Ioannis Casae Latina monimenta quorum partim versibus, partim soluta oratione scripta sunt

111쪽

86 VrYA p : . . rent, neque illorum copias in eo proelio dicerent interis suis eo eam in illo sese corporis imbecillitatem aspic* e,ut excruciari eum illam noctem suae tanta illa patriae clade nuntiata nolit. In Hispaniam Cesar constituerat reue ti,neque per Gallorum fines, qua proximum erat iter, quod exercitum non habebat, ire poterat . itaq; per Betigas prosectus ad Oceanum perrexi atq; ibi nauibus conscensis in Britanniam appulit, paucisque intermissis di bus rursum naues soluit, atque in Hispaniam contendit.

toto hoc itinere eum clantarcnus prosequutus est,rcumque in Hispaniam peruenissen biennium apud eum est commoratus, atque in ea legatione omnino quinquennio consumpto Venetias rediit. Cum illud re consi masset, quod a Graecis quibusdam poetis mandatum versibus video e Magnam gratiosi nuntii esse utilitatem. Nam cum omne id temporis spatium inimico inter se nimo Cauar &Veneti essen ac sere continenter bello inter se contenderent multa ille tamen ob eam,qua suo nomine eratapud Caesarem, gratiam , obtinuit: multa sitae ciuitatis mandata confecit: magno quoque usui respublicae suit: simulque illud est assequutus, ut multarum m

gnarumque rerum diutui Q tractatione ac consuetudines tot nationum naturis, moribus, institutis cognitis atque perceptis,magnum rerum agendarum usum , m

gnamque naberet prudentiam. Itaq; cum diligentiam, operam, curam, prudentiamque suam ciuitati mirifice probasset; absens a in senatum lectus est: qui honos Venetorum legibus non serediuturnior anno& mensibus quatuor est r& quod olim, exiguis etiam, tuncciuitatis rebus, precibus rogandi erant,qui domesticis suis relictis negotiis, ad consitum de publicis capiendum conuenirent,Rogatorum concilium appellatur: eiusque permis

a& potesti est& dipnitas; quippe cui omnis respi

blica permissa sit, vicissimque in hac ciuitatis amplitudiane ac dignitate arissimis quibasque ciuibus sum solaspita ,siimma sontentione expetitur. Magnae praetero,

112쪽

auctoritatis est i h ea ciuitate magistratus, cui ab eo nomen inditum est, quod praecipua,magna atq; ampla procuratio demandata illi est,erari; ac veetigalium; quae in continenti, Veneti magna atq; ampla habent, nam eum magistratum illi Sapientes terrae firmae appellant hanc quoque potestatem Contarenus statim renuntiata lex tione, maxima totius ciuitatis voluntat omnibus sumagiis adeptus est. Habuit de ea ipsa legatione, more maiorum, orationem in senatu uberem ac plenam, cum de besaris ingenio, voluntate,instituti opibus,copiisq; dissereret ; earumque nationum,ad quas adi)sset,mores,l ges, facultates, consilia exponeret: quaecum ab eo distinctius scilicet atque eruditius dicerentur, quam Venetorum hominum aures audire ad eam diem consuessent; tanta diligentia, tantoque flentio atque attentione audiebatur,ut vocis bonitas, qua ille sane exili suit, non magnopere desideraretur. Non sum vulgi opinionis,ludicijque nescius: arbitrantur enim philosephiam, hominum, vitaeque huius communis quasi corruptelam esse quandam : atq; eos , qui in studiis cogitationis ac doctrinae, paulo ulterius progredien te aetate versatisnt,homi nes in selitudine atque in angulis educatos, curiae lucem laspicere , aut in huius ciuilis turbae, ac sori strepitu &concursatione,& in rerum agendarum tumultu, & tamquam acie, sine magna animi titubatione negant ausuros esse consistere, hominum consueti dinis imperitos , legum,morum, sermonum, Voluntatumque ignaros , atque a communi Vita & hominum sensibus, uduque longe multumque abhorrentes: sic uulgo existimant. Sed saliun tur sane, multoque id aliter euenit. Nam, qui, tamquam inermes,ad proelium & pugnam; sic nullis aut i

uibus doctrine praeceptis, quasi armis, instructi ad rempublicam accedunt,ii artem, quam facere intendunt, nam quidem omnium maximam ac dissicillimam, respublicet patriaeque Periculo discere cogunturi atque, Ut invetereGraecorum prouerbio 'doliotis endo figlinam :ι aggrediuntur

