장음표시 사용
111쪽
directo potuerit uindicare, cur postea destitutus sua negligentia restitutionem
permittatur impetrarere Ergo eo dema in casu restitutione implorabit ubi proruis in absentia ceciderit,sed si modico tempore post absentiam. Ex cosequetacia enim prioris absentiae prope adhuc extimatur abesse. modicum autem tem pus intelligo, quo sarcinulas composuit aduocatum quaerit, hospitium condu eit,irach si his opus non haberet,ei forte illico pilendae restitutionis tempus cederet. Quod ergo dicitur C. qui. no obinci lonis. praescrip t. l. penult. deducto eo quo siquid gestum fuerit succurri solet, residaim computari rationis est: no sic accipio subducto tempore medio, id est eo mod processit in absentia extremacempora,id est prioris praesentiae ec secunda computantur ad usucapionem aiure se continuatam. Nec enim miles cum es reuersus, fuerat adhuc lapsius: si ergo postea destituatur,ea suo uicio labitur non adiuvabitur, ut supra clarissimeoit ensiim est. sed ita intelligo deducendi sore quod in absentia gestum fuerit, Iiquid gelium tuerat. hoc autem tunc remum uetu est siquis in absentia lapsus '. duntaxat saluo modico estitutio competit. Sed quod sequitur rationis eli residuum computari non litelligo ad ustica pionem, sed ad denegandam usucapionem,usucapionis iam impletae restitutione. uel di xcrim tempus
residuum, id est quod procedit pol reditum computari, usucapio si fuerit siilsciens, id est triennii, nec in hoc cati restitutione habebit. Nam oc quod ante absentiam procelserit, si suffecit adusucapionem non rescindendam eam peperit. Si uero ec ante absentiam te inrus processerit etiam in absentia, uel eo tempore
quod modicum dicitur, uic: pionem impleuit ut supra dictum est) tunc de marestinitio locum habebit. Dplicitus est articulus ille quado restitutionem quis
petere debeat, nunc audia. nus ex quo tempore hoc est quando tempus cedere incipiat.& constat pete idae restitutionis tempus, aduersus minorem incipere currere, ex quo xxvi .anni prima dies illuxerit, aduersus maiores post reditum, Me ex C.de resti. l. G. datur intelligi. minoribus aute quadriennium integrum
in omni casia,si pNprii lapsus nomine implorent auxilium,eo saluo, quos si minor de dote non numerata non quaeritur, restituitur eatenus,ut transcendat xij. annos a tempore nuptiarum hoc est xij. vel xiiij. annorum . haec enim sunt tempora quibias uehementer citius contrahuntur mi ptiae, ut in authen. in coli Mn.
de tempore non lutae dotis. Duo ergo specialia sunt in hoc casu, 8c quia mitior aduersus temporalem praescriptionem ipso iure no conseruatur illaesus, sed restituitur,& quia maior factus, si fuerit masculus per primum tantum annum de quadriennio restitutionem implorat: Si uero fuerit foemina, nee usq; ad maiorem .pcedit aetatem, siquidem ut dictum cst restituitur eatenus, ut transcendat Nil annum ab aetate nubili, hoc ita, si nomine .pprij lapsius minor se restitui po-ltalet. Sed etsi minor minori successerit, post xxv. aetatis suae annum in integra restitutionis beneficio utetur tempore illibato id est quadriennio, alius intestro continuo .re hoc ex sua persona. Nam si ex persona decessoris copules, nedum quadriennium, sed etiam plures & infinitos annos,qui succederet, haberet. Pone em quod alicui anniculo minor aliquis xxiiii. annos puta habens fitccedat eorum tempus quod desuncto minori restabat, id est, xxvii. anni ad aetatem minorem coplendam,&postea ex defuncti anniculi persona unum quadriennia haberet,ex sua quot succedentis aliud,quo nihil absurdius. Si uero minor maiasori succinerit, quantum ad eas pertinet causas, quas ex maioris persona suerse consecutus. tantum temporis habebit,quanisi defuncto reliquum fuerit ut C de temp. restitu. l. eo. Nec enim obloquitur quod in E titulo de mino. l. interda dicitur, hoc ipso minorem deceptum uideri, qui cu posset restitui intra tempus
uatutum ex persona des Gihoc non secit: hoc enim tuac obtinet cum mitios
112쪽
νLAcENTINVS IN LIBRUM minori successierit: uero maior minori successerat solidu tempui quadrienniunt
numerandum ex tempore haereditatis ditae,uel bonorum pos Elsio is acceptae tribuitur,ut C. de temporibus restituti. l. ea. Si autem maior maiori succedat etiam tantum temporis,quantu desuncto superat habeat. Expedivimus quando restitutio petenda sit,oc ex quo tempore computetur,diximus quanto quoque
tempore restitutio minorum clardatur,nunc audiamus quanto tempore mal
