Ioannis Casae Latina monimenta quorum partim versibus, partim soluta oratione scripta sunt

121쪽

eausa comparata: ad eius enim praecepta an Imum mentemque reserens, omnes suas cogitationes,consilia,acti nes , vitam denique omnem conformauerat atque direxerat rut non modo ad philosophorum regulas bene beateque,sia etiam ad Christianorum diuinum hoc praescriptum pie sancteque uiueret. Est Venetiis quidam, quasi Romanorum,qui quondam fuit,campus illa atque

comitium,quod magnum ab illis concilium nominatur. ad id concilium omnes, quibus serre sumagium per aet tem licet, statutis diebus conueniunt. ibi cum Contare Dus sorte esset consiliarius, custosque positus sortibus, quibus Veneti in petendis magistratibus utuntur; nam quorum sors exijt,ii; pronuntiant quem potissimum sua sententia ei magistratui, cuius comitia habentur, g rendo idoneum elle existiment: itaque mirifico casu a cidit , ut ibi cum esset, in uniuerso ciuitatis conspectu a

que oculis, publice Roma allatae litterae sint, in quibus res omnibus noua, omnibus inopinata ; illi quidem .certe ipsi prorsus incredibilis, scripta esset, cooptatum Conta renum a Paulo Pont. lax.in Cardinalium collegium es.se. Legerunt eas inter se litteras primum eius collegae; a quibus satis magno interposito ille interuallo, adsorti' um urnas, ut dixi, assidebat. Itaque eIcepta inter legendum vox ab iis, qui proximi consederant, susurro prismum & rumore dubio, bonam euenire, felicem , sa stamque eam illi dignitatem precante, ad aures Contare ni profluit.ille vero respuere, nec adduci posse ut eam si

bi rem narrari saltem patraetur eatque omnino ne aures quidem ad audiendum praebere. Vcrum recit iis petis iam litteris magna uniuersie frequentiae approba one μlaetitia, inter se collocuti consurrexerunt collegae, atq ad eum cum magna, cum laetitiae, tum etiam obse uan . tiae significatione adierunt. quod ille cum vehementer commotus recusaret, ac sese id aetatis ad aliud vitae genus negaret posse traduci,ad curiae vestibulum ab iis, 'Diuer se eo concilio comitatus, deductus est . Cumque cullegae, - hominis

122쪽

nia contentione pergerent, prorsus non tulit. Erat eo tempore inter collegas Aloisius Moranigus, grandior natu vir,qui apud ciuitatem gratissimus cum esset, princepsque consilii publici haberetur, saepe a Contaretio de republica dissenserat : is ad eum gratulatum cum aliis non

adijt, credo quod pedibus erat admodum infirmis. hie

clara voce, ut a cuncto exaudiretur senatu, rei novitate

percitus,adiurans, cum frontem seriret ac Paulo malediaceret, adfirmasse dicitur maximam ab eo ciuitati iniuriam fieri, quod eam ciue priuaret; quem illa unum omnia. um habuisset optimum . Consilio demi sse,id enim is conuen ius nomen liabet, uniuersa ciuitas domum ad Conta, Tenum laeta atque alacris confluere coepit. ille vero suspese animo incertusque etiam nuc quid ageret, minus mul. , et erat, quam ceteri, hilaris; nec meherculei niuria. quid nim honos ille homini in re sua familiari ampla atque ii lustri, in republica principi, in toto orbe terrarum claro atqbe nobili, afferebat, praeter molestias ac labores m tanda , vitae victusque quinquagesimo demum anno ra . . m o tota & consuetudo; suae ciuitatis dediscondi mores,dsenae ediscendi, haud parum quidem ab ea, ad quam ib. lesu se exercuerat, dimplina abhorrentes; vivendum ad unius homini, non semper prudelissimi, paene arbitrium atque nutum; comitatus magni alendi, sepe diu eodem 'eensu aliae cogitationes, consilia,instituta, officia, actio- per nasuscipienda prorsus alia. Sunt hec homini. aequabilitatis ac dignitatis potius, quam potenti. ae atque opum cupido incommoda vehementer odiosa, grauia ac Molesta, praesertim si quis antepartis honoribus tam si ex sturatus, & parta iam gloria contentus est. Sςpe mihi narrauit vir omnium clarissimus atq; grauissi itius, quem Romae his paucis annis a sua ciuitate lega tum, summa apud duos Pontifico Max. auctoritate summaque gratia

vidimus, Paulum & Iulium tertios in utriusq; enim temmra eius legatio incidit Matthaeus Dandal use se se, cum

