiunt & Phryges. Virtus 'semper eoniuncta est eum studio in

defesso inquirendi in volutitatem DEI . cElem. it. moraι. f. ccXVII, Quo magis ergo quisque profecit in virtute, eo illud studium est ardentius . Atque inde fit, ut virtute ornati super iis quoque actiombiu futuris , quae aliis vel indiflarentes , vel levioris videntur momenti, secum ratioeinentur, ae proinde, iis tribuatur CoNsGENTIA TENERA , quae &Iuta quaevis metucre aliquando videtur, haud . absimilis oculo , qui ne atomum quidem in- cicentem sine sensu & dolore excipit . Ele-k santer Plutarch. de prosem. νirn sent. p. m.

. . .

g. XXXVIII.

Ea est vel Praeterea 3 quoties futuram actionem. instig3ns, contendimus cum lege , toties eam vel pr-ein, ka cep AEQ s Deo, Vel prohibitam, vel permissam admo. esse i deprehendimus'. II . Primo casu ccin- ei sc entia nos ad agendum exstimulat : a8 stero a peccando revocat: I9 tertio pr

. ' de

52쪽

cap. II. ne Am n. Hum. Nat. Mq. d. x senter & adhibita in consilium, ratione , agendum esse, monet. Ainc ΣΟ conscie etiam in 1NsTIGANTEM, REVOCANTEM & ADMONENTEM Eecte diviseris: ) Ita Mosen &ZIpporam eonscientia IssTIGAEAT ad eircumcidendum filium , quia iis in

in memoriam revocabat praeceptum divinum de circumcisione. Exod. IV, 24. Eadem eo scientia Da idem REvoCABAT a caede Nabain . lis, cujus jam eeperati consilium quia eum admonebat legis proibitivae e ne oce diro . I. m. XXV, Denique conscientia Paulum Apostolum ADMONEBAT , ne carne, quam

Diis immolatam seiret , resceretur , & uvidem consilium daret Corinthiis . Quamviseesm non isnoraret , Christianos haud pollui cibo & potu et prudenter tamen agendum esse, monebat conscientia , ne sorte alii exemplo offenderemur. I. cor. X, 28. sq. Ee

at non omnia prosunt. Omnia mihi lisent: ax non omnia ad canν.

g. XXXIX. Quia porro conscientia est ratiocinatio Ci 6. XXXIII. ra ) eadem, quae in syllo L

muin , etiam in conscientiam cadunt . Hinc, recta, vel et a) quemadmodum ratiocinatio, ita & con errei ςa .

scientia vel REcTA, vel ERRONE A est: & 23 scuti omnis ratiocinatio falsa vel in FORMA , vel in MATERIA, peccat : ita & conscientia errat , sive falsa lex , falsaeve aictionis ci cum stantiae praemittantur , sive ipsae ratiocia nandi regulae non observentur.

53쪽

Itemque vel cerinta , vel

3o Iur. Nat. O Gene. Ιἰb. I. Ut & lioe exemplis illustremus , in MΑΤΕ-RI A errabant Iudaei; dum se parentibus henescia , salva religione , subtrahere posse existimabant modo, quae illis debebantur, Deo

dicarent . Loeo enim maioris propositionis praemittebant falsam legem et oes ἀν ειτη τύ

ῆς. Ius dicit patri aut matri r Donum es quocumque a me iμvari posses, eum insontem fore . Matth. XV, s. Marc. VIA II. In materia quoque errabat Abimelechus , dum se Saram, salva religione, in torum re eepturum, sperabat. Falsam enim ponebat sa-περῖς ασιν , se' cum innupta rem habiturum . Genes XX, 2. Denique errore in FoRMA errabant Pharitat , dum ex lege de sabbatho eliciebant salsam conclusionein , quodemne opus,' etiam quod vel imperiosa neeensitas, vel eliaritas, & humanitas exigeret, eo die fit intermittendum. Matth. XII, IO. seq.

g. XI.

Porm eum In aliis ratiocinationibus, tum maxime in conscientia, contingit, ut modo ex emo aliquo principio , modo ex hypothesi , probabili illa quidem, at hypothesi tamen, ducatur argumentum. Elem. log. g. XX. Hinc α & conscientia modo CERTA est, quoties nimirum ex certa atque indubia lege S modo PROBABILIs, quoties ex probabili aliorum sententia ratiocinatur.') Ex quo denuo consequitur , as ut, quemadmodum plures sunt gradus probabilitatis, Elem. Do. s. CXXXVI. δεν. ita & conscientia modo magis, modo minus dici possit probabilis.