rum restitutio terminetur: qui em maior quadriennium habet si aequaliter lahatur. si uero recisiore tempore laoitur,recisius ei tempus indulgetur: & in hoc riuator a minore secernitur . eo quoi minori quadriennium semper tribuitur in integrum restitutionis. Nec ad rem λertinet,quod C. de temp. restitu .l.ult. non absimilis maiorum 5c minorum restititio dicitur. hoc enim sic intelligitur quod quemadmodum in restitutionibus mriora tota minor aetas excipitur, ita re in maiorum, tempus quo abluerit per retitutionem omne eximitur. Sed di quod dicitur solida tempora subputari,non obstat: hoc enim tunc uerum est cum mxior no ex sua perbona, sed ex minoris perona,cui successerit ut supra dictu est restitutione implorat. Sed no obloquit quin oc in ec qi in C. de milite legit. annum ex quo rediit computandum, quas ei annus integer tubuatur. Nec enisemper integer tribuendus est, sed tunc deuum, cum anno integro lapsus est. Nant siquis reipub. causa abluerit,si omnes epide absentiae annum coIIigant dabitur annus .ergo per contrarium si annum ron colligant, annus totus non dabitur. Quare enim maiori tempus daretur amilius, quam quo lapsus est, cantis abundet susticiat causam amissam integrariquippe nihil aliud est restitutio,quam cauta amissae integratiO,ut C. qui. cau. r. l. non est neces. lii. Sed et dicimus tantum restitutionem faciendam,ut supra de ietst. milit. Accedit etia his argumentum, quare ad interponendam re finiendam ristitutionis litem quadriennium praestatur. Si enim quadriennii dies ultima ad cohtestandam restitutionis causam fuerit expectata,quomodo poterit terminari restitutionis causa. in
opus sit indagine di cognitione praetoria. Sed θc si ex abundanti peteretur dilatio, locus esset semper integro quadriennio,ut C. de tempor. rea. I. penuit. Ad
haee ex multis quoq; similibus probari potest,non plus temporis dandum forerim quantum quis lapsus fuerit. Ecce enim ubi mulier per Velleianum subiicitur,uetus actio in debitore qualis, di quota fuerat, restituitur, ut Tad Velleianum l. debitrix. sed etsi debitor in fraudem creditoris obligationem alienauerit, ea obligatio qualis fuerat cii sua scilicet die,cu sua quo causa restaurat, ut T quae in sinu. credi. ait Praetor,& Tad Trahel. I. si haeres. Sed oc ubi mortuus est filius etiam aduersus patrem intenditur de peculio actis,no annua sed semestris ec redhibitoria, ut fLquan. de pecu. l. cu post. His omnibus fortius a gumentum accedit,etiam ut aestimo in hoc articulo satis expressum. Quod si minor intercessit pro eo qui temporali actione tenebatur, decem puta dierum ipsorum duntaxat decem dierum restitutio datur,ut T. de mino. l. ulti Sequitur Midere de quarto aristulo,hoc est quem effectum habeat restitutio. Et certe restitutione impetrata rescissoria , proposita,quod gestum fuerit rescinditur , prae scriptio quo teporis medii amouetur,ut C. qui. non ob long. temp,praescripta l. penult. oc de rellit. milit.l. quod tempore,sicut ec supra expositum est. Datur recissoria non reuerso statim .ut quidam salso asserunt, hoc est non restituendo
sed restituto,utff. qui b. mo. long. temp. praescrip t. l. penult. 5c C. de rest. l.ulta At uero non tantum absenti reuerso contra praesentem, sed etiam absenti tra
sentem recissoria tribuitur,ne uel obsit uel prosit quod euenit,ut Tex quibus c v. l. i. Dicit autem qui recisis iam proponit usucaptum non fore, quociti sucaptum fuerat,sicut etiam alias qui publicianam intendit periniit e praetore. in
113쪽
srcVNDUM, coolcis. Ure. In his duobus casibus diceret mendacium si diceret se usucepisse quod nonia sucepit ut institui. de act. Nam et alias ex legum permissione puta Corneliae. ruod non est esse fingitur,puta captum ab hostibus , i y mortuum in ea horaecessisse qua captus est reuersusq; iure postliminii,semper in ciuitate mansisse. liaec autem ad utilitatem hominum sunt constituta quorum gracia omnia iura sunt prodita. Interdum quoq; plus ualet quod est in opinione . quam quod est in ueritate,ut ff. de acquiri haere. l. is qui putat.
V Xoribus quoQ militum,quae maritorum gracia cu maritis diutius in mi
licia peregrinatae sunt,in praescriptionibus rerum et actionum subuenitur. medicis similiter re ratione consimili luccurritur. Licet enim medentes ec miliis tum uxores principaliter reipub. causa non absint, per cosequentiam tamen ab - sunt. ERO & medicorum uxoribus ex secunda consequentia similiter restitutio dabitur. Praedicti erso & praedictae reuersi reuersaeq; non refundentes pretia, utamen callida non adhibuerint commenta restitutionem impetrabunt. ut Codicis eodem lege secunda. iDE TEMPORIBVs IN INTEGRUM REsTI Tvrio Nistam minora, aliarum* person ahe,quae restitui possunt. quam haeredum eorum. Tit. iij.