123쪽

s Ri r A TVoc r 8Asi A A Dvehementer auctor Contareno suissit eius bonoris accupiendi,qui non ab eo expetitus, sed ad eum delatus emet,

magna contentione rati mandoque vix πre ad extremum homini persuasisse, ne committerct, ut Pauli crannsilium, in quod non ille temere incurrisset, sed sine ulla dubitatione duce Dco deuenis sui , aspernari videretur: presertim his rei p. Christiane temporibus: multos enim Are,qui eam rem alloisim acciperenti atquc ille i cercto quique in Romanam ecclosam impietatis scelerisque nefarii Gasparent hiarenum virum unum omnium m

xime pium, maximeque religiosum Iubscriptorent habere gloriaturi, seseque in eo impudentissime iactaturiesissent; quippe qui, cum a Pont. Max. ne beneficium quidem ucci pieridum sibi esse statueret, quid de causa illa tota iudicaret nemini dubium relinqueret. H ecum Dan datus diceret, adderetque, eos, qui Contareno equissimi futuri essent; suspicaturos tamen esse non ob animi

magnitudinem atque qua bilitatem, tantam illum dignitatem a se remouisse, sed propter imbecillitatem atque ignauiam defugister pervicit homo grauis atq; eloques,

omnique necessitudinis genere cum eo ab adolescentia coniunctus,cum propter affinitatem, tum precipue prΘpter morum, Voluntatum, stu diorum similitudinem,ut dubitantem confirmaret: atque in suam sententiam diu multum cunctantem ac tergiversantem perduceret: qui maximam partem eorum, quq a me posita in hoc commentario sunt,nos docuit. Omnino verum id est,quod ait apud Euripidem Theseus, cum Herculem , quo tempore ille Athenas in exilium venit, multis honoribus ac beneficiis prosequeretur: sc enim ait. Laudem seremus omnium pulcherrimam uniuersa a Grςcia, Fecisse cum

memorabimur bonis bene: quod ille Grece optime, nos Latine ut potuimus. Verumtamen is est virtutis splendor, ut non modo ii, qui eius compotes snt , honore digni habeantur, sed etiam si qui honorem illis,qui adepti

eam sint, habeant, hono rati ipsi & clari ob eam rem eu

124쪽

i GAsPAR Is CONTARENI sq. ant. Id, quod I heseus de se sperabat, Paulus etiam assequutus est: nec enim dici potest quantum in clantarent dignitate amplificanda suam ipse gloriam propagarit. Quamquam fuit ille suo quoque nomine insignibus lau μdibus ornatus, virque egreme magnanimus & plane ma ximus. Ab hoc tempore aliud tamquam vitς exordium& quasi origo , Contareno nascitur. Antiquiores habentur Venetum mores, propterea quod inquinari se externis consuetudinibus ea ciuitas pasta non est. Victu Zecultu non modo a luxuria longe absunt, sed etiam de lautitia hac, quq plerasque Italio ciuitates nuper inuasit, permultum circumscripserunt: quippe qui prisco more es

se se principes, quam videri malunt. consitietudo autem eorum moderatioq; viis cotidiana discrepat illa quidem fortasse nonnihil,sed ita, ut ad summam expolitionem desit forsitan aliquid; firmum ainem 'huiddam ae solidum certe subsit,&leuitate atque ineptiis vacet. quod R an contra mihi visum cst feri. x aptiores enim in conui-Huct congressionibus Romanthomines sunt: sed accersito quodam interdum genere, minimeque vernaculo. viis autem cultus lautior est, atque, ut video nonnullos existimare etiam delicatior. in principibus quidem luxus

pene regalis; magnus equorum, iumentorumq; nume.

multitudo familiarium; lauta, splendida, sumptuosa

suppellex: ut dedisse mihi operam videantur non modore magni ut essent atque clari, sed etiam specie ac pompa. Neque cohoc dico, quod eXterarum rerum, que ad dignitatem ac decorem pertinent, rationem non habendam esie existimem,au t quo mihi id arrogem,ut uti Lus ciuitatis studia rectiora sint, dis udicare me posie profitear: sed illud assirino, hanc quasi migrationem e sua in clienam, non illam quidem deterius, sed longe longeq;

aliter moratam ciuitatem Contareno, ingrauesccntelain State, subitam ac repentinam necesiario molestam suis.