113쪽

aiunt: qui si hoc sentiunt, virtutem, ut maiore in luce

posita locataque si ita magis magisque spledescere atq; illustrari, ipsi sane videant, ubi nam eam potis simum in bono lumine collocent : sin illud praecipiunt, a populo,

bene vivendi rationem , tuendarumque ciuitatum disci- plinam peti oportere,aut in soro cum reliquis mercibus expositam virtutem Venire, ne Ego, mihi locum modo demonstrars,magno emere possum. Sed non est ita. Nam sponto quidem sua,aut prudentiam hominum animus atque ingenia non magnopere gignunt; aut huius nobis aetati tamquam sterilitas quaedam vehementer i mentanda est.' quibus autem opinionibus imbute eo rrum mentes,& tamquam consitae, ad rem p. e populi disciplina,& quasi cultura prodire soleat opere pretium . est attendere. Nam η , qui animum philosephiae praeceptis excoluerunt, regendariamque ciuitatum artem edi .

dicerunt; neq; timidi sunt, quod scientia earum rerum P quas quisque tractet, animum addere, non adimere se leti, neque audaces ac temerari j, quod stultitia ac temeri ttas plurimum ab arte ac sapientia dissident . Reipublica vero gubernator ille de populo, nec ignauiam a verecundia segregare, neque praeciffitem aut pertinacem ciuem seiungere a sorti atque constanti magnopere nouit, nisi usi demum atque cxperientia doctus, cum saepe lapsus, saepe deceptus multa in rep. offenderit,&ciuitatis perieuildac detrimento ut antea a me dictum est prudentiam: didicerita . Philosephia autem, qu vel maxime in estinuigendis,atque ad virtutem conformandis, hominum sensibus atque motibus occupata sit,&, ut ut illi morati rania.dem sint, quemadmodum cum iis confitetari non incoimmodequeamus, Vias rationesque tradat, neque ab hominum abhorret moribus, qui sit optimus reipublic sta itus,intelligit,&quibus axtibus,inclinate ruentem vadim

uitates

114쪽

tutis ac legibus rem peratae sint,accommodari se se tamen non recusat: remeataque temporum docorum, castiumque incommodis adhibet salutaria. eadem muIta de hominum VitaJs,qu que eorum cautiones sint praecipit. eadem qui, cuique arti, cuique fortunae, cuique animi aut corporis affectioni, mores sensusq; comitari soleant, commonet. Ad eam doctrinam tam studiuosam, tamque mpimam ubi usus quoque atque exercitatio accessit, tum uero praeclari illi ac lingulares ciues cxistunt: qualis vel

in primis Contarenus sita in republica fuit: qui cum ingenuarum artium in gremio educatus & tamquam philosephiae alumnus quida, ad agendum descendiuet, maximoque sibi usui ea praecepta, quae olim imbiberat, este intelligeret: suos ciues hortari non desistebat, ut ca peru stigarent, que de naturis humani generis, deque rerum publicarum gubernationibus a philosophis explicantur. Nec uero occultabat hoc ipse de se; nam a principio, cum

primum in senatum lectus suit . Spe factum esse aiebat,

ut in suggestum alaedere, sententiae dicendae causa, cum cuperet ausus non sit quod pudore quodam & rei ins, lentia retraheretur: eamq; rem magno sibi dolori esse s litam; itaque in animo habuisse,nisi eum animi timorem ac verecundiam peruinceret, ad rem publicam posthac non accedere, suumque locum aliis concessurum, quibus ad dicendum animus no deesset: nec enim uerum es.se, sortibus ac strenuis ciuibus ab ignauis timidisque locum praeripi. Verum nihil necessse suit, talis ciuis prudentia ac consilio rem p. priuari . nam paucis mens bus, cum se se animo facile confirmasset, sic sententiam dicebat, ut neminem magis prudenter, magisve composite loquutum unquam fuisse constaret. Docebat ille quidem verbis , quam maxi me poterat, propriis, cum partite ac distincte, tum memoriter ac copiose . animos autem cum oratione minime conaretur impellere,auctori tate ipsa vehementer permovebat dc iid lingua celer1 ac uolubili le