IN superioribus de temporibus in integrum restitutionum sussicienter , licet
incidenter dii seruimus . nuc reseramus iri medium uarias sententias petitio de nostri temporis de restitutionibus. Etquidem,inquiunt,quidam quod si usue eapio fuerit cosummata etiam longe post redirum,habet restitutio Iocum,ego minimes Nam cum miles redierat nodum ceciderat. Sed re praetor postea reclamat. Ergo quod in authen. dicitur, tot annos adiiciendos quot annis ex decemnio quis abluit, intelligatur in praescriptionibuS longis,etiam contra rigorem ex aequitate statutum,uel ibi dicatur absens ratione domicilij. Aiunt ecquida reuerso statim competere rescisistoriam, Quasi Praetor mortuus no uiuus adeundus ab initio, etiam in simul omnes lapsos recasuros restituunt ; ego minimesimo opus est, ut praetor uiuus adeatur oc rescissoriam largiatur. Nam ec si bonbium possesso petitur non alias nisi adito praetore impetratur. Sed T. de excepti l. vij. legitur,quod minor lubrico cosilit lapsus non ante habebit auxilia Quam fuerit restitutus. Sed ec restitutus dicitur non restituendis, nec ipso iure restit tis rescissoria datur,ut C. ex quib. cau. l. ult. Item dicunt quidam quadriennium integrum semper etiam maioribus dari. Ego minim nec enim maior Iapsus imie querituri talis qualis fuerat ante lapsum constituitur , ut fLde minor. l.si tua dex. Praedictarum sententiarum designatiua sunt carmina hae. Casibus in geminis homo niaior restituetur 'Illius absentis si res usucapietur. - Possis domum cum conducit, disponit ut hare si 'Post sint ut praescripuo perficiatur, re omne . Tempus,& id solum quo labitur effluat illi Scindere prator Opem negatusueapta uolenti.
114쪽
Cedunt post annos denos bis quinc, peractos illi qui minor est his duo continui,
Anni non querulo de dotibus aut numeratis . 'Μaiori cedunt tempora post reditum.
id dicemus quod legitur rescissoriam finiri utili anno, hodie secundum sententiam quam reprobauimus planum est uerbum. Secundum nostram intelligatur, quod rescissoriae impetratio finiatur quadriennio. Aiut etenim principes Constantinus oc Iustinianus restitutionis causam infra quadrienniu esse inchoandam finiendam, ut C. d. l. ea. m.uIt. Atqui iudino meo tibi resciitaria fuerit impetrata tanto tempore durabit, quanto tempore antea fuerat duratura, ut is de minor. l. ult. Ym ex quib. cau. in in te. rest. l. siis. Ita tamen dixerin'
restitutionis causam infra quadriennium finiendam,si a reo petita dilatio ultra quadriennium non porrigatur,ut Co. eod, l. penuit. Si per iudicem stabit litem tuam sorte faciet. t
IBVS EN cΑvs Is MAIOR Es ira 3NTEGRuri irestituantur. Tu. Iiij. EXposuimus qualiter illi maiores restinianuir qui reipub. causa absunt,nssc
exponamus ex quibus causis caeteri maiores restituantur, infra quod restitui debeat, tam absentes quam praesentes. Videamus ital ex quibus causis maiores restituantur, ec in quibus , dc qui maiores restitiramur. Sicut dictum est reipub. causis absentes,ut milites, medici ad ruincias regendas missi restituuntur. milites inquam,ct qui Romae militant,utis cod. l. milites. Succurritur autem non haeredibus,ec seruis institutis, sed liberis,etiam filijstam, in castrensi-hus, ut is cod. l. rectis. Succurritur absentibus metu, Sc his qui sine dedeeore iapublico apparere non possitiat. his quoq; qui tanquam serui possidentur, iaci apud hostes nascuntur. his quom a in uinculis praedonum uel potentiorum dei nentur. Sed his quia stratoribus,&'a magistratibus municipalibus custodiuntur, legatis quoi niunicipiorum succurritin sed non transfiigis,ut Teo. l. item l. succurritur l. in eadem .st sicut in praedictis, absentibus restitutio datur contra praesentes,ita 8c praesentes iuuantur cotra absentes,ne uel prosit uel obsit quoaeuenit,nelie officium publicum damno uel compendio sit, ut T. eod. l. i. oc l. in delicet. Interdum tamen Zc absens iuuatur etiam in lucro, quod potuit captaresne alterius damno, ut T. eod. l. Iulianus I. sciendum l. etsi . Ned α restitutus absens contra maiorem praesentem esiam maior praesens contra maiorem ab se rem ,etiam alijs praefatis cas bus,ti admiserit personalem actionem,ut T. eod. Litem. Subuenitur autem absentibus contra prie sentes,& priesentibus cotra ab sentes in usucapionibus,&praescriptionibus rerum propriarum,& manum isti--onibus, actionibus temporalibus, in sententiis. Distinguitur tamen, absens condemnatus abfuerit ex necessitate,uel ex uoluntate post contestationem. Si