se. yerumtamen ita vite vicitusque mutatio facta ab eo est, utingemum tamen, institutaque illa sua pristina r O a tine

125쪽

νroo ἰ V et Y A: tineret e nec ullos spiritus, tanta facta accessione dignit tisatoue fortunae, sibi sumeret: sed probitas, affabilitas,& eadem, quae in priuato suerat, facilitas atque humani, tas quamquam inuidiosa illa,tanu ue opere a multis expetita purpura recens induta erat integumentis in uoluta , & quasi personata elucebat tamen , & agnoscebatur ab omnibus. Nam cum intempestiui i p si complures, molestique s pe essent, propterea quod omnibus praesto ille lem per erat, admonitus est a suis, non tam facilescius ordinis ceteros se se pr bere consueuisse. sed certam diei horam constitutam habere,antequam agili ad se non paterentur: neque cuiq sui potestatein sacerent. Qui-Dus ille respondit non se putare honorem illum sbi selicsse datum,sed eius partem amicos, partem inopes homines & egentes iure sibi optimo vindicare . ad quorum a bitrium vivendum sibi esse statueret; non ad suum: nec

im aequum esse amicorum clientimulue negotiis, tempus,idoneum quod sit, a se praestrita; sed ab iis ipsis, quid

rerimi saarum occasones acmomenta exigant, statui oportere. Itaque ut quique ad eum veniebant, statim admittebantur, ac quibus operam iam semel esset polliciatus , fidem in eo religiosissime seruabat; ut saepe tenuium

aut miserorum hominum causa ad summos reges itemudi saepius adire non dubitauerit: cum id praecipue stiani esse ossici; contenderet, id maxime hominum g nus auxilio iuuare, quod maxime opis & auxilij egeret. i' Quod iudicium ipsus etiam faciebat, ut reliquias Graecae nationis,multis grauibusque malis conflictatas, Que- ' ret,ac; quibuscumque robus posset, subleuaret. acced bat autem huic animi propensoni erga illos, inmiseros ct durissimaseruitute oppressos, quod memor erat Vete. rum benesciorum, quae uniuersi mortales ab erudita ea gente accepissent: inde namque dc bonas artes,& cuncta ingenua studia prosecta per omnes terras manasse assim ' mabat. Nam quin maiores eorum pietatem Christia-Mam, cultumque hunc optimum nostrae vitessienue ati iuvissent,

126쪽

G Asp A tas Co TAREN iuvissent,dubitari non posse dicebat. cum Basilius,Chrysistamus, Ninianzenus quas signiferi huius sanctissim doctorum hominum gregis suissent, qui pectora nostra

excoluerunt, ac scriptis laDoribusque suis ueros ritus, explosis inde salsis opinionibus, eo inseverunt. quare oportere nos, si grati esse velimus, lapides etiam stirpesq; eius telluris amplexari, ne dum homines, cum quibus tot amcti silmis vinculis coniuncti sumus, omni amore proles qui non debeamus. vigebat autem eo magis in animo

ipsius hae opinio, quia illos ipses summos theologos, quos appellaui, ut pnilosopbos quoque eiusdem gentisi cotidie in manibui Dabebat. & eorum laboribus,vigiliisque se instructum esse recordabatur. Benigniorem eum esse cum res non pateretur, quod proximum erat, fidem

diligen tisiime praestabat,ut ad diem,q uibus deberet, semper puri diueret. qu, es. a potentioribus non paucis siem; eruere let, vi multis iri locis sit fides angustior . Neq; hoc tantum maiori b. in nominibus 'custodiebat: ad tempusq; bis, qui se grandiore pecunia iuvissent, respondebat quod tamen ut faceret aegre & urgente tantum aliqua necesiitate committebat veriun ctiam aduersus te nueshomines, quibus aliquid deberet, se talem praebe-Bad que culpa maiorib. eorundem inli cns,inquinat no parum eorum splendorem; miserbsq; illos creditores ad .desperationem desaqueum aliquando adigit. Declarat 'uatopere maculam hanc fugeret quamq; omni in rei sitiam coleret, vox edita aliquando ab ipse, quum sorte audisset dwecetem suum iubere minutum quendam opi. ilicem cras redirier castigatum enim illum ausiit pecuni, .ameam statim dis luere: addiditque, si undeid saceret, non esiui, sumeret ex abaco vas, ipsumque diuenderet et i arbitrari enim se renuem illum homi m magis merce de sua, quam se argento illo, mens que ornatu egere i demque pacto toto animo abhorrebat ab indiguis gra