115쪽

m V i Υ ' 1 morim atque ornatum illum oratorium neque adhibet.bat, neque adhiberi aequum es. censebat. animos enim ciuium inflecti atque incitari quo maxime tempore sedatos rectosque eos elia oporteret, cum consilium capturi de rep. cstent,turpe atque inutile esse existimabat eosq;. qui magno quodam conatu orationis vim ad sensus atq;

impetus animorum & motus commouendos admouerent; si id suae priuatae utilitatis causa susciperen improbe ; si rei p. causa,arroganter sine controuersa facere aie' bat; quod tantum sibi sumant, Vt non communi rem p.

consito regi velint,sed suo; quamque ipsi probarent sententiam,m eam ceteros ciues non adducere, sed compellere stud erent. Eodem tempore Contarcnus Brixiae pretfectus renuntiatus cst.eum magistratum Capitaneum Veneti appellant:quo cum proficisci cogitaret: iamq; impedimenta imposita in lintrem haboret, repente horribilis nuntius adsertur, Romam a Caesaris militibus captam, Pontificem Max. in arcem compulsum, urbem ipsam diripi ac vastari . quibusrebus Venetias nuntiatis, magnus lubito cum dolor, tum etiam terror inuast. Itaque mutato consilio clantarenus, cum vereretur alijs armis Brixiam egere, quam, quibus se se ipse assuefecerat, consilio

atque auctoritate, eum magistratum recusauit . atq; interim otium a re p. nactus,studiis scilicet suis illis pristinis obsequebatur. Bellum, cum grauis haec plaga accepta est, cum Caesare Veneti, ac Gemens V ΙΙ. Pont. Max. communiter gerebant; sed totius imperii summa tradita erat Franci scomariae Vrbinatium principi, quem illi ducem appellant; eum Veneti suarum copiarum seor-stim ducem habebant, nam ciuom terrestres copias ducere, per leges non licet: ac cum deditione facta, Clemens iam complures menses in custodia a Caesaris militibus anseruaretur, cumque urbis do puland ,vastando,incendendae modum inomines seri ac barbari sibi statuerent, nullum; cui rei Caesarem, quod longe abesssiet gentium ,

cum maxime cuperet, negant potuisse occurrere . com , , moti

116쪽

GAspARIs CONTARE NImoti rei indignitate atq; acerbitate Christianorum principes plerique omnes inter se de Ponto Max. e custodia educendo conspirauerunt. eius rei clusa concilium Ferrariae indictum est, quod Alphonsum Estensem, tui cius ur bis imperium, a maioribus acceptum, eo tempore obtinebat, maximi animi hominem, reique militaris peritissimum, adiungi sibi vehementer studebant: a quo cum . propter consilium ac Virtutem , tum propter oppidi op- ortunitatem,opes, bellique instrumenta, quibus ille a-

undaret , earumque rerum omnium sacultates, quae ad bellum usui erant, multa, magnaque auxilia subministrari sibi ad id bellum intelligebant posse. Eo Galliae Britanniaeque reges Legatos miserunt cum mandatis homines nobilissimos; idem & ij, quibus Pontificis Max. talis priuatim curae erat,Iecerunt,& Mediolanensis dux Franciscus Ssortia. Eodem Veneti Contarenum mittunt: maxime enim eorum reipublicae intererat eam conficirem, propterea quod cum Pontifice, quemadmodum dictum a me est, secietate & f dere coniuncti, continentibus bellis, non longe ab suis finibus, cum Caesare contenderent. Eo concilio peracto, atq; haud ita multo posti, ontifice liberato, ad eum Cotarenus, suae ciuitatis iussu egatus prosectus est. Magna erat eo tempore omnium rerum perturbatio, magni Galliae, Italiaeque totius uidebantur motus impendere. quod & Clemes ipse iniquissimo animo contumeliam,quam acceperat, ferre existimabatur, quod per pacis simulationem circumuentus in hostium potestatem uenisset, quod superbe crudeliterq; tractatus, & in deditioncm rcceptus tamdiu in custodia suis set retentus, atque ad extremum quod non dimi sius, sed elapsus ei manibus & cathenis esse': quod omnia exempla cruciatusque in suos editi Romae atque in omnibus vicis, & oppidis estent. Accedebat quod Florentini Hippolytum atque Alexandrum Pontificis fratrum filios, qui ipsius potentia in ea urbe imperium antea obtinuissensic ciuitate eiecerant. quod ille grauissime atq; in