ex necesssitate subdistinguitur, legitimὰ de sensus appellabit,no lepiti me deserasu serem oditio restitutionem impetrabit. Ex uoluntate probabili absens desensus, nec appellabit,non defensus appellabit. Ex uoluntate improbabili de uero absens condemnatus,omni carebit remedio sicut dictum est absentes contra praesentes, & eco uerso: restitu intur. Item quod est nota dignum, etiam absens cotra absentem in damno resti; iuur, ut is. eod. Luit In praedictis tribus casibus infra quadriennium restitutio dasur Sud ec praesensi contra praesentem iuuatur
ossicio iudicis,non in sent φῆ ,sed in contractibu tantum bonae sidet,sicut su- I perius
115쪽
s EcvND VM co DI cIs. grperius diximus,cu de dolo loqueremur. In hac subuentione quadrienniu suam potentiam non exercet. In summa notandum est,quod captiuitate interrumpiatur possessio, possemus enim possidere non potest,nec restituitur,causa enim facti non continetur postliminio.sici, nec utilem actionem ei tribui oportet: cum sit iniquissimum auferre dominium, quod usus non abstulit, nec enim intelligiatur amissum quod alteri non est oblatum. Item in summa sciendum est, quosis qui de statu suo litigat ante litem in seruitute esse uidetur, ut iuuetur , non post coeptam,ut T. eod. l. is autem. Sed ec illud sciendu est,quod non milites qui Romae reipublicae opera dant reipub. causa no absunt,ut Teod. l. & qui. Reipub. causa illi soli intelliguntur abesse,qui non sui commodi causa sed coacti absunt. Ergo post commeatum acceptum si nodum abiit miles reipub. causa abessen5 uidetur. Ergo qui in prouincia sua allident ultra tempus constitutionibus com- praehensum, uel citra principis perntissum, non iuuantur,& quia crimina indulgetvijs non subleuamus,ut T. eod. l. miles i. rei l. hi l. si cui,& C. in xij. t. vij. ci ca finem. Item notandum est,quod si absens reuersus dum aduocatum quaeri hospicium conducit, praesens contra eum actionem suam amittit, praesens restituitur. Item si absens qualibet tergiversatione efficiat, etiam ne cum ipsa agi possit. Idem similitudine reru distinguitur. Sed 5c si per iudicem stetit restitutio indulgetur,ut T. eod. l. ait l. sed&I. quod Oct. sed si. Item cotra legatum restitutio datur, non et,quia potuit relinquere procuratorem, sed si reliquerit, & procurator obierit, legato succurritur: multo magis ei in hoc casu succurri debet, quia
studiorum causa abfuerit,ut T. eod. l. sed si ri.& l. necnon. Sed Ac illud scienda est,quod si is qui abfuit usucepit,& post rem usucampiam alienaverit, restitutio in eum ad pretium facienda est,ut Teodem I. cum miles. item is qui reipub. causa abest in eo damno non restituitur, quod etiam si non absuisset passurus esset, ut Teod. l. is qui. Item legato succurritur etiam si non reliquerit procuratorem. Idem si talem reliquerit per quem defendi no potuit. idem si talem per que defendi potuit, sed non est defensus, quia procurator obijt,uel ad appellatione saltem restituitur,ut Teod.l. sed si ult. Quod ergo T. eod. is qui legitur, eum
qui procuratorem reliquit per quem defendi potuit,non esse restituendum, intelligatur, si desensus fuerat. uel dicetur non restituetur ad eremoditi j restitutionem,sed ad appellationem. Item illud notandnm est, quod detentus a magistrata, praesens contra praesentem, si de poena conueniatur, quia in iudicio non sisterit, adiuuatur, nisi detentus quia actionem struxerit , priuato detentus quia actionem habet contra detentatorem ,efficaciter de poena conuenitur,nisi detentor fuerit is qui est stipulatus,eius te socius: Sane si detentor soluendo non fuerit,detentus excipere poterit,ut C. d. l. h. 5 fide eo per quem fact. I. ult. dissi
FEr edictum de alienatione iudicii mutandi causa proditum ,restitutio quom
tribuitur per actionem in factum ex hoc edicto indultam,Wideo de hac rostitutione dissieramus. Videamus ita qualiter intelligantur singula huius titu-li,cui detur actio restitu toria ex hoc edicto , in quem , 5c quando competat,ecquando cesset,sc in quantum, oc quare sit introducta cum uideatur superflua. c qualis sit actio ista. Illud tamen ante omnia sciendum est, quod hoc edictum proditum est ne qua causa,id est coditionalis cotrouersia deterior efficiatur opaposito duriore aduersario. ALIENANDI uerbum ita intelligatur,ut quis alie
116쪽