127쪽

nem splendorem retinere postini, cogunt illam illibera lissima quavis ratione ac sordidisiima. Quum igitur eo

tempore, quo Bononiam legati nomine oblitiebat, qui, pars illius muneris obeundi, illatarum iniuriarum ci fas audiebat, ita cum eo egisset putabat enim Con tar num eiusdem animi este, cuius plerunque sunt, qui negotijs illis implicantur.) Esuribimus profecto. nullum enim emolumentum parit imposita mihi cura ' cunctaque in ciuitate concordie atq ue otii plena sunt: inquit ille: Voluptatem magnam milii nuntias, cupioq; hunc statum rerum permanere, videreque diem illuni quo ego,

ut habeam simplum unde faciam, mulam etiam, qua Velior, cum omni ornatu proscribere cogar. Non putaui autem alienum esse has etiam ipsus voces memoriae mandare. quum praesertim huiustem odi breuia dicta, quia ab intimis sensibus proficisciantur, subitoque prolata sunt, in singulis factis ac motibus animi , utroliquis etiam casibus humanis, v deantur in primis mores Voluntatemque eorum,unde erumpunt, indicare: eaedemque voces multum valere non sine causa semper existimatae sint ad homines informandos, illosq; etiam emendandos, qui contrariis viijs tenentur. quam causam fuisse puto, curplures&docti dc prudentes viri sedulo multasaeolligerint, ct volumina etiam ex ipsis consecerint. Saepe multumq; ineunte adolescentia cum iracundia, quae paulo sibilonsueuisset esse molestior, quasi luctatum , ad extremum prostratam illam Sc domitam aiebat oppresiisse: non modo enim turpe sed etiam miserum sibi semper visum, ira incitatos a consilio atque nobisinetipsis abs ere, quod de se T. rentianus ille predicaret,Prae iracundia Mened me non sum apud me: Lbulum autem illum qui cum

L. Libone suit ad Oricu quam si hoc de Scribonio ab inimicissimo homine memoriae traclitum est, &qui quacunque re potuit, existimationem eius semper violauit sibi nullius pretii hominem videri fuisse, q ui cum de compositione agundum esset cum Caesare, ad colloquium non

128쪽

i GAspARIs CONTARE NI ro prodiit, ob eam rem, quod durenter consueuisset irasci ineres maximae spei maximeq; utilitatis eius iracundia impedirentur. Iraq;mon modo stomachantem,sed ne conr motium quidem visum illum a se umqesse, qui cum eo fimillarissime vixerunt, assirmant. vi nimirum prope patiens ac lentus existimaretur e neq; iis,qui in epulis,in cubiculo ipsi minist arent, sepe cessantibus, saepe etiam, peccantibus, non mod6 non conuicium aceret, stan ς. ve

bo quidem maledieeret. Quod igitur de non nullis Minictis viris memoriae proditum est; ut Socrate, Stilpone Megareo; quum illi natura propensi essent ad aliquod vitium, efffecisse tantum cos si uilio ac diligentia sua, ut nullum vni quam invita ipserum vestigium rerum illarum appareret, id vere de hoc nostro praedicari potest: in illisque sine dubio Contarenus enumerari debet, qui vitio iam naturam: compresierint et ac quidquid illie aliquod maius Malum,s creuisset,serre potuisset,lenerum adhuc & imbecillum fregerint,& omnes eius libras extirparint. Superbiorem ipsum de quo etiam supra non nihil fgnificatum est copia bonorum, que aut a fortuna acceperat , aut ipse suo labore industriaque quaesiuerat, non s cerat . in quod vitium passim multi, minoribui multo ornamentis decorati , ruunt.&sane hanc culpam ille, ut scopulum aliquem , magnopere vitabat. quod si vingin sermone aliquo aliquid a 'se sorte prolatum intelligeret,

quod tenuem modo umbram illius mali retineret, valde dolebat, ut contigit quodam tem pore. Cum enim Pau- lus IlI. loqueretur cum ipsb de augendo numςro summorum antistitum, ostendissetque se, in animo habςre quosdam in eum ordinem cooptare, Contareno minime

probatos quod ille etiam prae se setcbat,atque id tunc pa. Iam dicebat videns ipsum suae voluntati refragari Pontifex Max. inquit,lis i piis verbis. Instum' suit scio p r Camdinalibus, ut nouis repugnarent, ne sbi alii dignitate exqquentur respondit igitur ille commotior quam selebat. Noli sanctissime pater ita de me existimare: cognitum. n.