Di li

117쪽

dignisi me serebat: eius dolor quam in partem erumpe

ret, expectabatur ab omnibus. Eadem Galliae regis causa erat: atque condicio: nam & bello superatus captus que, tantum se de uetere uirtutis opinione, deque bellica gloria deperdidisse, maximo erat illi dolori , di sui liberorumque suorum mercatu ut ipse existimabat nundinationeque illa Caesaris hostili scilicet in eum odio exarserat. Tum Veneti multis de causs Franciscum SQ

tiam in regnum restitui volebant:atquc eam rem ad suam rempublicam magnopere pertinere arbitrabantur . quibus cunnibus rebus efficiebatur, ut, in tanta animorum

incitatione &discordia renouari in Italiahellum necesse esse, omnibus videretur. Interim Clemens cum Caes. re in gratiam redierat, amicitiamque conciliauerat: quo liberius in patriam iracundiam exercere posset, iusti sisimas suas in sarcm minuerat inimicitias; & suas iuli iniurias aut condonauerat, aut uicisti m pacis 'simulatione, idoneum doloris sui ulciscendi tempus expectabat .. Atque cum Caesaris duces & exercitus,illius nomine Florentiam oppugnarent, faciundum sibi esse existi mauit, Vt propius ipse accederet: itaque Bononiam se se contulerat. Eo Caesar quoque ex Hispania venit, ut a Pont. Max. cuius unius ea potessias est, diadema cetera lque imperii insignia acciperet . atque ei aduenienti cum obuiam Contarenus extra urbem procesἐdlet, dicitur eum c sar per quam longo sane interuallo a se visum a gnouisse, atque iis oculis, eaque vultus hilaritate eum aspexisse .ut id a multitudine, quae visendi causa prodi rat, & omnes uias oppleuerat, animaduerteretur; atque ex ea re coniectura seret, rem inter Caesarem Si Vcne tos conuenturam : id quod exitus comprobauit. Nam praeter omnium opinionem, in tanta animorum 4ncita tione&discordia, tot ultro citroque illatis acceptisque iniuriis ac detrimentis, cum paciscationi locus vix ullus videretur esse relictus, recessum tamen ab armis est, paxque inter omnes constituta. Quae res per Contarcnum

118쪽

GAspARIs CONTARENI si acta magna ex parte & confecta, cum sua ouitati grati sima atque optatissima accidisset, mirifice eius & gloriam&auctoritatem auxit, ut nullam rem tantam,aut tam dissicilem es se censerem, quin eam ille animo & cogitati ne suscipere , ct con silio tueri, & auctoritate atque industria conficere posset. Memoria teneo me Romam illis

temporibus venisse; tantus erat omnium, qui in ea umbe tunc aderant, de Contarent doctrina, prudentia,continentia, pietate, consensus, tantaque admiratio, ut non amarent modo eum, qui tunc erant ciuitatis principes, sed etiam vererentur & colerent. Atque omnino multa

preclare legibus sancita sunt apud Venetos, in his, quod

vetantur legati ab his, ad quos misit sunt, ulla aut munera,aut beneficia accipere; quod utinam aliae quaedam ciuitates aut reperissent, aut repertum a Venetis, imitarii saltem vellent; ne suos ciues id quod usu sere euenit plerosque foris venales, domi hostes haber . quamdiu e- nim absunt neglecta,quam sulceperunt, ipάblicae cura, a quibus locupletari se sperant, eorum nratiam aucupantur, atque iis sese venditant : ijdem domum reueis , bo reficijs ac muneribus alligati, atque deuincti, quam patris caritatem debent, eam alienis, sepe etiam hostibus, praestare ac persetuere coguntur. ita dum alii aliorum aut regum aut Irationum rem gerunt, deserta nimirum; a ciuibus publica res eorum iampridem labat & corruit.' At Contarenum ee ciuitates, apud quas magna curo, summaque s de ac diligentia rem suam publicam gessit, prae friarissimis mu nermus donauerunt: tot enim tamque variarum gentium constantisiimo consensu mirifice proba λ tum summoquesaudatum operc,maxima dignitate, exi limativire, gloria muneratum, dicatumque domum di-imiserunt. Seuerissimis egibus Veneti)s ambitus constitis, ctus est, suffragium no prest, neve per alium quemquam rogent interdictum est. itaque cum a ciuitate ipsa uniuem isa, non a sngularibus ciuibusnominatim , pctendi magi-