8s PLAcENTmvs IN LIBRUM net etiam dominium di possessionem, uel alterum tantuni: libe it acli exaudis,mue is qui dominus fuerit alienat,sive non dominus tradendo id gestiat. Ita dominus inter uiuos alienat. nam instituendo uel legando non agitur ex hoc ediacto,ut T. eod. l. ex hoc. Sequitur. cAUSA MUTANDI IVDIcII, scilicet suturi,non coepti. Tunc enim contractus uicio litigosi subiaceret ei in cuius perniciem alienatum est. Actio ista tribuitur contra alienatotem, di notabiliter contra haeredem risi datur,nec post annum , ut T. eod. l. non solum. Datur actio ista his concurrentibus, si praelato modo alienatio sit facta dolo malo. 5c durior aduersarius opponatur. Et ut durior sit oppositus, ut Teod. l. i. Durior autem aestimatur propter personam,& causam. Propter personam si potentior opponatur potentioribus enim pares csse non possiimus. propter locum si alterius prouinciae habitator. ypter causam si homo penitus manumittatur. uel locus opere facto alienatur fauent enim prae tores manumissioni, 5c emptorem oculant pacientiam tantum praestante,ut is d. l. i. h. iij Excusatur alienator ab actione,
si cautionem offerendo paratus sit perinde iudicium pati ac si possideret, ut ii
cod. l. lii. Item excusatur si constat rem petitoris non fuisse, uel sine culpa alienae toris perisse, ut st. eo. l. iiij Item excusatur alienator , si ante contestationem receperit. item si uenditori suo redhibuerit, ubi propter hoc ipsum redhibuerit nota redhibiturus alias. Nam Sc si tibi obligatus soluo id qla me petere uelles huic
edicto locus non erit, ut T. cod. l. ex hoc l. quia l. nam . Ad interesse copetit haec actio ratione puta impensarum, id est quanti nostra interfuerit nos non habuisse alium aduersarium. uel si aliam incommoditatem passi sumus, ut is eod. l. iij. Item si res fuerit usucapta ab eo in quem sit alienata, alienator hoc edicto tene-hitur, ut T. eo. l. item. Ergo possessore excusso si nihil nostra intersit, no dabitur haec actio,ergo demum posset I re excusso decurrendum est ad hanc actionem. Ex praedictis colligere licet,et in cuius fraudem alienatu est tres actiones com- competere. Directa uindicatio contra posses irem 5 utilis uindicatio,& haec in factum praetoria, restitutoria in quasi alienatore. Ergo in potestate petitoris est quem uelit eligere, ut Cod. eod. Sed et si praetoris intersit, etiam utrunci; poterit conuenire. Opponi posset actionem elle luperfluam, quia ordinaria actio,id est
uindicatio competit contra possessorem sed certe non est ita. Nam oc restitutio datur minori contra possessorem, licet etiam habeat actionem contra tutorem. Item nec illud obstat,ut haec actio minus detur contra alienatorem, quia utilis In rem competit contra eundem . forte hae ambae actiones sunt extraordin
riae,quia altera agitur ad interesse ad rei aestimationem. Illud constat quia haec actio uocatur in factum,& praetoria,& restitutoria, A personalis, ec rei persecutoria, quamuis ut dictum est nec post annum nec in haeredem detur. Et est poenalis quia ex delicto nascitur, non tamen proprie poenalis dicitur, sicut nec reflea motarum quia nec certas poenas cousequuntur. Nam cum actio ista ad inte
esse competat sicut ex empto actio improprie poenalis appellatur. Inuenitur autem actio ista directa, puta ubi quis nomine suo alienavit, etiam utilis puta ubi tutor pupilli nomine alienauit,ut T. eod. l. ii. In summa notandum est, quod potest quis desinere possidere sine dolo, de causa mutandi iudicii di ideo non ten tur hoc edicto. Huius enim rei factum praetor non improbat, qui maluit cauere quam litigare. Item potest aliquis sine dolo malo desinere postiidere etiam alie nandi iusicii mutandi causa, di non tenebitur hoc edicto, ut st. eod. l. item. Sedec siquis ob ualetudinem, uel ob negociorum multitudinem, rem alienavit causa mutandi iudicii, non tenebitur hoc edicto, cu in hoc edicto doli mali fiat mencio, ut ii .eod. l. non solum. Item Sc illud notandum est, quod siquis rem alienauit iudicij communi diuidundo mutandi caula,mirabiliter cautum legitur, iudit . li cium
117쪽
sic UNDUM coDI cIs. Delum diuisorium per hoc edictum ec emptori & uenditori denegati, ut T. eod. l. ult. Amplius si iura praediorum alienantur id est semirutes , hoc edictum insurgit, ut Teod. l. non solum. Quid ergo dicemus,si iura personalia constituat, ut usufructum,usum,uel si alias iura infixa res,in fraudem.oc causam mutandi iudicii constituit , ut emphiteusis superficiem: hoc edicto quasi alienaverit obstrictus erit.
