Animaduersiones sive commentarius in quatuor Euangelia, in quo collatis, Syri inprimis, Arabis, Euangelii Haebraei, vulgati, Erasmi & Bezae versionibus, difficiliora quaeque loca illustrantur, & variae lectiones conferuntur. Accessit appendix in Matt

61쪽

COMMENTARIVS IN brabit omnis lingua. quod in Graeco dicitur , inmC A p. XI. V E R s. q. Renuntiate Iohanni, α ακέετε βλεπε qua auditis es midetis, in praesenti. atque in eo, inquit Cl. Beza, conveniunt omnia exemplaria. addo. S rus. Vulgatus tamen in praeterito, quae audistis es vidistis. sic Euang. Hebr.

ae αγγ cti J. sic de Arabs. At Euang. Heb. tam Munstcrianae quam Mercerianae editionis habet o x pauperes beati cantur. mendum csse suspicor unius literae, nempopositum pro euangelizantur. quod facilius contigit, quia statim sequitur Ur beatus qui non ossevdetur in me . V Ens. 8. A'λλὰτ ἰξηλθετε ἰδειν; πιθρωπιν μαλακ9κιματίοις ἰλου, ei ταριαλακοὶ φοροῦνlες, ω τῆς οἴκεις τλεων εἰσίν . Convenit Syrus. nisi quod pro ο ι μαλακα ψο-

mollibus vestiuntur. Eodem modo Euang. Hebr. V Π . quod ipsum secus quam Syrus,in priori etiam membro pro G ριαλαιοις hi ατοις, tantum habet p,m ωμαλαυις. Itaque cum Euang. Hebr. ad verbum convenit Vulgatus. cujus verba sunt, Sed quid GDiis videret hominem mustibus indutum Z ecce qui mollibuου induuntur , in domibus regum sint ..VERS. II. σκεμμH. BeZa, non eis suscitatus. Syrus. Euang. Hebr. op κ . Arabs non surrexit. ut SI Vulgatus habet. quod nos praeserimus. usitata enim tib Hebraeis phrasis est, Ti 3 mae κ, 'κ , peu te non surget sicut tu, a Reg. 3.13. 'rivπαξ Θmpsi, sepou eum nonsurrexit

62쪽

HYἰt ficus itu, a Reg. 23. 26. pὰ surrexit pro exoram inirequen mum. at si itatus eis, eo sensu usurpari noli meminimus . nec obstat, sit formae passivae. surgendi enim significationem passim habct. ut,εγερθεις α,-- θεν, Mat. 9. 7. βααλιμα νοτου-ων τ mi. Mau. πνΛλοι ψcδο-ςῆτα - , Mat. 24. I r. quis ibi suscitandi verbo utatur talia sunt, nostro judicio, ta τῆς Γαλιλωας προφη σώοι θηγο- Ioan. 7. 2. Προφ της ρογας ον υ - ών. Luc. 7. I6. in quibus cum Vulgato, Syro & Arab. Cl. Beeta in prioribus editionibus rectiussurgendi, quam in po-inerioribus seu citandi vocabulo usus est. Sequitur in codem Versu, os Ἀνηροῖς γνωκων. BeZa, inter genitos e multaribus, ut ad virum reseratur , qui prolem gignit ex muliere. sed quia Φναν etiam de matre dicitur, Luc. i. Is, simplicius videtur Vulgatus inter natos mulierum. Syrus

Trem. &Bod. regnum caelorum cum violentia accipitur. non nego, quin . ' interdum significet cape- , sumere. sed proprie significat , regere . Unde Ferrarius, ductus , vexatus, tractatus fuit. malim ergo Vertere, regnum caelorum cum violentia ducitur, vel tractasur. id est, violentia in illud exercetur. βιάζ. dixit Matthaeus. Eandem phrasim habes Act. 7. Σ . videbat Moses

unum cx contribulibus suis, l; C L . ,

qui tractabatur in violentia, id est, cui vis fiebat, vim pati-cntem, ut recte habent Reg. melius quam Trem. qui duc F a batur

63쪽

COMMENTARIVS IN batur coa λγ. ita hic, regno caeloriam Vis fit, regnum caelo-rtim vim patitur. recte Arabs, , regnum caelorum cogitur, Vim patitu . V E R s. I 6. οριοία-στα δαρίο4 προσφι=Dr τίς αὐτων,- γουM. Vulgatus, Similis es pueris sedentibus in foro, qui clamantes coaequalibus, dicunt. Cl. Beza ait, ca respondere Graecis istis quae in vetustissimo sito codice leguntur, καθηψνοις αν τῆ ἀγορῆα προσφι AG 4 ε- ,οις, addimus , sic etiam legi in Evang. Hebr.