Non ergo eonscientia PROBABitis opponen

54쪽

Cap. II. De Actim. Hum NM. AE . Ind. 3 Ida est REeTR , quia & probabilis aliquando recta esse potest . At potest tamen eadem fausa esse , quia quum ratiocinando deeipi aliquando possimus sub specie certitudinis per Paralogismos , id multo magis fieri potest sub speeie probabilitatis per sophismata . Elem. tig. g. C. O cI. En quo consequitur , ut lubrieum admodum sit dogma illud novorum easuistarum de probabilismo , seu eonseientia

- probabili , a peccato exeusante . Nisi enim Pro norma actionum adsumere velis regulam Lesbiam: fieri non potest , ut satisfecisse tibi videaris officio si agas seeundum eonseim-riam probabilem, quae nee recta semper, nec Gna , nec constans est F. V. in maxime . quum doctores illi probabilitatem ex aliorum . opinionibus aestiment , Apostolus vero nos aliorum sententia in re tanti momenti stare prohibeat dum inculeae praeceptum et Δαμω - ἐδ ἰδιω νεί πλῆ- ρείδεω . Unusquisique in suo sensu llane eermae esto. Rinm. XIV, I.

Quia vero, quod probabile est, aeque fal- dilatum, ae verum esse potest, S. n. eve

nit aliquando, 26 ut animo nostro sese in & sermultamque partem obiiciant argumenta proba-bilia, ac proinde de re nondum liquida amplius deliberandum esse censeamus. Ea conscientia Do1A ; vel , si cura illa , qua nos quir ω versorque in pectore sis , ' paulo levioris momenti aliis videatur , scRUPULOSA

diei solet.

Non male quidem ipsam dubitationem ,

55쪽

Quid

3α Iur. Nat. Θ Genti rig. I. PULUM vocat celeberrimus Oolssius Eth. gLXXVI. at vocabuli tamen notioni magis convenire videtur definitio nostra . Est . enima stupui us lapillus, minimae ille quidem molis , sed qui , incidens in calceum, pedem misere adfligit . servius ad AEn. m. v. 236. scRupus proprie est lapillus brevis, qui presesus sollieitudinem creat, etiam sCRUPU-xus dictus. Apuleius serupulum opponit graviori sollieitudini , quam lanceam vocare s

let . vid. Seip. Gentil. ad Apuleii Apulet.

f. XLII.

Praeterea contingere potest, 27 ut mens , ii. pravis cupiditatibus in tranversum acta , ac veluti servi tute oppressa , de actionibus vix libere ratiocinetur, sed potius propensionibus suis suffragari cogatur . Elem. phil. mor. f.

XXIX. Quo sit , α8 ut in hoc servili sta

tu ratiocinans conscientia MINUs LIBERA I ea

contra , quae se ex tristi illa servitute in libertatem vindicavit I BERA adpelletur . Quam distinctionem accuratius explicavit V Volssius Ethis. g. LXXXIV.

Hine παραυοεον Stoicorum ζ ἔτι μομ ε σNἰειρος α Ο πσο δουλος, solum spientem liberum, O omnem stultum servum e ste. Cicero sarad. V. Qui se per virtutem in libertatem vindicavit, is spernit calcatque vitia, magnoque animo Hamat r Non sum imperara facturus , iugum non recipio et immo a quod majore virtute faciendum est , excutis . Non es molliendus animus. Si voluptati cessero , cedendum est dolori , cedendum labori, cedendum paupertati. Idem sibi juris in me esse vo