s' Xplicitis iudiciorum praeparatorijs, dicenda esset de iudicijs, sed quia a
x bitria tranctantur uelut iudicia,de receptis neutraliter,id est de arbitriis inseramus. uel de receptis masculine, id est de arbitris receptis a litigatoribus. uel de litigatori receptis arbitris, uicissim enim se se in fide sua reci iunt. Partes ut sententiae stent arbitri .ut fideliter examinent,ut pronuntient. Recepisse autem dicitur arbiter qui partes assumit iudicis non colatiatoris,ut T. eod. l. idem Pomponius. Videamus itaq; quot modis dicatur arbitrium, qualiter hic accipiatur,ec qualiter iudici comparetur , quis possit arbiter esse,quis non,qualiter constituatur arbitrium,& de qua re,qualiter dissoluatur,qualiter ad effectum perduiscatur, qualem sententiam arbiter dicere debeat,& ubi .ec quando,quae sit potestas arbitri,ex principio di fine. Iudicium uocatur arbitrium , ut Co . arbitr. tute. Arbitrium quoc, iudicis dicitur sententia prima in actionibus arbitrarijs. Arbitrium quos dicitur quod corrigitur. Item arbitriu dicitur trinus actus trium p- sonarum sub arbitrio litigantium,& sic hic accipitur. uocatur etia compromissum ad instar iudiciorum ,redi situr quoq; ad faciendas lites,re ad interrumpendas actiones pertinet. Sententia in arbitri nec infamat , nec generat appellationem , quia nec iudicati actio inde oritur,ut C. eo l. i. si inferatur a cotrariis. Ergo ubi actio oritur appellatio tenet respondeo,non sequitur, id enim non contingit propter arbitri sententia,sed propter subsecutitia, ut si partes subscripserint. uel per decem dies siluerint. Arbiter constituitur homo liber, pateriami l. etiam in ciuili causa patris,ingenuus siue libertinus ut T. eod. l. sed oc,oc l. quin etiam
l. Pedius, non mulier inter libertos non semus, non saluus , non iudex ordina- ἀrius inter sibi subiectos. Quid ergo si in seruum oc liberum fuerit copromissum nec utriusi nec liberi sententia ualebit,licet alias legatur id quod erit inutisse noviciare id est quod utile. Sane si dictum fuerit ut alterutrius sententia ualeat. liber cogitur pronunciare. Sed et semus quondam in quem compromissum est, si liber factus pi onuncia uerit, nihil agitur ut T. eod. l.vij. α viij. Minor quoque
xx annorum nec iudicare cogitur nec arbitrati, ut is eod.l. lege Iulia. Litigare poterit sub arbitro is,qui litigat sub iudice 'nisi praepediatur ae tale,ut pupillus, casu ut furiosus, iure ut prodigus,semus. Confluitur arbitrium poena utrini compromissa. item rebus depositis,ut dentur uictori,per pactum uallatur compromissum,sive de his fuerit controuersia,sive de aliis. Item de nudo pacto, puta si compromittentes inuicem sibi debeant,costituitur arbitrium. Sane si unus tantum poenam promisit comprom is sum non ualet, idem siet si compromissio siet sub conditione. idem fiet quom si alteri poena sit acceptolata. In his enim eamus arbiter pronunciare non cogitur,ut st. eod. l. litigatores ec t. Pomponius. Ita intelligo compromissione poenarum constitui compromissum, si litigator alitigatore sibi dari uel fieri stipuletur: secus si alius uel arbiter sibi dari uel litigatoribus stipuletur. Licet per mores cotrarium obtinuerit. Constituitur arbitria, si agitur de pecunia,de specie,de crimine ciuiliter. Causam restitutionis arbiter discutere no potest,nec liberalem,nec de crimine criminalem: nisi forte hae duae
118쪽
ν. PLAcENTI NVs. IN LIBRNMuItimae inciderint,tuncensin fortassis arbiter has,scut Pedaneus examinare mlerit,non terminare. Compromissiim alias ab initio nullum est, alias cum tenuerit, si soluatur nullum est,siue pendeat , an ex eo poena exigi possit, siue postea deficiat poena. Idem si poena promissainon fuerit. pinna, inquam ,etiam incerta ut puta quanti ea res sit. Nam dissi simpliciter sententiae stari quis promiserit incerti aduersus eum agitur, ut T. eod. l. diem l . non autem. Item ab initio nullum est compromissum, ii alieno nomine mulier compromiserit. Idem fiet si de causa criminali,delibertate,de libertinitate, fideicommissaria libertate,de popalari actione compromittatur. Idem fiet si seruus cum seruo, uel cum libero compromiserit. Nam nec aduersus liberum executio datur,ne ex una tantum parte teneat compromissium,quod esset absurdum , ut T. d. l. quid tamen , penultata l. non distinguemus. Soluitur compromistum morte arbitri etiam ciuili, moeteutritisq; litigatoris,uel alterutrius etiam ciuili, uel deportatione, honoraces.sione .ut T. eod. l. item. si haeredis mentio in compromi illa facta no sit,ut T. eod l. diem. soluitur accepti latione uoluitur die. Sane si sine die confectum est coprom illium partibus consentientibus arbiter debet diem statuere. Caeterum omni tempore cogetur sententiam dicere, ut Teod. l. sedsi. soluitur quo pacto,sacerdotio obueniente,licet ab eo incipiat quod est notabile. soluit re mortua de qua est compromissum,ut T. eod. l. non die, iudicio quo . Sand si non pretes id euocante,sed compromittentis instantia id actum fuerit, ne compromitium claudatur, poena committitur. Profecto committitur,si arbiter a litigatore pronunci re prohibeatur,ut T. eod. l. diem, si litigator se absentat ne sententia