liabet J ACA in Loro. at Arabs in foris. 'VERS. i 7. l cecinimus. Observamus solummodo, recte hic de cantu prophano usurpari primam conjugationem. in secunda enim o cantu sacro usu patur,teste Ferrario. quamvis id discrimen perpetuum non sit. nam in prima etiam de sicro usurpari, patet ex Ephec I9. Col. 3. I 6. Lex. Syr. Arab. videtur etiam discrimen

aliquod statuere. Nam in prima conjug. Vertit

LMusicum snum edere. dicitur enim sibilo quem tibiae aliaque instrumenta musica edunt. unde de hic ponitur pro tibia cecinimm. At in secunda -vertit η-M JAM Uasiere , laudare Deum,

celebrare eum. Non multum abit a Ferrario. nisi quod in Kal videatur restringere ad cantum musicorum instrumen- rerum, sive ad Dei laudem, sive in alium usum adhibeantur. in secunda vero, ad quemvis Cantum quo Deus celebratu . Quod autem Servator noster eleganti hoc proverbio

Iudaeis hic exprobrat,id ipsum est quod Salomon Pro. 29. dicita

64쪽

S. M A T T 'H. C A P. XI. que dicit, ramota 'τη , Aser κ ozz a non errae: vir spiens diss=uiat cumsulto , ct irascitur Or/det, neque eis quies. Id , quum viro sapienti ac probores est cum stulto S improbo, quovis modo corrigere cum tentat, nunc indignatur, nunc ridet, jam rigide, deinde blando eum tractat. nec tamen cfficere potest, ut a malo quiescat SI abstineat. In quem Salomonis locum commentarius exstat in Gemara Sanhedrincap. xi. quem hic adscribere visum est,quia ipsit millud proverbium continci quo hic Servator noster utitur. sic habet:

succensui Achazo & tradidi eum in manus regumDamasci. Ille vero sacrificavit & sussatum fecit Dijs ipsoru fit. Hoc est, quod dicitur a Chron. 28. 23, Et scrificavit Dise Dama si qui caeciderant eum, ac dixit, Di, regum Sytia auxiliantur ipsis , dis sacrificabo ut juveni me , fueruntque offendiculo Vs es ioii Israeli. Lusi autem cum Amasia, & dedi rcges Edom in manum Hus. at ille Deos corum adduxit, eosque adoravi . sicut dicitur 2 Chron. as. I . Et fuit po stquam vensset masa a caede Edomeorum, adduxit Deos liorum Seir, se consitoit eos i in Deos, o c. Ait R. Papa: Hoc est quod dicit

Vulgus, Flevi viro, at non agnovit. ris viro, at non agnovit. va viro qui non discernis inter bonum se malum .

V E R s. 19. Et justis cata est sapientia . . d. .

Trem. a cultoribu uis. quod Syri dicerent cmicita, . videtur legissc ascientibus eant . quod

65쪽

suis, id est quod quum displiceret deinde,

In Paril. vertit cum Tremellio , a cultoribuγ sui . At quod in Syro est, consentientibus editionibus, pro singulari ha-l' o. in opus. SI sensus verborum est , justictata eis sapientia ex operibus suis. Non est quod hanc versionem quisquam miretur. tradit enim Hieronymus in quibusdam Euangelijs legi, ab operibvssuis. Sapientia enim non petit vocis testimonium, sed operum. haec ille. Arabs Graecum textum ad verbum exprimit, o D cata ea sapientia a s lijssis. Non possumus autem quin addamus. quod doctiss. Ioannes Cocli submonet intractatibus Talinudi pag. 2 o. an non sensus esse queat, justi cata, i. victa eis sapientia a filis suis. occasionem praebuit,quod ibi in Gemara ditatur, ς , qui vincit regem. ad verbum, inquit, justificat. Nescio an in Kal mi unquam significet justi care. In Piel fateor. at ibi, quod sciam, non lignificat Φincere. in Kal proprie intransitive significat Iu-

sum 6' vel haberi. quia autem qui in iudicio justus habe--tur, Vincit adversarium, eique os obturat, hinc de vincere significat. essicere ut alius sileat eique os obturctur. sic vim in Glossa exponitur ima N, qui eum

vincit, verbirique adsilentium adigit se pudefacit. sc quod P .s I. dicitur aut . n ad Rom. 3. vertituro τω or, Ut vinca quum judicaris, id est, ut tu justus deprchensus silentium imponas omni contradicenti. Considerent cruditi an is sensus hic locum habere queat: Videte Iudaei vestram pervicaciam, . sapientissime Deus vobis. cum egit. primo Joannem misit qui austere ac duriter vixit. vos eum daemonio rossessum calumniati estis. misit deinde filium hominis,qui familiariter vobiscum versatur, hunci edacem & vini potorem.dicitis. atque ita a vobis qui fa-