56쪽

Cap. II. De ASon. Hum. Nati ath Ind. 3 3 quae verba Lipsius Manu α ad philos Stola. Lib. III. Dus. XII. Ecce , Inquit, quot dominos ille jam .Fugit Θ adde libidinem , avaritiam,

alia misia: turbam habebis , My vero nomine dicam, tFrannorum. MVerum mancipium , qui

his subjie tur l erectum O liberum, qui eva- siil Quid vero libertatis superesse dixeris conscientiae , cui tot vitia pravaeque cupiditates veluti nervos ae compedes iniiciunt Θρ. XLIII. . Nec minus ipsa experientia docemur, homines aliquando suis vitiis ita veluti indo uti scere, ut nullo miseriae suae sensu adficiam tur , neque amplius de justitia iniustitiaque actionum ratiocinetur conscientia . emadmodum itaque 29 illam tunc DORMITARE , vel , 3o si diuturna peccandi consuetudine occaluit , quasi cAUIERio mTAM esse dicimus e ita 31 eadem veluti EXPERGEFIERI Videtur si quando homo calamitatibus Vel periculo aliquo excitatus , actiones suas expendit paulo accuratius , & de earum justiatia injustitiaque incipit ratiocinari. Loquutio Paulina I. Tim. IV, 2. eaque. Quemadmodum enim caro , uita cauterio , omnem amittit sensum et ita' mens , adsueta eriminibus , non sentit miseriam , quam alii non sine horrore contemplantur 3 Sie idem Apostolus Dbes. IV, I homines hujusmodi voeat α-γ- αs, quasi qui dedolueriat: ubi notatu dignissima sunt, quae adnotavit Theod. BeZa. g. XLIV. Sua quemque conscientia aut condemnari

aut absolvi, jam supra nos dicere meminimus.

Quid

dormitans, ea pergefaricta, caumterio

usta Quia

tranquilla , re mordens . Distiirco by Cooste

57쪽

in vel m. cum summa animi voluptate ; condemnatio ιλ. cum maxima aegritudine atque acerbissimo dolore non esse conjuncta e consequens est , ε 3a ut conscientia bona, eaque certa, plerumque sit TEAN UILLA , 32 mala REMOR DENS , quam lanienam veteres Furiarum facibus a

qui parare soliti sunt: ut denique 33) conicientia dubia plorumque simul sit IRREQ331EIAR ANXIA, ut nesciat homo, quo se vertat . Enimvero illas adfectiones ad effeetus potius conscientiae , qui se in voluntate exserunt , quam ad ipsam pertinere conscientiam , facile unusquisque animadvertit.' Ita Cieero pro Sex. RUO. Ameri cap. XXIV.

. Ceterum ipsi hi conscientiae morsus argumento sunt luculentissimo , rationem fugere eos, qui eum Tolando lanienam istam ex metu

supplicii, a republiea imminentis, oriri exuti imant . Primo enim non privati tantum hisee Furiis dies noctesque agitati sunt, sed &ii, quos vel nastendi sors, vel fastigium imperii omni supplicio exemerat ; veluti Nero apud Sueton. Cap. XXXI . Deinde si credere malis, hune quoque sibi timvilla a populortion desunt exempla eorum , qui morti proximi, quamvis nullo futuri metu angerentur, si tamen ob delicta quaedam occulta , nem 'nique mortalium nota , vix ferre dolores con- . scientiae, conquesti sunt et veluti Chilo Lac demonius, qui apud Geli. 2b A. Atr. I, 3. Ego quidem certe, inquit, in hoc tempore nymi alto me , nihil Fidquam ess commisum a me, cujus memoria rei aliquid pariat aegritudinis, nisi pro secto illud unum . Sed & Titi

Caesaris , jam animam agentis, dictum haud absimile ex stat apud Sueton. Tit. cap. X.

58쪽

Ex quo facile intelligas, 34 qui l de eo' An pro

rum sententia sentiendum sit, qui, pro interna actionum actionum humanarum norma ac regula habena bi in n- clam elle conscientiam, exilii mant . Si enun ma Mnorma, ni si sit recta, certa & constans, suum conscien- perdit ossicium: cf. V. quis pro norma ad- sumenet ratiocinationem , quae aliquando emronea ; g. XXXIX. aliquando probabilis tantum; g. XL. aliquando dubia; g. LXI. quin saepe pravis cupiditatibus oppressa est p b. XLII. Hinc 3 s) quamvis peccet omnino , qui agit contra certam vel probabilem conscientiam: non tamen 36ὶ ideo recte st tim & iuste agere dicendus est , qui se egi Lia contendit secundum conscientiam.