dicatur, ueC. eod. l. in . si sententiae non pareatur. Sane semel commissa poena amplius non , committitur,nisi id actum ut,ut in singulas causas committatur,u i ii cod. l. i. si duo. Ita demum committitur, si sine dolo stipulantis contra stipulatorem quia fiat, sub hac enim conditione committitur Itipulatio nequis doli sui praemium ferat ut T. eod. l. ita. A sententia dicenda excusatur arbiter,si spreta eius autori tate ad iudicem, uel ad alium arbitrum litigatores ierint etiam si mox, id est postea sed longe postea redierint. Sane si non multo post arbitrium reuertuntur cogitur sententiam dicere, ut T. eod. l. licet autem 5 d. item si . breui enim reuersi, non uidentur recessisse,nel paucorum dierum mora ossicit. Item excusatur a biter, si a litigatoribus infamatus sit,uel eis capitalis inimicus factus sit, uel si Psectio urgens, uel occupatio negociorum priorum,uel munus aliud publicum ci immineat, uel si qua alia incommoditas post arbitriu ei acciderit. Sane si arbiter inimicus factus, testato conuentus ne dicat sententiam, pronunciauerit, cxcipiendo appellandi quaedam species inducitur,& sic arbitri sententia retracta tur,ut T. eod. l. no distinguemus. Sed 5c nomine iudicij publici, priuatiue, quod habet arbiter excusatur: uti si dies proserti non potest. Excusabitur tame hoc in casu not aliter,quam si consentiat denuo in se compromitti. Ouod si poterit proflane, praetor debebit eum cogere diem proferre consentientibus partibus, ut Scod. l. licet, ec t. cisi. ubi arbiter nec excusatur semper sententiam dicere cogitur. Licet enim arbitrium, sicut mandatum, suscipere sit liberum, susceptum tamen cit terminandum, maximd post negocii secreta reuelata: Sed nec litigatores decipi debent qui eum quasi uirum bonum elegerunt. Cogendus est arbiter non tamen ut sit arbiter inter silos per iudicem superiorem, non per inferiorem uel comparem, ut T. cod. l. iii. N iiij.&V. Cogendus est , inquam, excusatione cessante repulsaue si fuerit unus: si plures fuerint nemo unus cogendus erit, sed aut omnes, aut nullus: si tamen ita sit compromissium, ut quod ritio placuerit. Seius pronunciet, nihil agitur. Nam nec testamentum ualet, si defunctus dixerit: Ius esto de rebus meis,sicut mihi placuerit. Sed si ita compromulum sit. Ambitratu
119쪽
ec ille consenserit, nec enim dicitur quod ille cogatur consentire. Vbi in plures compromittitur, alias si duo consenserint bene est,si no,tertium bonum uirum eligere debent. Nam in impari numero, quo deus gaudet , etiam idcirco promptius compromissium admittitur. Non quod omnes facile cossentire possint, sed quia si dissentiant inuenitur pars maior, cuius arbitrio stabitur. Sano si in duos sic fuerit compromissum, si alimentiant, ut tertium adsumant, si dictum que tertium puta Semproniti,quia in adsumendo dissentite non poliunt, procedit compromissum,si dictum est tertium, nihil est quia dissentire possunt, ut sL eodem Litem si . Porro si in tres fuerit compromissium, si omes sententiati fuerint, sententia ualebit item si duo tertio praesente uel nomitem si unus praesentibus tamen duobus Sc consentientibus. Sane si duo pronunciauerint tertio absente etia consentiente, nihil agitur: potuerat enim forte duos praesentes absentis praesentia in aequam sententiam trahere, praesentes si proniicia uerint, absente tertio etiam tradicente forte sentetia ualet, ut i l. eo. l. si in tres et t. siquis. Atqui si ex tribus arbitris unus in xv. secudus in dece, tertius in qui mi; ἴnunci et, quinq; pilanda sunt,quia in minori summa omnes consenserunt, in decem duo tantum. Arbiter autem non cogitur sententiam dicere, si iurauerit sibi de causa no liquere. uti Leod. l. idem Pomponius. Sed nec forte cogitur sententiam dicere, si ii inpliciter promissum sit,ut sietur eius sententiae, sed si dixerit eius sententiae stari debebit, ut T. eod. l. non autem. Qualem sententiam dicat arbiter ad Praetorem non pertinet aequam uel iniquam, scriptam tamen, nec legibus contractam: ita tami ut dicat,quod sibi uidetur. Nam si a mim sit ut certam sententia dicat, a qua ratio maior trahitur,etiam eam sententiam dictae debet,quae c5trouersiam finiat hancc, iudex postea mutare non poterit,etiamsi errauerit sed praeparatoria matare poterit,ut T. eod. l. qualem di l. quia . Quid ergo si arbiter pronuncia uerit, ut soluatur quod debetur, uel ut diuisioni stetur .uel ad iudicem de hoc eatur,ta in se denuo compromittatur,alius arbiter adiungatur sibi, non dicit sententiam licet dicat pro sententia. Nam sententia dici debet de re compromissa. de hoc autem compromitium non est,ut T. cod. l. non distinguemus. Nam etsi de pluribus controuersiis arbiter sumptus est,&de una tantum sententiam dixerit, mutare poterit, siue simul de omnibus dicat adium fuerit, de aliis uero nondum sententiam dixerit. Impropria dixerim mutari sententiam, potius enim dici potest nihil egisse,& sic sententiam no dixisse,quam errasse,uel male pronunciasse. Sane si ut separatim pronunciet adium suerit, quantum ad illam controuersiam pertinet, arbiter esse desiit. Sed de si arbiter pronunci et nihil Titium Seio debere,etiam si Seium