66쪽

S M A T T H. C A P. XI. . Arpientiae filii esse debebatis, ipsa sapientia victa est, i. pude- facta S quasi silentio coercita. Eam quidem, quam Verbulo tantum innuit, doctiss. viri mentem esse conjecto. Vel potius, quia, ut diximus, non qui sustificat, sed qui justi fi catur, vincit, sensus erit, Iustificata est Sapientia a sti)s suis, id est, vicit filios silos , eosque pudefecit& silere cocgit. Deus tam sapientcr omnia salutis media erga filios suos adhibuit, ut ipsimet cogantur sapientiam cjus justificare, eique

victoriam tribuere, ac silere coram ea. quod certe non displicet. Solummodo scrupulum movet quod vincendi significatione alibi non exte . nec mirum, quia non respondet τω mr, sedis p x, quod nunquam vincere significat. ut & apud Syros vicit. non item.

victoria. at lici 'i tantum justitia. sic S quod Arabs hic habet non aliter exponi potest, quam D scata estspientia.

l 5 . Tremedi 5 Boder. capit Iesius exprobare

risitatibiu. Constructio Syriaca in quarto casu est cui convenientius verti censemus , probro exponere civitates, id est, laudem atque gloriam ipsis adimere, ac verbis eas dehonestare. notum est 'm Hebraeis non benignitatem tantum Amisericordiam denotare sed dc ratiam rei, ejusque elegantiam, Q c απέπρου. Inde per πιπιφωσανprobrum, opprobrium,

quo ratia omnis N elegantia adimitti . hinc non, Syrem culpavit, probro assecit, probro exposuit, dehonesti- mit. idem quod Hebra is ' n. qua voce hIc usus est author Euang Hebr. - , eadem phrasi qua Prov. 34. 3Idicitur, opprimit pauperem, , dehonestat factorem suum. Atque id ipsum esse existimamus, ταύ

67쪽

48 COMMENTARIVs IN-A c. non dixit quapropter,quumvulgatus vertisset, exprobrare civitatibus , Cl. BeZa maluit, cum probris increpare civitates. nos ,probro exponere civitates, i. opprobrio cas dehonestare,.

αδου καΓβισαί - . Conveniunt Syrus S Arabs. Discrepat vulgatus, Et tu Capharnaum, numquid usque in caelum exaltaberis ' usique in infernum defendes. Legit enim, μη εως ουίδου καGβhir , quomodo se in quodam ex- cmplari legisse testatur Cl. Beza. nec fere aliter Euangel.

rus vertit, Et tu Capharnaum, num inque ad caelos exaltaberast que ad infernum defendes. quorum sensus est,Nequaquam usque ad caesos exaltaberis, sed ad in sernum descendes. Vc- rum aliud est an non t aliud n sine'num p verto itaque, Et tu Capharnaum, an non usique ad caelos exaltaberis p usque ad infernum defendest utrumque membrum interrogative lego. S quum interrogatio aflirmativa neget apud Hebraeos, negativa autem assirmet, sensum csse arbitror: Utrumque tibi, o Capharnaum, continget, quod S ad caelum exaltaberis, S ad infernum descendes. Id magis ad Graecum tex- tum accedit. Porro in fine versus est, εμινυ -- μερον. Vulgatus , forte mansissent urique in hanc diem. quod idipsum est, quod Euang. Hebr. habet ram in ri i κ.

m παπιρ. Vulgatus ad Verbum, Con reor tibi Pater. Eras .mus explicationis gratia, Gratio tibi ago. B eZat, gloriam tibi tribuo. id maximὰ probatur. vel laudo te, celebro te Pater . neque enim hic de beneficio agitur, Christo a patre collato, cujus nomine gratias Patri agat, sed describitur κατήρθυ-- ρια aliquod patris, quod a nemine vituperandum, sed ab omnibus laudandum ac celebrandum est. sicut in Psilmis

68쪽

3π , n, consitemini exponitur in Targ. per Ua: Ludate . nec aliud est Hebr. I 3. IS. καρπιν-ομ ολογύν- τωνονομαὼ eines, fluctum tibiorum celebrantium nomen ejus. ut

recte ibi Beza. Itaque & in Belgica nostra transsatione, pro

V E R s. 3o. O si ζυγός μου BeZa, Iugum enim meum facile eis. Melius,inco judicio, Vulgatus, eis. Glossarium H. Steph. rugalis,suavis, utilis, secun .Idem