iratussim: idque saepe isdem enim eosdem magi stratus,

cerus

119쪽

st V I,T A icertis intermissis temporibus,crebro gerunt una virtute nixam omnium ciuium ambitionem esse oportere ut qui saepissime amplissimas dignitates adepti sint, ij no amico . rum aut propinquorum diligetiae,aut tenuiorum hominum ossicii,aut etiam fortasse auaritiae,sed ipsus rei p. certissimum de se testimonium habeant: nam multis locis reprehendendi erroris sui ciuitati facultas datur: itaq; pe usu venit, ut, qui semel primo aliquem honorem. cunctis sustragijs aflicuti sint; ijdem, iterum petentes, repulsam serant Quo maior eorum ciuium splendor est, qui omnium dignitatum curium & tamquam spatia &circuitum iterum & saepius sine ulla offensione consecerint ; ij clarissimi apud ciuitatem sunt ijs honos ab omnibus aetatibus, omnibusque ordinibus habetur, ii cum opibus, potentia ne infimos quidem ciues antecedant, dignitate, existimationc , auctoritate, gloria antelaruntur omnibus: eadem est enim ciuium omnium parque specie ,Vna toga,eaque simplex; nullus omnino non moldo comitatus, sed ne comes quidem; ut primi ciuitatis si quis illorum consuetudinis ignarus interuenerit uni de multis facile uideri possint , Sed ij, quoquo Venerint,si ilutantur, appetuntur: ijs in vijs deciditur , obuiam itur: , in curia , in foro assurgitur: ut mihi virtus nudata phaI

ris omnibus,aduenti eijs ornamentis exuta, in una ea ciuit te sua ipsa pulchritudine & lumine nitere ac splendoscere semper sit visa. Prorsus visendae Venetiae sunt, non

propter urbis modo eximiam pulchritudinem, nouitatemq, antea inauditam. etenim maxima sermosissiinamque urbem, in medijs excitatam aestibus sese e fluctibus erigere, quis non miretur ' naves onerarias maximas, paD sim ad priuatorum .ianuam religatas, triremes in plateis nauigantes, quit sine magna admiratione ac voluptate a- ,stexerit Mihi quidem sic videtur , hanc prosecto urbem.

li conspicata modo esset antiquitas, Neptunum nimi-ζrum aliquem ex profundo ac latebris excitasset, atque

eum cellissima illi tecta struentem ac sabricantem se L.

120쪽

GΑspAR A C. NYARS Ni sueset: qui, tametsi nullus scilicet umquam fuit tamen si sit, aut esse si positi aliquis, nullum illi attribui munus aut opus illa urbe praeclarius posset: aut quod magis diuine

conueniret naturae. Sed haec Oculorum, illa animi ex eius urbis cognitioneVoluptas capitur,ut equidem sen tio, vel maxima, quod unae dominantur apud eos leges: ijs &magistratus ontemperant,& ciues eque ad unum omnese atque co us lue mihi potentiam execrata prudentisii maciuitas videtur, ut neminem Vnum ulli magistratui praeesse passa st . terni, quini seni, deni imperia, potestates,sngulos magistratus gerunt. ut non solum domi ni os, quo nulla taetrior, nulla oculis detestabilior obiici

species potest, aspiciendum ciuibus non sit, sed ne domini quidem imago & similitudo, aut essigies, Quamobrem spectatum extere nationes alacri animo Venetias eant; nec Vrbis modo causa, quod dicere institueram, sed uel maxime ciuitatis; pulcherrimo totius orbis terrarum spectaculo se se ad eam diem caruisse profecto intelliget. Postquam Roma Contarenus redi; t, confestim adsum. mos honorum gradus sine ulla dubitatione uel controuersia elatus cst. nam & maturius, quam ciuitatis consuetudo antea tuli sset, Sapiens magnus fidius est,& Costiarius. qui duo magistratus summi apud Venetossent. neque dubium erat quin, si quis ex diui Marci Procurato rum collegio demortuus esset, eius Contarcnus in locum substitucretur . ea una procuratio perpetua Venetorum legibus est; id unum ad honorum perfunctionem Contareno afuit. Itaque sic in re publica versabatur, ut e- etiam si litteras omnino non didicisset, illustrissimum tamen ciuitatis locum obtinere eum necesse esset. sc autem doctrine gloria celebrabatur, ut, tametsi rempublicam attigi siet nunquam,ciuium omnium, qui sima ac nomine excellunt, clarisiimus suo tamen nomine suisset suturus . Accedebat Christianae theologis sngularis quγdam atque exquisita cognitio: eaque don scientie modo

aut ostentationis disceptationisve , sed vite ac disciplinq