' ) Non ipsa e scientia norma est , sed normam adplieat factis & speciebus obvenientibus . Hinc tutius actio omittitur , euius depravitate nos eonvictos arbitramur, quam

aliquid agitur , quod justum & bonum esse

nobis sine eerta lege persuadet conscientia . Qui ergo eonseientiam erroneam sequitur , eo ipso, quod hane potius , quam legislatoris. voluntatem, sequitii , peceat, aliquanto quidem exeusatius , quam qui agit contra conscientiam , ae peecat tamen . Quare ego quidem suffragari nolim sententiae Limbo chii, qui Theol. chris. Lib. m. cap. II. f. VIM seq. etiam erroneam e scientiam sequendam esse eontendit.

g. XLVI. Ex quo porro colligimus , 37 in dubia adhuc, tuae r& inter contrarias sententias mi sere fluctuante adhue .cou Gentia, suspendendam esse actionem tania dubia a B O tis r

59쪽

2Iά, , t in per, dum res . ad liquidia .n perducta sit Quod 38 merito defendimus contra Ger.

Gotti. Titium Observat. XIX. ad Pinend. de sic. hom- cis. Lib. I. cap. I. g. VI. quod summa haec est hominis protervia , si tam obfi malo animo aliquid agat, up parum laboret de exploranda voluntate divina, idem omnino ad furus , si vel maxime id sibi a Deo tuterdietum ecth , noverit. Adposte Cieero de O m. I, 9. Iuncisca binne praeeipiunt , qui Veianr quidquam agere sta quod dubites, aquum sit, an iniquum. AEquiaras enim lucer ipsa fer se , dubitaιio cogitarionem signifiear injuriae . Id est , qui dubi rans de aequitate actionis ' tamen agit , e. ipso prodit animum injuriam siciendi Deo. Unde & Apostolus : ς δε διακρινύώρος , ψ άν

ambigis , si ederit, condemnatus est, quia non erit ex fide. Rom. XIV, 23.

f. X L VII. am eiu Itaque ex his, quae hactenus diximus, pa binatestim tet, 39 in adplicacione legis ad facium con- elle8us scientia, luminibus quam maxime officerem Te IGNORANTIAM & ERROREM. Et per illam qui-,ot. dein simplicem cognitionis privationem; per hunc si ve ideain , 1sive judicium, sive ratioci-n2tionem, a rei natura discrepantem, intelligimus. IGNORARE enim aliquis rem dicitur, cujus nulla omnino idea animo obvertatur; ERRARE, qui rei ideam concepit, iud vel ab o 3ecto discrepantem , Fel ob citram, confusam atque inadaequatam . Et tunc fieri nequit ,

quin error, in i lais admissis, in judicia, atque inde in Ipsas ratiocinationes sese distundat . . g. XLVIII.

60쪽

Cap. II. De Amon. Hum. Nat. at . Ind. 3

s. XLVIII. At quum nec omnibus hominibus imposita An omst obligatio veritates abstrusiores , ac veluti α' ij in Arcesilai puteo demersas , investigandi , rantia& rerum quarum iam lavoratio cum utilitate citipar Potius , quam Q ita mento, coniuncta cile videatur, hnino saepe ignorantes impruden- resque plus Boi uuo die satiaue , quam scien-

res antea umquam e Terent. He r. V, 4. v. 39.

qu. merito iRde colligimus , qo non omnem vel IGNORANTIAM , vel ERROREM , mamlum este ac vitupcrabilem.' Exemplo esse potest certorum scelerum , de quibus ne fari quidem licet , ignorantia, si

tunc ignotorum nulla cupido est. Quis enim eam non pluribus exoptet , quum animum turptismis cupiditatibus Oeesudat , praestetque impervium Θ Sie sane Scythas eo nomi-vie laudat Iustinus Hiflor. II, 2. quod in iis τanto plus profeceris VITIORUM IGNORATIO , quam in Graecis eo nit o virtut s. Nee miniis maiores nostros miratur Qii inctilianus De clam. IV. ubi de impuri Inas agens flagitio rNIL tale, inquit, NOVERE Germani, ct sauctius apud Oceanum vivitur.

f. X LIX. At quum nihil decernat voluntas, nisi ab Quae intellectu ast adpetendum adversandumque ex- ignor-0- citata, ac proinde intellectus quoque affecti, et das Aetiones humanas liberasque concurrat : tot cul- g. XXX, 6. consequens lane est, Ai ut non absint a reprehensione , qui tu principiorum boni ae mali , justi injultique , quorum sibi cognitionem facile comparare potui fient, tur-Pillima ignoratioue vereantur, vel circa illa