est quod dixit Syrus o m L . , --. Item

Euang. Ebr. p Q ,π 'a nam jugum meum dulce eis. Arabs jugum meum suave eis. CAP. XII. V E R S. I. O cm Vulgatus, Mod non licet eis. recte notat Cl. Beza, expungendum illud eis, quia generale hic datur Sabbathi mandatum. addimus, quia nec Syrus, nec Arabs, nec Euang. Hebr. id habent. Et quod sequitur, πνιριν ω-ω, Vulgatus,facere Sabbathis. prout in quo dam exemplari legi testa r Cl. Beza. Syrus, Arabs,Euang. Hebr. in singulari. V E R s. 8. γαρ ο ψος ζ αἰθρωπου. Observat Cl. BeZa, particulam in veteribus exemplaribus defuisse. deest sane in Syro quoque atque Arabe. sed non recth negat in vetere Interprete exprimi. Is cnim habet, Dominus enim e bus hominis etiam Sabbaihi. ubi simul alius verborum situs observandus, quam qui in Graeco, Syro atque Arabe est. Idem est in Evang. Hebraeo, mn 'Dκ ra

V E R S. Io. τα --θρωπίλοι, &c. Annotat Cl. Beza quatuor codices additum habuisse Aa, illic. Vctcrem autem interpr. neutrum legisse, nempe neque iis, ne-

69쪽

so COMMENTARIVS IN que M. vertit enim, Et ecce, homo manu habens aridam . Addimus, ut Euang. Hebr. utrumque etiam deesse. z κ nam προ ecce homo tuus manus arida. Apud Syrum vero

utrumque legi. Apud Arabem deesh Iz, legi eis M. VERS. I s. Κῶ sic & Syrus. smiliter Arabs. nisi quod in singulari habet γα--, s turba

multa. nec aliter BcZa vertit At Vulgatus, Et secuti sunt eum multi. sicut in Evang. Hebr. ea an nκ Urior iverunt posi eum multi. V E R S. i6. Καὶ εmet μηαν -mς. Vulg. Et praecepitem

sicut in Evang. Hebr. man. Syrus, lJ D O . Trem. prohibuitque eis. Boder. Et inhibuit eis. Id dicerent Syri obi at sequente G est objurgare. Arabs ut Vulgatus es praecepit eis.

V E R S. IS. ἱλουονής μου. Beza , Ecce servus meus. sic Syrus. sic Euang. Hebr. ap. At Vulg. Ecce puer mein. ut

V E R S. 2o. Tremel. & Boder. in Paris Et lucernam crepitantem non extinguet. In Lucernam prope extis uendam. Verte, cande-ti umigantem. l fumare. Ferrarius, δε- migare. est Graecum τυρει , qua voce Matthaeus utitur. M aut Graecum ex Syriaco, aut hoc ex illo factum per duplicatione . Arabs ijsdem pene utitur vocibus,'s italis . . quod autem pro lino, quod apud Prophetam mva dicitur, dixerint lucernam, recte factum. Nam, ut optime Cl. Beza, λων hic est ellychnium, materiae nomine posito pro eo quod ex materia confectum est. Sequi

70쪽

S. M A T T H. - C A P. XII. que dum proferat ad viinoriam judicium. Vulgatus, ejiciat. Syrus iar ' vicinia' . Utroque modo exponi potest. . m enim Syris & proferre , δίejicere est. In Euang. Hebr. totus locus profertur ut apud Prophetam est. Itaque pro jam citatis vcrbis habet, moκ ut M DR'Π ut ', quae Munsterus Vertit, In veritate proferet judicium , non contri bitur, nec animo frangetur, inque dum posuerit in terra iudicium. es, vertit, ut & Vulgatus apud Prophetam, non erit tristis. Pagninus, non erit remissus. Schindlertis, non extinguet. Iunius, non faciet ut fumiget. quod nescio, an quisquam probet. Nos Vertiimus, Et non contrahet rugas,Vel non obiurgabit. Sicut I Sam. 3. I 3. de Eli dicitur Gnm Abi, or non contraxit rugo in eos, id est, non fuit satis in eos morosus, non satis oblurgavit eos. quod Syri eadem prorsus phr. . si& sensu dicerent pmηςκ, , ut supra v. 36 observavimus. Quod sequitur , Munsterus,ut & Pagninus, Verterunt, necfrangetur animo. Det acceperunt pro Net, ant , quod quia transitivum potius est quam intransitivum, Junius vertit, neque quassabit. Vulgatus, neque turbulentus erat, quales sunt, qui nunquam quieti hac illac discurrunt. an currere. quod mihi non displicet. Vel .ct non incurret. sicut Psal. I8. 29. D κ a per te incurram exercitum. Vel ao .ct non confringet. atque ita sensus idem crit qui in praece dentibus, benignum, placidum ac mitem fore, quia noli obiurgabit, neque incurret sive confringe .

Syrus habet. Arabs tantum V E R s. 24. Βεελαζουλ. Vulgatus, Syrus, Euang. Hebr. Beelzebub. Arabs, Beelzebul. eodem modo vers 27. G L VERS.