non uetuerit petere , sententia ualet. Porro si poenam peti uetuerit sententia non ualet , quia de re non de poena compromissum est. Sed si plenis uel plenum fuerit compromissum, θc de una re fuerit tantum disputatum,de caeteris actiones supererunt,ut T. cod. l. quid tamen. Ad osticium arbui pertinet,ut de eo pronunciet quod cautu est,non ergo quid libet statuere poterit, nec qualem qualem Pronunciare sententiam. Arbiter enim nihil extra copromissum dicere potest,emo nec diem proferre,sidictum fuerit, poterit, non tamen contradicentibus litigatoribus,ut is cod. l. arbiter. Sententiae ab arbitrodictae honeste Scrite parendum est, ita tamen, si ore suo sententiam dicat qualiter finiat,caeterum officio in sententia lanctus non est,ut T. eod. l. Labeo. In sententia stat qui quantum in se est, id agit,ut sententiae pareat: ergo si arbiter me tibi certa die pecuniam dare iusserit, tu accipere noluisti,poena non committitur: si tamen tibi postea accipere parato non dedero in poenam comitto , nec enimiaecipere noluisti. Sed nec hic est modus liberandi,licet id iactitent idiotae de lai
120쪽
ei,ut Teod. l. Celsus l. sed si postea. Quippe in praedicta sententia duo sunt arbitri praecepta, sed unum est statuta die dari, aliud dari pecuniam: re quamuis in primum non incidat is,qui praefixa die paratus suit dare,in secundum committit, si postea recusauerit tribuere, ut Te .l. Celsus. Si dictum est ubi debeat costro missium discuit non est locus quaestioni. Quid ergo si non appareat, de quo
oco actum sit eo loco arbiter causam audiet ubi compromissum est: hoc ita nisi arbiter partes adesse ita iserit quandoc, in eo loco,qui circa urbem est, puta in secessibus & litigatores incile eo loco uenire possunt, di honeste hoc est non in
popina,non in lupanari,ut ff. eod. l. cum dies. Dicere sententiam debet arbiter diebus communibus non seriatis,nisi praetor sorte coegerit,ut Teod l. si seriatis, di infra triennium,& ita,quod non cotrahatur eremoditium. Non enim a hi ter nisi v tro praesente iudicare potest.nisi specialiter expressum sit, ut uel ulrtit, uel uno absente, sententia promatur. nempe coram furioso,demente,minore , prodigo sententia dicta,non censetur dicta: nisi eorum defensores fuerint praesentes. siquidem no sufficit quem praesentem esse corpore si absit mente, ut meod. l. diem. Ex principio eam potestatem accipit arbitrium,ut contestatio facta apud arbitrum,uel apud iudicem praescriptione interrumpat .sorte & actionem usurariam faciat etia in haeredes transire. Sed sisuid a partibus professum attestatum te suerit uti licebit eo in alio arbitrio, iudicioue, ut C. eod. l. penuit. secus in testificatis,ut C. de testi. l. ult. Ex fine,id est ex sententia eam hodie a hi trium potestatem accipit,ut exceptio rei iudicatae detur reo absoluto, oc actori uincenti tribuatur ex causa iudicati in factum actio. Sed N per sententiam cum non sit omnimoda nouatio praestatur obtemperanti poenae petitio. Competit autem iudicati actio, si partes per decem dies siluerint. idem si subscripserint, uel δμολογω. uel κω,uel utrunq;. Idem si latino sermone,quod his simile est. ex his quae dicta sunt colligitur quod etiam arbitri sententia scribi debet. Item si uiua uoce tantu firmauerint, nihil agitur. Quid ergo si abiter iurauerit etiam si bene iudicauerit hodie sententia non ualebit. Item si solae partes,uel a hi ter ec partes iurauerint,multo sortius si male iudicauerintumo etiam punientura deo si dolo,si ignorantia,nihil ei uel eis praeter sacramentum sit. Quid e go etiam iuratum oc poenis uallatu compromissum fuerit prosecto, ut puto,id quod est uetitum, no vitiabit id quod est compromissum: ergo si sententiae non pareatur ad poenam agitur. In summa notandum est, quod extra compromissi sum nihil arbiter facere potest, ut T. eod. l. no distinguemus 3 ult. ob hoc dicunt quidam quod arbiter nec de fructibus nec de litis expenss.specialiter nis ex copromissio quicqua dicere poterit,ego tame puto quod poterit, maxime si actor praedicta petierit. Idem etiam non petierit. Quod ergo dicitur arbitrii nihil posse dicere nisi ex compromit Io,ita exaudio: nisi illud aliud sit exiguum,hoc dici debet non extra, sed circa,uel iuxta. Nam qui mandatum accepit ut tantum
legatum petat, non ideo minus interdictum de tabulis intendit ,nec ideo minus appellabit, uel quid simile aget,ut T iudica sol l. iam. Adcedit&his argumentum ex prellum, Q arbiter rite solutioi die statuit,ri id partes in secessibus adesse iubet,rite commacia litisatoris punit,pecunia ea aduersario dare iubendo. Sane hoc in numero no habe quaecunoe sit ratio, si testiu nota ex arbitri sententiano sint exhibita,ut Teo .no ex. Sed re quemadmodu uacua posset Iio tradatur, arbitri officio continetur,ut Teod. non distinguemus. Item in summa notanda est, quod committitur non tantum si ab eo petatur a quo arbiter peti uetuit, sed si a fideiussore, ut T eod. l. aduersus. Item sententia data licet transacto quadrimestri tempore poenὸ sit commissa, uictus ex stipulatu conueniri non poterit,
nisi agentis interfuerit,si ante acceptum iudicium dederit, ut strieod Lut 1. Si di