tibi

129쪽

tibi plari est,quot so nominarim, ulmeam florius ina eri huic operi esticiendo:& unde fingi posiint persistrate dignitati sustinendea piae. nam ' uod ad me attiar et,non pudo purpuram hanc maximum esse eoru, quos in vita assecutus sum, honorum. Extrema haec verba ,

illa occasone edita, statim ut domum redsit, doluit sibilateidisse ut qui noluisset specimen aliquod a se umq&tum,aut superbi hominis,aut inanis huius honoris& gloriae cupidi. Quin etiam dictitabat amplissima sacerdotia plus in se oneris, quam splendoris habere: quoque maiora illa serent, eo molestiae plus sollicitudinisque contine re . quare se ise vicem dolare selitum eorum, qui Pontifices Maximi creati forent. quia pondus Aetna grauius humeris suis sustinerent. cuius iudicii Seleucus quoque rex quondam fuit: ille namque dixit; quae vox eius m Dimentis litterarum mandata est a doctis viris, ut erri rem eorum coarguerent, qui salso putant opuletissimos quosque homines beatos esse, magnisque semper voluis piatibus frui, cernentes splendorem vite illius ac florem ;inquit igitur ille , nescire priuatos illius status in comm Ha iidcoque magnopere talli in iudicio de illo saciendo quod si scirent tantum, quam arduum si, ac molesti et plenum, tot epistolas scriberc ac legere Μ futurum pro sus ut diadema abiectum iacei et sine honore ullo: nee quemquam inuentum iri tam stultum, qui ipsum tolles

et ac capiti suo imponeret . nec tamen non multo mai

'ribus grauioribusque curis p rc mi necessario illos, si mu- ius suum fideliter obire vellent,qui vitam moresque eo Vrum,quibus praesunt, regendos susceperunt, ani sque ob omni labe purgandos, quam qui in eo tantum eximio statu rerum suarum , regnoque conseruando, occupari sunt. Quum igitur hoc crimen Contarenus veheme eter resormidaret, ac, si quis vere existimare posset, vacuus prorsus ab ipse foret , non tamen penitus potuit ea aspicione carere. Erat ille in omni suo sermone, si tom in teger ac liberet remotus ab omni b. blandici is orationis.

130쪽

acer imus inimicus vanitatis illius,assentationissique, quae nunc in locum inuasit simplicis veritatis, libertatisque loquendi,merito Quondam magnopere probatae. ob quod etiam ingenii bonum serunt eum Carolo C lari valde aeceptum fuisse, quum ob alias etiam animi dotes ab eo diligeretur. Haec igitur probitas nuda , expersque omnis suci ac sallaciarum: quaeque, uti eo venerat, ita se Romae in longe aliis moribus, institutisque conseruarat, causisuit, ut superbiae a non nullis insimularetur. quasi ii, te contemnens ceteros praese, quidquid sentiret de omni re contra commoda illorum diceret: nec sua quicquam interesse putaret potentioribus aduersari . quam ansam quidam arripientes, ipsum, ut contumacem & inhuma num,apud Paulum III. criminati sunt. quod nimis si ..bei e in senatu contra ipsum sententiam dicere atque honestissimos quosque viros offenderet. ipse vero id diuer se consilio faciebat: nequc ut impediret commoda aliquorum, sed ut religioni suae & ci, quod rectum esse senti

bat, seruiret. Vt autem,quod non verum esset, nec o

dine factum , ouamuis intelligeret se apud aliquos offensurum, accusaDat, ita gratiam aliorum astuta simulataque oratione non aucu pabatur cui rei ostendedar in utramq; partem exemplum hoc satis accommodatum erit. Conintigit aliquando, ut eo astante in senatu ageretur de Camarino in potestatem tradendo uni alicui Ponti Max. nepo-aum, eogenere iuris, quod seudum appellant. admonuit igitur Contarenus, Paulum, ut ante quam de tanta re quicquam statueretur,colendar iustitiae causa, vacuaeq; a culpa conseruande sanctissimae sedis, mandaret ut iura Varanae

simili , quae diu in possessione eius oppidi fuerat,diligenter notarentur: ne iniuris aliquid iph in ea re acciperet. Haec sententia, praesenti animo dicta, illa ipsa die per x

bem sparsa disseminataque est: quare Hercules Uara talis, qui Romae tunc erat, statim domum ad Contar num venit, gratiasque illi maximas egit, causamque ci